Summa de Ecclesia

Ad hanc quaestionem quid secundum veritatem saluo semper meliori iudicio respondendum videatur sub duabus conclusionibus ponemus. ¹ Prima est quod in casu scismatis in quo unus est verus indubitatus papa et alter intrusus seu contra plures ordinatus, si talis intrusus magnos et potentes habeat sequaces sive adhaerentes, ita ut pseudo-papa non possit manu armata comprimi, et non habeatur spes quod alia via scisma sopiri possit quam per cessionem veri pontificis, habeaturque certitudo quod per cessionem veri pontificis reintegretur ecclesia, et oves dispersae ad unicum et sub unico pastore reducantur, ovile hoc casu Romanus pontifex quantumcunque clarum et indubitatum ius habeat in papatu videtur debere cedere papatui pro integranda unione ecclesiae.

Pro qua conclusione faciunt plures rationes quae factae sunt in praecedenti capitulo, maxime illa quae sumitur ex evangelio Ioan., ubi Christus ait quod bonus pastor animam suam ponit pro ovibus; ubi videtur iuri divino consonum, sit pastor ecclesiae pro ovibus suis errantibus in unum gregem et ovile congregandis, si alia via congregandi non habeatur nec speretur nisi iuri suo cedendo, renunciare debeat ut sub alio pastore cum sub eo fieri non possit dominicus grex reintegretur.

Item plurimum confortat hanc conclusionem ratio quae assignatur in ca. Nisi cum pridem de renun. §. Pro gravi quoque, ubi ita dicit papa: Pro gravi quoque scandalo, cum aliter cedari non potest, licet episcopo petere cessionem, ne plus temporalem honorem quam aeternam videatur affectare salutem, memor illius quod dicit Apostolus: Si scandalizavero fratrem meum, non manducabo carnes in aeternum. Hanc conclusionem videtur confirmare beatus Aug. in multis locis. Ait enim super psal. Deus iudicium tuum regi da, super verbo: Suscipiant montes pacem. Excellentes quippe in ecclesia vigilanti intentione consulere debent ne propter suos honores superbiae agendo scismata faciant unitatis compage dirupta. Nam qua fronte in futuro saeculo promissum a Christo sperabimus honorem, si Christianam in hoc saeculo noster honor impediat unitatem? Haec ille. Item secundo hoc manifeste confirmat libro secundo contra Cresconium grammaticum, dicit: Nec episcopi propter nos sumus, sed propter eos quibus verbum et sacramentum dominicum ministramus, ac per hoc ut eorum sine scandalo sese necessitas habet, ita vel non esse debemus, quod non propter nos sed propter alios sumus; denique nonnulli sancta humilitate praediti viri propter quaedam in se offendicula quibus pie religioseque movebantur episcopatus officium non solum sine culpa, verum cum laude deposuerunt. Item in libro Gestorum cum Emerito c. 10. Pro pace Christi episcopi debent esse aut debent non esse, et subdit: Quid dubitamus redemptori nostro sacrificium istud humilitatis offerre, an vero ille de caelis in membra humana descendit, nisi membra eius essemus, et nos ne membra eius crudeli divisione lanientur de cathedris descendere formidamus? Propter nos sufficit quod Christiani fideles et obedientes sumus; hoc ergo semper sumus. Episcopi autem propter Christianos populos ordinamur; quod ergo Christianis populis ad Christianam pacem prodest, hoc de nostro episcopatu faciamus, et infra c. 11: Propter nos hoc debemus esse quod vos. Quid debes esse tu, cuicunque loquor, verum Christianus fidelis obediens? Hoc tu propter te, hoc et ego pro me; ergo quod tu propter te et ego propter me semper debemus esse. Quod autem sum propter te, tibi sim si tibi prodest, et non sim si obest. Et infra subdit: Si servi utiles sumus, cur domino aeternis lucris pro nostris temporalibus sublimitatibus invidemus? Episcopalis dignitas nobis fructuosior erit si gregem Christi deposita magis collegerit quam retenta disperserit, et infra: Fratres mei, si Deum cogitamus, locus iste altior specula munitionis est, non fastigium superbientis. Si cum volo retinere episcopatum meum, dissipo gregem Christi, et quoniam non est damnum gregis honor pastoris, et infra: Nam qua fronte in futuro saeculo promissum a Christo sperabimus honorem, si Christianam in hoc saeculo noster honor impediat unitatem. Secundo principaliter patet praefata conclusio ex illa regula Hieronymi: Omnia quae possunt praetermitti salva tripliciter veritate sunt propter scandalum dimittenda; sed papa in casu praefato potest cedere papatui salva triplici veritate, ut patet; ergo videtur quod propter scandalum movendum scismatis de ecclesia debeat cedere papatui.

