Summa de Ecclesia

¹

Caeterum ecclesia Navis legitur nominata, et hoc triplici ratione. Primo quia virtutum mercibus et meritorum thesauris amplissimis atque praeciosissimis onusta est, quibus filii sui mercari possunt regnum caelorum. Ipsa sola quippe est per quam sacrificium Dominus accipiet libenter; sola est quae pro peccatoribus intercedat fiducialiter, ut dicit beatus Gregorius et habetur in cap. Quia, xxiiii. q. 1. Praeterea in ea sola sunt verae virtutes quibus adipisci[tur] felicitas vitae aeternae, iuxta cap. Omnes, § Ex his, 28. q. 1. Propter hanc rationem de ecclesia dicitur Proverb. ultim.: Facta est quasi navis institoris. Secundo ecclesia recte navis appellatur, quia vehiculum est quo per mare huius saeculi, quantumcumque crebris ventorum flatibus et aquarum fluctibus, id est tentationum plagis et verberibus, fatigetur, fideles in ea contenti ad portum securae beatitudinis perducuntur. Cuius rationem assignans beatus Ambrosius, tractans illud Proverb. 30.: Tria sunt mihi difficilia, et cetera, ita in quodam sermone dicit: Navim ecclesiam debemus accipere in solo mundi huius constitutam, quae etsi undarum fluctibus aut procellis saepe vexetur, tamen nunquam potest sustinere naufragium, quia in arbore eius, scilicet in cruce, Christus erigitur; in puppe pater residet gubernator, proram Paraclytus servat Spiritus; hanc per angusta huius mundi freta duodecim remiges ducunt, id est duodecim apostoli, et similis numerus prophetarum. Item idem Ambrosius in cap. Non turbatur, 24. q. 1.: Non turbatur navis quae Petrum habet, turbatur illa quae Iudam habet. Tertio ecclesia recte navis nominatur, quia sicut extra navim sive archam Noe regnante diluvio nullus salvatus est, ita nullus extra ecclesiam omnino salvatur, ut extra de summa Trinitate et fide catholica, cap. 1. Item Hieronymus in cap. Quoniam verus, 24. q. 1. dicit: Si quis in archa Noe non fuerit, peribit regnante diluvio. Et beatus Gregorius in Moralibus, et habetur in cap. Quia ea causa, et quaestione: Ecclesia sola est quae intra se positos valida charitatis compage custodit. Unde aqua diluvii archam quidem ad sublimiora sustulit, omnes autem quos extra archam invenit extinxit. Et beatus Augustinus in tractatu De catholica veritate dicit sic: Navicula, id est Christi ecclesia, in medio maris, videlicet in mundo, diu iactata est fluctibus, sed nexa, non dissoluta aut submersa, quia ille imperavit ventis et mari, qui eidem ecclesiae se promisit usque in finem saeculi affuturum. Quicunque ergo de huius maris fluctibus salvari desiderat et in profundum abyssi, aeternam videlicet perditionem, demergi pavescit, teneat integre et inviolabiliter fidei firmitatem.

Ceterum sancta ecclesia Domus legitur nominata, et hoc ratione inhabitationis divinae in ea, secundum illud psalm. 25.: Domine, dilexi decorem domus tuae et locum habitationis gloriae tuae, ubi glossa Augustini ait: Domus Dei ecclesia est; decor huius domus sunt sancti. Item psalm. 117.: Benediximus vobis de domo Domini, glossa: id est de ecclesia catholica, de qua est baptismus et omnis benedictio. De cuius domus dignitate fere beatus Ambrosius in cap. Quae dignior, 24. q. 1., ita loquitur: Quae dignior domus apostolicae praedicationis ingressu quam sancta ecclesia est, aut quis praeferendus magis omnibus videtur quam Christus, qui pedes suos consuevit lavare hospitibus, et quoscunque sua recepit domo pollutis non patitur habitare vestigiis. Item de hac domo beatus Hieronymus in cap. Quoniam vetus, e. causa et q., dicit sic: Quicumque extra hanc domum comederit agnum, profanus est. Et ad idem beatus Gregorius in cap. Quia ex sola, e. causa et q., ita dicit: Unde de agni hostia Dominus praecepit, scilicet Exod. 12.: In una domo comedetur, nec efferetis de carnibus eius extra fores. In una namque domo comedetur, quia in una catholica ecclesia vera hostia redemptionis immolatur.

