Palladium theologicum, Tomus quintus: De virtutibus

NOTA, proximum dici nobis ratione identitatis naturae, coordinatae ad beatam vitam.

HAEC quaestio alio etiam titulo a Modernis proponitur: An idem sit motivum Charitatis Dei, et proximi.

PRIMA opinio est, diversa esse motiva charitatis Dei, et proximi, ita, ut motivum diligendi Deum, sit increata eius bonitas; motivum vero diligendi proximum, sit eius supernaturalis perfectio sanctitatis, virtutis, etc.

Pro hac citantur a Mastrio Vasquez, Caspensis, et alii recentiores, adducentes D. Bonaventuram. Ille autem author, proposito titulo disp. 6. quaest. 22. tertiae partis: An idem sit motivum Charitatis Dei, et proximi, sic prosequitur.

PRIMA sententia negat, docetque, motivum charitatis Dei esse ipsam increatam bonitatem: motivum vero Charitatis, quo proximus amore amicitiae diligitur, esse bonitatem ipsam supernaturalem proximi. Duobus enim modis (inquit haec sententia) potest proximus honeste diligi: Primo propter solam Dei bonitatem, idest ex desiderio divini boni, quia bonum, collatum in proximum, est quodammodo bonum Dei, ex verbis Christi, Matth. 25. Quamdiu fecistis uni ex fratribus meis minimis, mihi fecistis, atque haec dilectio manifeste pertinet ad Theologicam virtutem Charitatis. Alio modo potest diligi proximus, vel propter naturam rationalem, quam habet nostrae similem, vel propter morum sanctitatem, in qua dilectione, quoniam formale obiectum longe differt a formali obiecto Charitatis, asserit, illam non esse actum elicitum Theologicae virtutis; sed alterius inferioris. Ita Vasquez, Turrianus, Caspensis, Coninchius, Arriaga, et alii Recentiores pro se citantes D. Thomam, D. Bonaventuram, Richardum, Durandum, et alios antiquiores.

HI vero Doctores duo quidem dilectionis motiva fatentur, Dei, scilicet et proximi, unum tamen dicunt esse motivum eius dilectionis, quae est Charitas, ut constat ex D. Bonav. allegato a Doctoribus his; imo ab ipso Mastrio num. 569. et Caspensi disp. 3. de Charitate, sect. 1. num. 3. ubi idem asserit cum Vasquez lib. 1. de ador. disp. 6. cap. 2. et lib. 3. disp. 1. cap. 6. et sane verba D. Bonav. in 3. dist. 9. art. 2. quaest. 4. ubi ab his adducitur, sunt pro secunda sententia mox referenda: Neque enim S. Doct. illos duos habitus agnoscit, nec unum de illis verbulum dicit.

Fallitur igitur Mastrius referens, hos doctores negare, esse idem motivum Charitatis Dei, et proximi, sed ponere duos: Imo ipse suum errorem detegit, dum ait, hos Doctores ponere quidem duo motiva dilectionis proximi, alterum, esse bona proximi; alterum esse Deum, ut finem; et prius motivum non esse Charitatis, sed inferioris virtutis dilectionis.

SECUNDA igitur sententia est, unum esse motivum, quo diligitur Deus, et proximus, scilicet bonitatem increatam. Ita D. Bonav. loc. cit. D. Thom. 2. 2. quaest. 105. art. 3. ad 1. Vasquez, Caspensis, Turtianus, Durandus, Richardus, Valentia, Suarez, Maldetus, Sylvius, quos adducit, et sequitur Amicus disp. 24. sect. 3. Idem sentiunt Lorca, Tannerus, Mastrius, alios allegans, et inter caeteros Scotum 3. dist. 18. quaest. unica, et omnes Scotistas. Idem sentit D. Bonav. dist. 27. art. 1. quaest. 2. et art. 2. quaest. 3. in corpore.

¶ SYPPONO, quae distinxi quaest. 17. cum D. Bonav. ex qua quaestione nonnulli deducere potuerunt, duo esse motiva Charitatis Dei, et proximi; sed ibi vult, esse duos amores ratione materialium obiectorum, propter quae, duo etiam praecepta traduntur: at vero unum motivum asseverat, atque unum actum charitatis, unumque habitum, tametsi detur alius habitus virtutis, quo diligamus proximum propter similitudinem eius nobiscum in natura, et propter eius sanctitatem: et in hoc est differentia vera inter primam, et secundam sententiam; prima enim admittit unum motivum charitatis; attamen ponit alium habitum, quo ametur proximus per ordinem ad suas perfectiones, ut dixi; quem habitum, non charitatem vocant illi; Authores vero secundae sententiae eum omnino negant.