Tertio sic: papa plus debet diligere salutem spiritualem ovium suarum, quae impeditur per scandalum scismatis, quam quodcunque bonum temporale, et per consequens quam dignitatem suam quae temporalis est; sed id quod minus diligitur est dimittendum propter id quod magis diligitur, si tale aliter haberi non possit; ergo papa in praecedenti casu cedere debet.

² Secunda conclusio, quod papa verus et indubitatus qui non sit a fide devius non potest cogi ad cedendum, nec cedere nolens potest deponi. Ista conclusio patet ex omnibus rationibus et doctorum testimoniis quibus in 2. lib. c. 93. probatum est quod Romanus pontifex verus et indubitatus extra casum haeresis non possit a quocunque nisi a Deo deponi. Idem patet ex omnibus illis rationibus quibus in 3. lib. c. 44. ostensum est quod Romanus pontifex auctoritate iurisdictionis superior sit universali concilio; manifestum est autem quod inferior non habet potestatem iurisdictionis in superiorem, dist. 21. Inferior, et extra de maior. et obe. Cum inferior. Nyhilominus ex aliis sic ostenditur praefata conclusio: communis sententia est sanctorum canonum, ut in 2. lib. ostendimus, quod papa propter nullum crimen deiici potest, nisi cum sit a fide devius, di. 40. Si papa. Licet enim electionem summorum pontificum Deus commiserit clericis religiosis, deiectionem tamen suo dumtaxat iudicio reservavit, 79. di. electionem, et notatur per doct. videlicet per Ioan. dist. 79. in summa, per Hosti. in summa de constit. Si quis posset, in principio, per Archi. de haereticis in fidei lib. 6. et ibidem per Ioan. an. et de auct. et usu pal. et de renun. ca. 1. lib. 6. et de elect. Licet devitanda. Si itaque papa propter crimen quodcunque magnum excepta haeresi non potest deponi, etiam si foret ecclesiae inutilis et negligens et remissus, ut notatur de renun. ca. 1. lib. 6. in glo. ordi., quomodo concedendum erit, pro cum sit innocens, propter aliorum crimina, hoc est scismaticorum protervam pertinaciam veniat deponendus aut deiiciendus.

Secundo confirmatur ista ratio sic: contra iustitiam est quod innocens propter maliciam aliorum veniat honore et dignitate sua quam iuste habet privandus, ut manifestum est. Ergo papa verus et indubitatus innocens et immaculatus propter malitiam quorumcunque scismaticorum non videtur posse compelli ad cedendum dignitati suae nec posse deponi; alias daretur via quod nullus in dignitate, si quantumcunque sanctus esset, stabilis si propter sedandum scisma exortum malitia quorundam impiorum hominum cedendum esset honori dominio et dignitati, quod maximum scandalum posset parere in Dei ecclesia, et tanto maiora quanto talis violentia seu tyrannis in altiorem dignitatem, sicut est papatus, attentaretur.

Tertio sic: nullus potest compelli cedere bonis temporalibus in quibus habet clarum ius et indubitatum propter scandalum sive scisma quorumcunque, quia alias, ut dictum est, daretur malis occasio rapiendi et nocendi bonis. Unde sanctus Thom. in 2.2. q. 44. art. ulti. dicit quod propter eos qui scandala concitant non sunt temporalia dimittenda, quia hoc etiam noceret bono communi, daretur enim malis rapiendi occasio. Ergo multo minus quis potest compelli cedere dignitati, cum multo praestantior sit bonis aliis temporalibus propter alios scandala et scismata suscitantes.

