Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

An Ivs sit obiectum IUSTITIAE.

OMNES Theologi, Iurisconsulti, atque Philosophi Ius statuunt obiectum Virtutis Iustitiae: sed oportet sedulo videre, quodnam Ius constituatur obiectum huius virtutis; et quae Virtus Iustitiae a nobis intelligatur; multis enim modis utrumque accipi potest.

IUSTITIA enim tribus modis praecipue accipitur. Primo pro habitu, quo reddimur idonei ad omnia aequa, cum in ordine ad se, quam in ordine ad Deum, aliosque: sic accipitur ab omnibus Philosophis, magis vero a Theologis, qui hoc sensu intelligunt id, quod universaliter in Scripturis traditur, cum aliquem iustum nominant, nempe omnibus praeditum virtutibus, quod passim obvium est, quae Iustos heroes nominant, ut Genes. 6. Noë vir iustus Genes. 6. Iob. 1. Eccles. 40. et seq. ut observat S. Doct. passim. Ided ad 3. Luca interpretatur id: Rectas facite semitas, iuxta 16. Isa. Semita iusti recta est. Prouerb. 4. Duxi te per semitas aequitatis. Sic Prouerb. 8. In viis iustitiae ambulo. Sic Gregorius Nyssenus lib. de beat. oratione 4. intelligit id Matth. 5. Beati qui esuriunt, et sitiunt iustitiam, quo sensu accipitur etiam a D. August. ad eum locum apud D. Bonau. 3. p. Centiloquii, sect. 44. et lib. 2. Pharet. cap. 42.

SIMILI modo accipitur Iustitia pro habitu infuso gratiae sanctificantis, quo quis constituitur iustus, et sanctus, omnibus virtutibus dotatus. Sic Rom. 3. Iustitia autem Dei per fidem Iesu Christi in omnes, qui credunt in eum. Quae dicitur iustitia Dei, non formaliter, sed efficienter a Deo, seu donum Dei, ut docet D. August. lib. de Spiritu, et litt. cap. 9. et saepe iniungit, atque graviter definit Sanctum Concilium Tridentinum, ut ostendi Tract. de Gratia, disp. 2.

NON igitur tam generali ratione iustitiam accipimus, sed ut est quaedam peculiaris virtus e quatuor Cardinalibus, cuius propria laus, et munus sit constituere aequalitatem debitam inter homines, ut advertit S. Doct. in 3. dist. 33. dub. 1. et in quaestionibus passim, et in 4. dist. 15. passim et 3. p. Cencil. sect. 44. et 5. p. Breuil. cap. 4. et lib. 2. Phar. cap. 42. et in Diata, tit. 5. cap. 8.

EAM sic accipit Sapientia c. 8. ubi dicitur, docere Sobrietatem, et Sapientiam, Iustitiam et Virtutem; ubi sobrietatem vocat Temperantiam; pro Sapientia intelligit Prudentiam; pro Virtute Fortitudinem; Iustitiam vero pro Iustitiae Virtute accipit, quae inter illas est secunda virtus Cardinalis, ut advertit Gregorius de Valentia disp. 5. quaest. 1. puncto 1. post D. Bonau. in Commentario eius loci.

TERTIO alio modo eam accipit S. Doct. in 3. § dist. 33. dub. 1. litt. et in Diaeta, tit. 5. cap. 31. pro iudiciali coërcente poenis; Sed haec est species Cardinalis, ut dicam; eam tamen communiter vocant omnes, cum dicitur: Iustitia inquisivit Petrum, punit; vel: Petrus in Iustitia vexatur.

¶ Porro Ius etiam multis modis accipi potest.

¶ Primo, quidquid quovis modo aequum est, seu bonum, ut ait Paulus Iurisconsult. l. Ius, ff. de Iustitia, et Iure.

¶ Secundo significat quidquid est legi conforme, ut ait Philosophus 5. Eth. cap. 1. Quo pacto S. Isidorus dixit lib. 5. Ethymol. cap. 3. Legem esse quandam speciem (idest normam, seu ideam) Iuris, iuxta doctrinam D. Thom. art. 1. ad 2.

¶ Tertio significat legitimam facultatem, seu potestatem faciendi, aut acquirendi, aut possidendi, aut alienandi quippiam, quomodo Iurisperiti distinguunt inter Ius ad rem, quae alicui debetur; et Ius in re, quam etiam quis possidet.

¶ Quarto sumitur pro Sententia iudicis, ut habet Paulus Iurisconsult. loco citato.