¶ ASSERO primo, unum esse habitum Charitatis, unumque actum formalem eius in Deum, et proximum.

PROBATUR a D. Bonav. primo dist. 27. quaest. 2. argumentis, relatis quaest. 6: ubi id ex professo ostendi.

PROBATUR secundo ex PP. qui eandem charitatem esse definiunt Dei, et proximi. Ita D. August. 8. de Trinit. cap. 8. et serm. de Dominica post Ascensionem. Bernardus serm. de coena Domini, Beda in 5. ad Romanos, apud Mastrium num. 565.

ADDO D. Gregorium homil. 38. apud D. Bonav. lib. 2. Pharetrae, cap. 25: Si quis quemlibet amat, sed propter Deum non amat, Charitatem non habet; sed habere se simulat, sive putat: Charitas autem vera est, cum et in Deo diligitur amicus, et propter Deum diligitur inimicus. His verbis non solum unum habitum Charitatis asserere videtur, sed etiam excludere omnem alium virtutis habitum, quo proximum ob supernaturalia diligamus.

Alios Patres vide ibidem. Authoritates vero apud Mastrium, illud primum tantum probare videntur.

PROBATUR tertio a S. Doct. allegatis locis. Ubi est idem obiectum formale, ibi unus habitus: sed unum est obiectum formale charitatis: Ergo. Maior probatur: nam habitus ab obiectis specificantur, sane formalibus, ut docet Aristoteles, allegatus quaestione 6. Minor probatur; nam ubi est idem motivum, ibi idem obiectum formale; sed in Charitate Dei, et proximi est idem motivum: Ergo. Minor probatur a D. Bonav. quia in proximo non diligitur, nisi Deus, ut ait D. August. adductus argumento secundo, dist. 26. art. 2. quaest. 2.

DEINDE probatur Minor a D. Bonaven. Quando unum est propter aliud, ibi unum motivum, atque unus ideo motus: Sed charitas diligit proximum propter Deum: Ergo. Probatur tertio minor. Quando unum est principaliter dilectum, tunc una est dilectio; sed in dilectione proximi principaliter dilectus est Deus: Ergo. Hoc est argumentum D. Bonav. dist. 9. art. 2. quaest. 4. ad 3. et dist. 27. art. 1. quaest. 2. in corpore, quod Scoto attribuit Mastrius num. 568. Probatur assumptum; quia, quod principaliter intenditur, principaliter movet.

Ex his video, Seraphicum admittere quidem plura obiecta materialia charitatis, nempe divinam bonitatem, et creatam sanctitatem; sed tamen completi actum, dum creata perfectio reducitur in suum finem, sine qua directione non est virtutis perfectae actus ille dilectionis proximi, qua diligitur eius perfectio, etiam supernaturalis. Et propterea a D. Gregorio, supra allatus, sine hac directione negat, esse actum virtutis. Id arbitror voluisse Apostolum, cum ait: Qui diligit proximum, legem implevit, Rom. 13. et Ioannes dicere solebat: Filioli diligite alterutrum, et nihil aliud praedicabat. Interrogatus vero: Cur id solum commendaret, Respondit: Quia, si hoc fiat, sufficit. At sane si daretur dilectio perfecta terminans in hominis perfectiones, ea certe non sufficeret ad legis Divinae observantiam, quia non diligeretur per eam Deus, qui principaliter diligendus praecipitur.

ID acute observat S. Bonav. 3. dist. 37. dub. 2. litt. et cum eo Mastrius num. 569. Idipsum etiam indicat S. Doct. dist. 23. quaest. 1. ad 1. Hinc arguit fundamento 1. quaest. mox citandae: Quando unum est propter aliud, tunc unum tantum; sed amor proximi, ut sit perfectus, est propter Deum: Ergo unus cum Dei amore. Hoc argumentum Scoto adscribit Mastrius num. 570.