Ubi considerandum quod diversimode sancti et peccatores fideles dicuntur esse in hac domo Dei. Primi quidem ita sunt in domo Domini, ut ipsi sint ipsa domus Domini et locus habitationis eius. Secundi vero licet sint in domo Domini, non tamen dicuntur ipsa domus Domini. Hanc differentiam notat beatus Hieronymus, aut potius Augustinus, in cap. Omnibus, 24. q. 1., ita dicens: Omnibus consideratis puto me non temere dicere alios ita esse in domo Domini, ut ipsi sint eadem domus Domini, quae dicitur aedificari super petram, quae unica columba appellatur, quae sponsa pulchra sine macula, et cetera. Item beatus Augustinus eandem differentiam existentium in domo Domini assignans super psalm. 25. dicit sic: Sunt quidam qui domum Dei habent et volunt gloriari; sed in se habent quidam domum Dei, sed non pertinent ad decorem domus Dei. In quibus habitat gloria Dei, ipsi sunt locus habitationis gloriae tuae. Et glossa magistri ita dicit: Sancti qui sunt decor ecclesiae, sunt locus habitationis gloriae tuae.

De huius autem habitationis domo loquitur propheta psalm. 126.: Nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laborant qui aedificant eam. Super quo verbo Augustinus ita dicit: Dominus ergo aedificat domum suam; laborant multi in aedificando, sed si non ille aedificet, in vanum laborant aedificantes eam. Qui sunt isti qui laborant aedificantes? Omnes qui in ecclesia praedicant verbum Dei, ministri sacramentorum Dei; omnes currimus, omnes laboramus, omnes aedificamus modo, et ante nos currerunt, laboraverunt, aedificaverunt; sed nisi Dominus aedificaverit domum in vanum laborant aedificantes eam, quae autem domus Dei ipsa et civitas. Domus enim Dei populus Dei, non solum qui modo sunt, sed et qui ante nos fuerunt et iam dormierunt, et qui post nos futuri sunt usque in finem saeculi, congregati in unum fideles innumerabiles, sed Deo numerati, de quibus dicit Apostolus: Novit Dominus qui sunt eius. Et infra: Omnis numerus fidelium sanctorum ex omnibus commutandorum, ut fiant aequales angelis, qui modo peregrinantur, sed expectant nos; quando a peregrinatione redeamus, omnes simul unam domum Dei faciunt, et unam civitatem, ipsa est Hierusalem.

²

Item sancta ecclesia Civitas saepe legitur nominata, et hoc propter unitatem qua ad invicem fideles sub eodem rege Christo et eadem fidei lege vivunt. Dicitur enim civitas quasi civium unitas. Unde, ut ait Augustinus libro De civitate Dei: Civitas dicitur concors hominum multitudo. Et Gregorius dicit 16. Moralium: Civitas a convenientibus populis appellatur, de qua dicitur psal. XLVII.: Magnus Dominus et laudabilis nimis in civitate Dei nostri, in monte sancto eius, glossa: id est ecclesia, quae sita est in monte sancto eius. Haec est civitas quae dicitur Matth. 5. posita super montem, glossa: Christum, quem montem a fertilitate et plenitudine gratiarum propheta pulchre commendans dicit: Mons coagulatus, mons pinguis, psalm. lvii.; coagulatus, ut dicit glossa, propter parvulos, quos lacte tenerioris doctrinae nutrit; et mons pinguis fertilitate sua propter maturos, quos pane solidioris doctrinae cibat. Item de hac civitate sequitur in psalmo inducto: In civitate Dei nostri Deus fundavit eam in aeternum, glossa: in catholica ecclesia Dei nostri dicit, ne sibi hoc nomen compositus haereticorum usurpet. Ne autem putetur haec civitas temporalis, addit: Deus fundavit in aeternum eam, non ad horam sicut tabernaculum Moysi. Et Augustinus super eodem loco sic dicit: Si forte ista civitas quae mundum tenuit aliquando everteretur, absit. Deus fundavit eam in aeternum; si ergo Deus fundavit eam in aeternum, quid times ne cadat firmamentum?