¶ Quinto significat idem, quod Lex, idest, dictamen prudentiae, aut naturale, aut in habitu authoritatem ad condendas leges, quo pacto Ius dividitur in Naturale gentium, et Civile, ab Ulpiano in l. Iuri, et saepe a D. Bonav. in 4. dist. 36. quaest. 1. et 3. p. Centil. cap. 44. et aliis locis, adductis tract. de Legibus.

¶ Nullo ex dictis modis, vel aliis enumeratis a Valentia, accipitur hic Ius, sed sumitur pro eodem, ac Iustum, per aequalitatem cum altero. Hinc Scotus lib. 3. de Iustitia, et Iure, quaest. 1. art. 1. Ius per APOCopen, quasi iustum, dici ait: Unde etiam in Graeco Ius, et Iustum eodem vocabulo δίκαιον exprimitur. Cuius vocabuli ethymologia Ius proprie sonat, esse iustum per aequalitatem rei cum re. Nam, ut ait Philosophus 5. Eth. cap. 4. propterea appellatur ius δίκαιον, quia δίχα, idest bifariam divisum est, quasi dixeris bipartitum, quod autem bifariam dividitur, in partes dividitur aequales secundum rationem discretae quantitatis, quandoquidem dividitur in unum, et unum. Unde, et Iudex, ut ibidem ait Aristoteles, quia iustum per aequalitatem rei cum re determinat, dicitur Bipartitor. Et hac ratione Iustitia dicitur AEquitas. Sic Proverb. 8. Mea est AEquitas, mea est Prudentia, mea est Fortitudo, ut observat S. Doct. ad cap. 8. Sapientiae.

¶ Hoc etiam sensu Ius usurpavit Aristoteles cap. 4. cum dixit: Ius, quod in commerciis est, esse aequum quoddam constans proportione Arithmetica; id autem ius est, quod est in distributionibus constare, dixerat cap. 3. proportione Geometrica.

¶ Laborant moderni in hoc iure, quod est obiectum Iustitiae, enucleando; et ut video, rem observat Mastrius Tom. 2. disp. 7. num. 163. dicens, esse Illud, quod dominium constituit, quod duplex est, Iurisdictionis, et Proprietatis. Hoc autem dominium definitur a Iuristis: Facultas utendi re pro libito, citra iniuriam alterius. In qua definitione ait cum Hurtado disp. 12. de Incarn. sect. 3. committi circulum; nam etiam definiendo iniuriam, aiunt, esse usum rei contra ius, et voluntatem Domini. Sic autem Ius per Iniuriam, et haec per Ius definitur, quod est circulum obire contra Aristotelem 5. Metaph. cap. 15. Hinc Cardinalis Lugo disp. 1. de Iustitia, et disp. 3. de Incarn. sect. 2. num. 42. docet, hoc ius, quod est obiectum Iustitiae, nihil aliud esse, quam praelationem quandam moralem, qua hic homo moraliter praefertur aliis in usu huius rei, ratione peculiaris connexionis, quam res habet cum eo. Quam explicationem complectitur etiam Bellutus disp. 7. de Incarn. quaest 6. art. 1. et Mastrius num. 164. Addit tamen, hanc praelationem explicandam, ex quo capite oriatur, puta ex dispositione legum, vel natura rei. Sic a priori explicatur.

¶ Ego vero, novum hoc inventum ponderans, invenio, omnes hos in eundem circulum relabi; nam Praelatio in usu rei, est effectus iuris. Ideo enim praefertur quisque in usu rei, puta domus, vestis, etc. quia habet ad eam prae caeteris ius, atque adeo Ius est fons, et causa illius praelationis, et propterea non exprimitur ius a priori. Rursus ergo si quaeras originem illius praelationis, sumenda est a priori ex iure; et ideo in circuitu ambulant.

¶ Tannerys itaque disp. 4. quaest. 1. dub. 2. n. 8. ait, Ius in re per modum dominii vix posse aliquo communi conceptu explicari, cum sit analogum proportionalitatis ad sua inferiora, qualia sunt dominium Iurisdictionis, et Proprietatis, de quibus agam Disputationibus de Furto, et Rapina.

¶ His praelibatis iam constat, Iustitiae, de qua agimus, obiectum esse Ius, idest, pro ut dicit Iustum per aequalem aequalitatem.

¶ Probatur primo ex Iustitiae definitione; quae per huiusmodi Ius definitur, tanquam per proprium obiectum. Sic Aristoteles 5. Eth. cap. 1. Videmus, omnes huiusmodi habitum appellari Iustitiam solere; ex quo ad agendas res iustas homines idonei efficiuntur. Et cap 5. Iustitia est, qua iustus dicitur iusti operator ex electione. Ubi iustum accipit pro aequali.