PROBATUR quarto a D. Bonavent. dist. 27. art. 2. quaest. 3. in corpore. Idem obiectum specificat actum directum, et collativum, seu reflexum, etiamsi ad directum immediate, et directe concurrat; ad reflexum vero mediate solum, et indirecte; Ratio est, quia semper principale specificativum est id, quod principaliter intenditur, sive directe, et immediate; sive indirecte, et mediate ad actum concurrat: Sed quod actu Charitatis principaliter intenditur, est bonitas Dei, quocumque modo diligatur, sive directe, sive reflexe: Ergo semper ab illa sumitur ultima specificatio; ab illo enim actus principalis specificatur, propter quod principaliter est, et principaliter intenditur. Maior patet, quia, quod principaliter intenditur, principaliter movet, et influit in ipsam speciem actus. Minor in actu dilectionis proximi satis liquet primo modo; quia, quod unice movet, est bonitas increata: De actu vero dilectionis secundo modo probatur, quia tunc, licet charitas directe et immediate moveat ad diligendum proximum propter intrinsecam ipsius bonitatem; non tamen movet propter illam absolute, sed respective, ut nimirum singularis est participatio bonitatis increatae: Ergo etiam illo secundo modo, licet mediate, et indirecte, sive terminative, et in obliquo moveat ad illum actum bonitas ipsa increata Dei, adhuc tamen principaliter movet. Hoc argumentum D. Bonaventurae, Scoto adscribit Mastrius num. 568. licet numero sequenti referat D. Bonaventuram idem docentem in 3. dist. 9. quaest. ultima: Sed argumentum hoc in D. Bonav. est dist. 27. loc. cit. quo utitur etiam Amicus.

ADVERTUNT autem Amicus, et Mastrius, charitatem proximi terminari ad Deum de facto; potuisse tamen Deum alium habitum charitatis condere, quo diligeremus proximum in se, independenter a Deo, quemadmodum, et sancti Dulia coluntur ob suas perfectiones.

RESPONDET Arriaga, Scripturam, et Patres solum velle, habitum dilectionis Dei esse connexum cum habitu, quo diligitur proximus; sive proximus sit obiectum materiale, sive formale.

¶ CONTRA: nam Sancti Patres excludunt alios amores, ut patet ex D. Gregorio; et amor proximi dicitur complementum legis, quod non esset verum, si amor proximi non esset unus cum Dei amore.

RESPONDET secundo, etiamsi dicat Scriptura: Qui diligit proximum, legem implevit; tamen non sequi, ab uno habitu procedere etiam amorem Dei; alioqui deberet inferri, nullum alium habitum supernaturalem esse a charitate distinctum; nam qui diligit Deum, castus est, iustus est, patiens est, ut dicitur prima Corinth. 13. Hoc argumentum sumptum est e D Bonav. 3. dist. 33. quaest. 1. et dist. 37. argumento primo ad oppositum.

Sed haec evasio praecluditur, ut vidit Mastrius num. 573. Primo enim non educimus unitatem habitus Charitatis ex hoc solo Rom. 13. sed ex prima Corinth. 13. ubi Paulus unam charitatem ponit, sicuti unam fidem, et spem; sed hae sunt singulae speciei: Ergo. Quo argumento usus sum quaest. 6. cum D. Bonav. dist. 27. quaest. 2. sumpto ex unitate obiecti; quia sicut una est prima veritas, qua unificatur fides; ita una est bonitas prima, atque ultima, quae est obiectum charitatis. Quod vero necessarii sint alii habitus praeter charitatem, est; quia charitas alios actus solum impetat, qui non sunt actus Charitatis, ut notat S. Doct. dist. 33. loc. cit. ad 1. sed charitas Dei, et proximi elicit, tanquam proprios, utriusque actus.

Obiicies primo. Vel bonitas creata proximi est obiectum formale charitatis, vel solum materiale. Si primum, habeo intentum; si secundum: Ergo bonitas supernaturalis non est bonum honestum, quia non potest terminare appetitum, sed est bonitas tantum utilis, quae amatur propter alios.

Respondet D. Bonav. tota quaestione tertia, art. 2. dist. 27. bonitatem proximi esse obiectum honestum, et terminativum actus Charitatis; non tamen ultimo terminare actum, qui cum habeat pro obiecto principali Divinam bonitatem, tanquam obiectum formale ultimum, pergit, ac progreditur ad illam, etiamsi bonitas creata subalterne sit terminativa actus, et affectus charitatis; ratio autem specificativa sumitur ab ultimo, ad quod tendit, et terminatur actus, et ad quod obiectum bonitatis creatae subordinatur: Ex quo patet, non esse necessarias duas virtutes charitatis: alteram Theologicam; alteram moralem, quia duae illae bonitates ita se habent, ut una ad alteram ordinetur; et ubi est unum propter alterum, ibi unum tantum; etsi illud, quod ad alterum ordinatur, sit terminativum, minus tamen principaliter terminat. Hac doctrina respondent argumento Amicus loc. cit. et Mastrius num. 576. qui eam attribuunt Scoto 3. dist. 31. quaest. un. §. Sed adhuc, qui eam hausit e D. Bonav. loc. cit. Addo tamen, Scotum dist. 28. quaest. un. ad argumenta, asserere, bonitatem proximi nihilo plus movere, quam festucam, quod benigne explicat Arriinus dist. 28. art. 1. intelligi, non movere, ut causam principalem.