Quarto praefata conclusio confirmari videtur auctoritate beati Cypriani qui in epistola ad Ivvanianum episcopum super scismate inter Novatianum et Cornelium loquens inquit: Quid ergo, quia honorem cathedrae sacerdotalis Novatianus usurpat, nunquid idcirco nos cathedrae renunciare debemus, et quia Novatianus altare collocare et sacrificia offerre contra fas nititur, ab altari et sacrificiis cessare nos oportet, ne paria et similia cum illo celebrare videamur? Vanum prorsus et stultum est, ut quia Novatianus extra ecclesiam vendicat sibi veritatis imaginem, relinquat ecclesia veritatem. Haec Cyprianus.

Quinto praefata conclusio ostenditur sic. Apud iurisperitos non parum dubitatum fuit superioribus temporibus utrum papa volens sponte ex causa, puta quia esset insufficiens et inutilis ad regnum Romanae atque universalis ecclesiae, papatui renunciare, foret admittendus ad renunciationem. In cuius rei testimonium disputatio cum fortissimis pro utraque parte rationibus satis abunde et eleganter recitata est per Ioan. an. in cap. 1. de renun. lib. 6. in gloss. et plenius in novel. Ad cuius quoque quaestionis decisionem processit illa constitutio in cap. 1. de renun. lib. 6. Modo si iam fuisset diffinitum aut ita iure divino aut humano fundatum quod papa propter iustam causam tollendi scismatis aut gravis vitandi scandali non tantum volens sed etiam invitus compelli posset cedere, nulla profecto fuisset dubitatio apud tot et tantos iuris sapientes an ex iusta causa sponte volens cedere foret admittendus. Cum ergo papa verus et indubitatus propter vitandum scisma exortum per alios possit compelli ad cedendum, nullo iure caveatur, non videtur sine periculo conscientiae indifferenter hoc attentandum. Unde una de causis quare scisma Chore, Dathan et Abiron gravi et insolita poena punitum est Num. 16., ut dicit sanctus Thom. in quarta distinctione 13., quia expediebat ne praelati ecclesiae contemnerentur, plane cum sint locum Christi tenentes in ecclesia, cum magna reverentia tractandi sunt.

Sexto sic: quenquam cogi suo iuri cedere, et ius suum invitum abdicare vel amittere est de genere vetitorum, ut patet ex regula iuris. Ergo videtur quod papa verum ius habens non possit cogi cedere iuri suo.

Septimo patet eadem conclusio: quoniam si papa verus propter tollendum quodcunque scisma cedere compellatur, res efficietur ex templo perniciosissima. Patet, quoniam potestatibus laicorum in futuris temporibus via parabitur qua Romanum pontificem invitum et reluctantem suis prauis requisitionibus renunciationi pro voluntate eorum subiiciant, confingent quandam haeresim contra eum vel minus canonicam electionem criminabuntur, et apostaticum erigent, quem sua magna potentia perperam suffragantes non aliter quam si verus apostolicus cesserit sedere patientur. Praeterea de coniuratione fortasse cardinalium aliquorum, quibus per eandem exempli effigiem via consimilis aperietur, et apostolici deponendi facultas pari consequentia tribuetur, et principatus apostolicus ex malorum arbitrio dependebit, quod quam inconvenientissimum sit nullus mente sanus ignorat. Propter quod inquit Cyprianus in epistola ad Ivvanianum, et habetur septima quaest. 1: Quam periculosum autem sit in rebus divinis ut quis cedat iuri suo et potestati, scriptura sancta declarat etc. Sic, ut inquit Hug. et Archi., Cornelius fatigatus labore scisma agere volebat. Sed quaerit Hug. nunquid non licet cuique renunciare iuri suo? Respondet, aut enim renunciatio nocet sibi et aliis, aut aliis tantum et non sibi, et sic non licet ei renunciare, et mortaliter peccat renunciando. Si sibi soli nocet, forte non peccat, quia cuique licet renunciare iuri suo quod tangit ipsum et non alium, ar. 2. q. 5. Mandastis; quibus habitis dicendum est ad rationes in oppositum. ³ Ad primam, cum arguitur exemplo mulieris etc., respondetur breviter: quod non facit ad propositum, quoniam mulier illa non coacta a rege aut ab aliqua potestate, sed sponte cessit iuri filii sui, animadvertens sectionem illam esse irrecuperabilem. Unde licet posset ex illo exemplo sumi argumentum quod papa, cum unio ecclesiae alias reparari non posset nisi cedendo papatui, quod cedere deberet iuri suo, nihilominus non arguitur quod compelli posset. ⁴ Ad secundam, cum arguitur exemplo Christi, respondetur quod etiam non videatur facere ad propositum arguentium. Tum primo, quia licet Christus pro salute ovium suarum humiliaverit se usque ad mortem, non tamen usque ad cessionem dignitatis suae. Unde ex hoc bene arguitur quod papa Christi vicarius pro salute ovium suarum debeat si necesse fuerit vitam propriam exponere, non aut arquitur quod debeat proprie dignitati cedere, et deposito officio curam gregis sibi commissi relinquere; hoc enim non fecit Christus. Tum secundo exemplum non militat: quia si Christus pro salute humani generis usque ad mortem se humiliaverit, hoc tamen non coactus, non compulsus, sed sponte et voluntarie fecit. Oblatus enim est quia ipse voluit, ut dicitur Esa. 53. Licet ergo ex illo caperetur exemplum quod papa et vitae et honori cedere deberet pro bono ecclesiae, non tamen arguitur quod ad hoc aliqua temporali potestate posset compelli aut deponi si cedere nollet.