¶ Iurisperiti etiam verbis Ulpiani l. Iustitia, ff. de Iustitia, et Iure, Sic definiunt Iustitiam: Iustitia est constans, et perpetua voluntas ius suum cuique tribuendi. Quam definitionem ponit etiam D. Thom. quaest. 58. art 1. et D Bonav. 3. p. Centil. sect. 44. ubi eam Magistrorum esse asserit.

¶ Sic etiam D. Ambrosius lib. 1. de offic. cap. 24. ait: Iustitia suum cuique ius tribuit, alienum non vendicat, utilitatem propriam negligit, et communem aequitatem custodiat. Et D. August. lib. 19. de civit. cap. 21. Non est (ait) ius, ubi nulla iustitia est: Iustitia porro ea virtus est, quae sua nique distribuit. Sic refert etiam D. Bonav. loco citato.

¶ Probatur secundo a D. Bonav. in Diaeta, tit. 5. cap. 8. Illud est obiectum Iustitiae, quod constituit virtutem, in medio constantem, non declinantem ad extrema vitiosa per excessum, et defectum: Tale est ius, seu iustum: Ergo. Maior est Aristotelis 2. Eth. cap. 6. Minor probatur; Nam tunc peccatur contra iustitiam, quando plus, minusve datur, quam debetur. Medium autem est aequum, ut ostendit Aristoteles 5. Eth. cap. 3. et 4. apud D. Bonav. loc. cit. Dicit. Sic cap. 4. ait: Unde cum altercantur homines, ad iudicem confugiunt, etc. et quaerunt iudicem medium, et vocant nonnulli mediatorem, quasi si medium fuerint consecuti, ius quoque ipsum sint consecuturi. Ius igitur medium quoddam est, si quidem et iudex medium est; Iudex autem ad aequalitatem redigit; et quemadmodum, si linea in duas inaequalis partes divisa sit, illud, quo maior pars dimidium excedit, ab ea aufert, et adiungit minori.

¶ Id explicat S. Doct. eleganti exemplo Astronomico: Sicut enim ait stella Polaris vicina polo, parvo gyro motu diurno circa Polum fertur; ita tamen, ut a medio non recedat seu a polo mundi; sic et Iustitia creata gyrat proxime circa immobilem Dei Iustitiam: Et sicut non declinans servat rectitudinem motus diurni; ita ut linea AEquatoris in medio sua circulatione describat Summum circulum, ideo non sinit stellas gyrantes declinare a dextris, vel sinistris, sive ad Austrum, sive ad Aquilonem; cum tamen immenso 1017. Millionum milliarium feratur; sic et Iustitia, servans lineam aequatoriam aequitatis, res varias a primo mobili raptas, ab Oriente in Occasum non sinit declinari, aut ad dexteram excessus, aut ad sinistram defectus, dando plus uni; et alteri auferendo.

Ex his deducit S. Doct. in 3. dist. 33. dub. 1. et 5. p. Brevil. cap. 4. cum D. Thom. apud Caietanum art. 1. et Valentiam p. 1. in fine. Et Sotum lib. 3. de Iustitia, quaest. 1. art. 1. differentiam inter iustitiam, et alias virtutes morales; nam Iustitia secundum propriam sui rationem facit rectum in ordine ad alterum; aliae vero tantum in ordine ad se. Propterea D. Ambrosius lib. 1. offic. cap. 28. ait, Iustitiam aliis potius natam esse, quam sibi. Sic et Cicero lib. 2. de Republica, et Seneca epist. 77. ut docet S. Doct. in Pharetra, lib. 1. cap. 42.

COLLIGITUR etiam, medium Iustitiae esse medium rei, etiam sine comparatione vel ad ipsum operantem; aliarum vero virtutum, quae circa passiones proprias versantur, et non circa alterum, nullo modo consistit in medio sine comparatione ad ipsum operantem. Est autem illa aequalitas illud ipsum ius, quod dicitur aequum inter nimium, et paucum, ut ait Aristoteles 5. Eth. cap. 4.

Hoc adhuc exemplo illo Seraphici elucet: Sicut enim nullo cogitante polus est, super quem movetur coelum, et stella polaris; quae suo circulo parvulo diurno descripto circa polum rectum servant motum utriusque Hemisphaerii per lineam AEquatoris, servata utrinque Mathematice utrique Hemisphaerio substantia caeli; ita et Iustitia ante omnem cogitationem, et ante omnem suam operationem habet obiectum illud tantum, et tantum servandum, quod in aliis virtutibus moralibus non reperitur.