Dices. Quando do eleemosynam, actus ultimo terminatur ad obiectum illud ex pietate in proximum, et non ascendit in Deum, et tali pacto est actus virtutis: Idco est habitus distinctus: Ergo, etc.

Respondetur, negando paritatem; nam habitus charitatis, utpote Theologicus, tendit ultimo in Deum, nec est alius cognitus habitus charitatis apud Scripturam, et Patres.

Obiicies secundo. Si ratio motiva charitatis proximi est bonitas Dei, sequitur, Charitatem non esse amicitiam proprie dictam nostram ad proximum: nam secundum Aristotelem 8. Eth. amicitia est gratia amici; diligit enim amicum ex complacentia ipsius amici.

Respondetur ex D. Bonav. quaest. cit. argumentum valiturum, si concederem, bonitatem creatam non terminare affectum; at dicimus, terminare; ita tamen, ut ad ultimum finem ordinetur, quod non est contra rationem amicitiae: neque Aristoteles excludit, amicitiam ordinari ad finem ultimum.

Obiicies tertio. Minus distant duae honestates, et bonitates creatae, quam bonitas creata, et increata: at bonitas creata duplex, est obiectum diversarum virtutum: Ergo. Maior patet, quia creatae sunt finitae omnes; at creata ab increata differt, ut finitum ab infinito. Sumitur ex D. Bonav. fund. 4.

Respondetur ex D. Bonav. in corpore, negando consequentiam, quia licet in ratione materiali obiecti magis differant; tamen in ratione obiecti formalis non differunt magis; quia unum movet ratione alterius principalis ultimi, quod est bonitas Dei. Unde etiam dantur varii habitus bonitatum creatarum, quia altera, puta iustitiae, non ordinatur ad bonitatem temperantiae; at bonitas creata proximi amatur in ordine ad Deum, qui solus ultimo intenditur, ut Bonum in virtute Theologica. Subscribit Mastrius, num. 580.

Obiicies quarto. Amicitia humana tendit ultimo ad bonum amici: Ergo et supernaturalis.

Respondet S. Doct. dist. 28. passim, negando consequentiam; quia charitas, quae nunc datur, est participatio illius Charitatis, qua Deus nos diligit propter se, et ordinatur ad beatitudinem, et vitam supernaturalem in Deo.

Obiicies quinto. Minus differt excellentia Divina ab excellentia creata, quam bonitas Divina a bonitate creata; sed ad colendam excellentiam divinam datur Latria, quae est cultus diversus a Dulia, quo colitur excellentia creata: Ergo. Hoc argumentum exiraxit Arriaga e D. Bonav. ad 3. ubi de cultu imaginum negans paritatem, concedit (ut videtur) de cultu Sanctorum, et Dei valere paritatem, quod sicuti terminant diversos cultus, ita et Deus, et proximus diversos amores, eo vel maxime, quod charitas immediate respicit bonitates, creatam, et increatam; Religio vero respicit immediate, non excellentias, sed earum cultum, unde minor videtur ratio distinguendi.

Respondetur cum Amico, et Mastrio ex argumento D. Bonav. posse inferri, non repugnare dari talem habitum diversum; attamen illum, qui nunc est, esse terminativum sane ad duas bonitates, ita tamen, ut creata ad increatam ordinetur. Addo ego ex D. Bonav. melius, terminari sane charitatem ad duo obiecta distincta, Deum, et proximum; Attamen, quia charitas habet pro obiecto bonum, quod est finis; ideo hunc in charitate recipiendum, atque adeo Charitatem non sistere in bonitate creata, quae non est ultimus finis, sed eam ordinare ad ultimam Increatam; at religionem non respicere Deum, et Sanctos sub ratione boni, sed secundum excellentias, quarum altera in ratione obiecti non subordinatur, sed solum in ratione boni; et haec est solutio D. Bonav. in corpore, ubi omnia complectitur argumenta.

Obiicies sexto. Actus specie diversi, diversos requirunt habitus; sed actus charitatis in Deum, et proximum, sunt diversi: Ergo. Minor probatur in fundamentis D. Bonav. quia actus amoris in Deum sunt propter se; at amoris proximi, propter Deum. Similiter actus amoris in Deum sunt speciei diversae in appetatione.

Respondet Mastrius, Maiorem in habitibus acquisitis esse veram, quia ex actibus eiusdem rationis gignuntur, non de infusis.

Respondetur secundo ex D. Bonav. in corpore, verum de actibus ultimo terminantibus ad diversa obiecta; actus vero charitatis Dei, et proximi ad unam Dei bonitatem tendit.