Ceterum de laude huius civitatis ait propheta, psalm. lxxxv.: Fundamenta eius in montibus sanctis, glossa: in prophetis, apostolis, ipso summo angulari lapide Christo Iesu, qui solus est fundamentum quod nemo mutare potest. Ecce prior laus a fundamentis, ut soliditas totius notetur civitatis. Sequitur laus de fama eius: Gloriosa dicta sunt de te, civitas Dei, quod, ut dicit glossa, non accipiendum est de illa figurali quae cecidit, sed de ista quae per illam figurabatur. Ad gloriam etiam huius civitatis non parum facit quod ad hanc civitatem non solum homines fideles, sed etiam angeli pertinent, sicut etiam parum ante ex Augustino super psalm. 126. induximus; dicit enim idem Augustinus, libro 10. De civitate Dei: Nos et beati una civitas sumus Dei, cuius pars in nobis peregrinatur, pars in illis opitulatur. Quare Apostolus ad Eph. scribens dicit: Iam scilicet iuxta glossam, a tempore fidei susceptae non estis hospites et advenae, id est extranei a Deo, sed estis cives sanctorum, id est in domo una cum sanctis, domestici Dei, id est familiares Dei quibus arcana revelat, ubi glossa subiungit: quasi de Babylonia translati ad Hierusalem.

Ubi notandum quod duae sunt civitates in hoc mundo coniunctae corpore sed divisae mente; una dicitur Hierusalem, alia Babylonia. Una est civitas Dei, alia diaboli; quas civitates, ut dicit Augustinus, duo amores constituunt: Hierusalem facit amor Dei, Babyloniam amor saeculi. Dicitur autem civitas Dei quasi civium unitas, in qua rex est veritas, lex charitas, eius iudicia aequitas, civium conversatio honestas, populi congregatio concordia et unitas, mores inhabittantium bonitas, benignitas, misericordia, pietas, sobrietas, castitas, patientia, humilitas, et aliarum virtutum decor et sinceritas. Civitas diaboli est de qua propheta ait: Quoniam vidi iniquitatem et contradictionem in civitate die ac nocte; circumdabit eam super muros eius iniquitas, et labor in medio eius et iniustitia, et non defecit de plateis eius usura et dolus. Vidi iniquitatem ad Deum, contradictionem ad praelatum, laborem in medio eius in acquisitione terrenorum, iniustitiae ad proximum, usuram in repetitione ultionis et vindicta iniuriarum, dolus in fraude circumvenientium. Haec autem civitas Dei in quadro sita esse dicitur Apocalip. XXI., quoniam, ac dicit glossa, latera huius civitatis quattuor sunt fides, spes, charitas et operatio, quae aequalia sunt: quia quantum quis credit tantum sperat, quantum sperat tantum diligit, quantum diligit tantum operatur; in quadro ergo posita dicitur, quia robusta est fide, longanimis in spe, ampla charitate, efficax in operatione.