HINC etiam est, ut in Disputatione de Iustitia prius agatur de obiecto eius; deinde de Virtute, quia obiectum supponitur ante virtutem; non sic in aliis virtutibus moralibus. Vide Valentiam in fine puncti.

OPORTET autem observare, Ius, quod est obiectum Iustitiae, duo includere; Primum, ut sit debitum: Secundum, quod sit aequale.

QUATENUS est debitum, potest esse vel debitum Legale ex vi alicuius Legis, vel singulare, ortum ex aliquo pacto, vel conventione aliquorum, quale est inter ementem, et vendentem.

SECUNDO dividitur Ius, ut est debitum, in Ius naturale, et Ius humanum. Debitum primi generis est ortum ex lege naturae, puta, ut si mutuum das modium tritici; et modium ille tibi reddat. Hoc vero triplex distinguitur a D. Bonav. in 4. dist. 33. quaest. 1. Primum dicitur, quod in lege, et Evangelio continetur, et hoc dicitur Ius naturale communiter. Secundum est proprium, et definitur initio Decretorum: Ius naturale est, quod est commune omnium nationum; et hoc ius est, quod dictat ratio. Tertium propriissimum, quod natura docuit omnia animalia.

Debitum ex lege humana est, quod statutum est aliqua lege humana, ut inter res aliquas venales, et pretium illud, quod humana lege, taxatur, sit solum pretium.

Ex altero vero capite, quatenus est aliquid iustum, et aequale; Dividitur primo ab Aristotele lib. 5. Eth. cap. 3. et 4. in Ius, seu aequale Geometricum; et Arithmeticum. AEquale Geometricum, quod est secundum proportionem, servatur in distributione bonorum communium in eos, qui sint membra communitatis, ut ea proportione, qua unus alterum meritis superat, eadem plus de bonis communitatis recipiat. Ius autem per aequalitatem Arithmeticam exerceri ait Aristoteles, tum in commutationibus, quae voluntarie fiunt inter homines, ut in emptione, venditione, mutatione, etc. tum in compensandis, sive emendandis commerciis hominum involuntariis, iisque sine clandestinis, ut furto, adulterio, veneficio, lenocinio, servorum seductione, doloso homicidio, falso testimonio, etc. sive manifeste violentis, ut flagellatione, captivitate, caede, rapina, mutilatione, convitio, contumelia, etc. quae exempla affert Philosophus illo cap. 2. ac per hanc distingvuntur duae species Iustitiae proprie dictae, scilicet Distributiva, et Commutativa, quas late exposui p. 1. Tract. 1. disput. 19. quaest. 1. et 2.

SECUNDO dividitur Ius, quatenus aequale, in Ius, seu iustum simpliciter, et Ius secundum quid. Ius simpliciter est, quod omnino est aequale, seu per quod exaequantur illi, inter quos est; et quia aequalitas est inter distinctos, ideo hoc aequale est inter illos, quorum alter non est pars alterius, ut inter duos cives, et dicitur Ius Politicum. Ius secundum quid aequale, est inter eos, quorum unus est pars alterius, ut inter Patrem, et filium, qui est pars Patris, quippe ex eius semine, ut docet Aristoteles 8. Eth. cap. 12. Sic inter Dominum, et servum, qui est aliquid Domini, puta instrumentum eius, et pars in bonis, ut docet Aristoteles 1. Polit. cap. 3. Tale est etiam inter Maritum, et Uxorem, ut ait Aristoteles, eo quod quicumque coniugum est alterius, ut colligitur ex Philosopho 6. Eth. cap. 5. et magis ex Matth. 19. Ephes. 5. Sunt enim una caro, et propterea id ius vocatur a D. Thoma hic, art. 4. Oeconomicum, et intercedit aliquod dominium in corpora, et aliqua alia, ut docet D. Bonav. in 4. dist. 41. quaest. ult. Tale ius improprium videtur etiam inter civem, et communitatem, cuius ille est pars.

ALTERCANTUR: An hoc ius improprium, sit etiam ex parte patris ad filium, cum pater non sit pars filii. Respondent assertive Caietanus art. 4. Valentia punct. 2. nam quidquid pertinet ad totum, pertinet etiam ad partem. Hinc fit, ut, quod filius tribuit patri, tribuat etiam sibi ipsi.

DUBITANT ETIAM: An filius, etiam emancipatus, debeat includi sub hoc iure improprio. Respondetur, includi ex ratione supra facta, quia esse partem Patris advenit ei ex generatione, quae semper conservat filios, ut sint quasi alteri Patres, ut loquitur Aristoteles 8. Eth. cap. 11.