⁵ Ad tertiam rationem quae sumitur ex practica concilii Pisani respondetur dupliciter. Primo, quod cum illud concilium non fuerit indubitatum per totam ecclesiam universale concilium esse, ex practica illius non potest sumi argumentum aliquod alicuius firmitatis. Respondetur secundo quod non facit ad propositum, quoniam nullus illorum qui in praefata congregatione depositus est fuit verus papa indubitatus, nec ipse etiam qui ibi electus est.

⁶ Ad quartam rationem quae sumitur ex practica concilii Constantiensis respondetur eodem modo, videlicet quod non facit ad propositum. Tum primo quia Gregorius cessit voluntarie, non coactus. Tum secundo quia Ioannes et Benedictus qui fuerunt depositi non fuerunt veri et indubitati pontifices.

⁷ Ad quintam quae sumitur ex illo Ioan. 10. Bonus pastor, responsum est supra in responsione ad secundam: quoniam licet bene sequatur quod pro bono reintegrationis gregis dominici cedere deberet, non tamen sequitur quod ad id cogi vel compelli possit, aut quod nolens iuri suo indubitato cedere possit deponi.

⁸ Ad sextam rationem sumptam ex cap. Nisi cum pridem de renun. ca. 1. respondetur primo quod non facit ad propositum, quoniam textus ille dicit sic: Pro grau[i] quoque scandalo evitando, cum aliter sedari non potest, licet episcopo petere cessionem; non dicit quod possit cogi aut compelli. Secundo respondetur, quod dato quod ita intelligendus esset textus ille, de praelato inferiori qui sui superioris auctoritate posset compelli, quod non est in papa qui pro sui principatus excellentia superiorem non habet, ut extra de elect. c. Licet in fine; propter quam rationem non est simile de praelato inferiori et papa, licet maius scandalum sit quod oritur in universali ecclesia quam quod oritur in una dioecesi.

⁹ Ad septimam de c. Si forte dist. 58. respondetur quod non videtur facere illud c. ad propositum propter duo. Primo, quia c. illud loquitur de electo nondum confirmato; nos autem loquimur de vero apostolico, qui ipso facto quod a duabus partibus cardinalium electus est confirmatus intelligitur. Facilius quippe impeditur promovendus quam eiiciatur iam promotus, ut de iureiuran. ca. Quemadmodum Christus. Turpius enim eiicitur quam non admittitur hospes. Secundo, quia ibi fit mentio de inferiori praelato. Unde ait: quod talis metropolitani iudicio praeferatur. Hoc autem non convenit papae, qui pro eminentia pontificatus sui metropolitanum non habet, ut in cap. In nomine Domini distinct. 21. inquit Nicolaus papa, et ita ratio non militat.

¹⁰ Ad octavam rationem, cum dicitur etc., negatur minor propositio, videlicet quod papa nolens cedere peccaret in articulum etc. Hoc enim falsum est. Nec Hostien. dicit illud, nec etiam est verum quod Hostien. dicere videtur in summa, videlicet quod omnis scismaticus peccet in articulum Unam sanctam etc., quia tunc omnis scismaticus esset haereticus cum peccaret in unum articulum fidei, quod tamen manifeste falsum est, ut supra dictum est in cap. Inter haeresim 24. quaest. 3. ponitur differentia inter haeresim et scisma. Ad c. Advocavit respondetur quod non est ad propositum, quia cum ait quod Cyprianus non putavit fidem in scismate non accipitur ibi fides pro fide qua Deo creditur, sed pro fidelitate, sicut aperte colligitur si quis bene ponderet verba Cypriani; alias omnis scismaticus foret haereticus, quod est falsum, sicut supra est ostensum.

¹¹ Ad nonam cum arguitur quod tenetur ad tollendum scandalum cedere, etc. Respondetur primo quod maior propositio est falsa universaliter, maxime ut dicit sanctus Thom. in 2.2. q. 43. ar. 7., quando scandalum procedit ex malitia aliquorum, cuiusmodi est scandalum Pharisaeorum, nec c. Error, quod inducit, nec c. Negligere probant illam; quoniam aliud est resistere errori cum possit aut negligere turbare perversos, et aliud est cedere honori suo aut bonis suis propter scandalum aliquorum malitiosorum et perversorum hominum, qui nolendo obedire vero pontifici perturbant Dei ecclesiam. Praeterea si maior illa esset vera, omnes illi dicerentur scandala efficere quicunque temporalia bona sua non dimitterent ad voluntatem multorum qui scandalizati sunt, cum tamen hoc falsum sit, sicut patet de beato Tho. archiepiscopo Cantuariensi, qui repetere non cessavit res ecclesiae non obstante scandalo regis Angliae; et beatus Thom. in 2.2. ubi supra ar. 8. ostendit quod quando scandalum nascitur ex malitia, quod est scandalum Pharisaeorum, quod propter eos qui sic scandala concitant non sunt temporalia dimittenda, quia hoc etiam noceret bono communi, daretur enim malis rapiendi occasio. Haec sanctus Thom. Nam cum non ex culpa papae, sed ex propria malitia aliquis gratis impingit in factum vel dictum eius et decidit in peccatum, non est vero et indubitato papae imputandum, quod satis aperte colligitur ex evangelio, ubi cum discipuli dixissent Christo: Magister, scis quia audito verbo Pharisaei scandalizati sunt, et ille huiusmodi scandalum pro nihilo habens: sinite, inquit, caeci sunt et duces caecorum. Quamobrem dicit Cyprianus: Quod ad nos attinet et conscientiae nostrae convenit, semper operam dare ne quis nostra culpa de ecclesia pereat. Si quis autem ultro et de crimine suo perierit et poenitentiam agere atque ad ecclesiam redire noluerit, nos in die iudicii inculpabiles futuros credimus, qui eorum consulimus sanitati, et illos solos in poenis remansuros qui nolunt concilii nostri salubritate sanari; nec movere nos debet contumacia perditorum, quo minus a rectitudinis via ac certa regula recedamus. Haec ille. Et ita apparet quod ratio illa licet visa sit apparens parum valeat.

Praeterea etiam si maior illa esset vera, omnes litigantes et habentes ius in causis venirent iudicandi factores scandalorum et scismatum nutritores et bellorum, quia cum possint iuri suo cedendo scandalum tollere non faciunt, quod tamen non est verum, et ita falsum est quod concluditur quod papa nolendo cedere iuri suo, maxime cum aliae viae sedandi scisma possint reperiri Deo magis gratiae et ecclesiae honorabiliores et iustitiae magis propinquae et antiquioribus temporibus conformiores, dicatur scandalum efficere sive nutrire, aut quod propter hoc possit dici scismaticus aut nutritor scismatis, et per consequens quod ratione huius concilium habeat auctoritatem super eum.

¹² Ad decimam cum arguitur de c. Nisi cum pridem de renuncia., respondetur quod dato quod ita sit quod in illo casu praelatus cedere teneatur, et similiter papa, non tamen sequitur quod si non vult possit compelli aut propter hoc deponi, quod manifeste colligitur ex c. Si papa, si plene legatur, ubi sic dicitur. Si papa suae et fraternae salutis negligens deprehenditur inutilis et remissus in operibus suis, et insuper a bono taciturnus quod magis officit sibi et omnibus, nihilominus innumerabiles populos catervatim secum ducit primo mancipio gehennae cum ipso plagis multis in aeternum vapulaturus, huius culpas redarguere praesumit nullus mortalium, quia cunctos ipse iudicaturus a nemine est iudicandus, nisi deprehendatur a fide devius.