³

Praeterea ecclesia Dei sancta invenimus mystica significatione nominata castrorum acies ordinata, quo nomine ideo appellata est, quia fortissima et insuperabilis est virtute, de qua Cant. 6.: Terribilis ut castrorum acies ordinata. Castra Dei, sancti Dei, sunt charitate ordinati, quibus tanquam militibus Christi et propugnatoribus fidei munitur, protegitur et defenditur ecclesia, de quibus dicitur Zach. 9.: Circumdabo domum meam, id est ecclesiam, ex his qui militant mihi, videlicet doctoribus, praelatis ac principibus ecclesiae, qui eam defendendo Christo militare perhibentur. Unde Apostolus Thimo. scribens ait: Labora sicut bonus miles in praedicando evangelium contra hostes, 2. Thim. 2. Huius autem hostes ecclesiae plurimi et varii sunt, contra quos huiusmodi Christi militiam sive castrorum multitudinem in unam ordinat aciem mater omnium virtutum charitas, cuius officium est aliarum virtutum exercitium ad finem dirigere optimum. Iudaei quidem impugnant Christi incarnationem, haeretici scripturarum veritatem; tam hi quam illi impugnant Christi fidem. Schismatici obedientiam et ecclesiae unitatem. Saraceni et pagani ecclesiasticam pacem. Tyranni et mali principes ecclesiae libertatem. Falsi fratres charitatem. Contra Iudaeos et haereticos opponit doctores sanctos, aperiens eis sensum, ut intelligant Scripturas, quibus ait Luc. 21.: Ego dabo vobis os et sapientiam cui non poterunt resistere et contradicere omnes adversarii vestri. Contra schismaticos opponit sanctorum communionem, regimen praelatorum et obedientiam subditorum. Unde Iudicum 20. de filiis Israel exeuntibus ad bellum dicitur: Egressi itaque sunt omnes filii Israel et pariter congregati quasi vir unus, quia illis erat cor unum et anima una, ad expugnationem inimicorum. Contra paganorum et Saracenorum violentiam gladium materiale, ut in cap. Quando, 23. q. 4., dicit Augustinus. Contra tyrannos et falsos fratres gladium opponit spiritualem, qui etiam contra haereticos et schismaticos exercetur, ut compellantur intrare iuxta cap. Quod facit ecclesiae medicina, 23. q. iiii. Cum autem ecclesia duos habeat gladios, de quibus in evangelio Dominus ait: Sufficit unus, scilicet spiritualis, qui exercendus est a praelatis; alius a principibus et militibus Christianis. De quibus duobus gladiis habetur in cap. Auctoritatem, 25. q. 6., et 23. q. viii § i., quorum unus eximitur officio praelatorum, alius nutu eorum. Unde Bernardus ad Eugenium papam, de gladio materiali ait: Dominus Petro: Converte gladium in vaginam, tuus ergo et ipse forsitan tuo nutu, et si non tua manu evaginandus; uterque gladius tuus est: sed is quidem ab ecclesia, ille pro ecclesia exercendus est; ille sacerdotis, is militis manu, sed sine ad nutum sacerdotis, sed iussis imperatoris. Hinc dicitur in cap. Ab imperatoribus, 23. q. 4.: Ab imperatoribus universis missum est auxilium postulandum propter afflictionem pauperum quorum molestiis sine intermissione fatigatur ecclesia, ut defensores eius adversus potentiam divitum cum episcoporum provisione delegentur.

Haec autem castrorum sive militum acies ecclesiasticae irrefragabilis virtus et insuperabilis fortitudo pulchre etiam exprimitur Cant. 3., ubi dicitur: En lectulum Salomonis sexaginta fortes ambiunt ex fortissimis Israel, omnes tenentes gladios et ad bella doctissimi. Lectulus Salomonis, id est Christi, qui est pax nostra, ad Ephe. 2., ipsa est sancta ecclesia, quae locus est habitationis gloriae suae, psalm. 26. Sexaginta fortes, id est universi doctores sancti et viri perfecti; senarius enim numerus perfectus est. Fortes maxime ad hostes viriliter expugnandum. Ambiunt, inquam, lectulum, id est sanctam ecclesiam, ut hostium incursus coerceant, et sponsus et sponsa in lectulo contemplationis quiete dormiant, iuxta illud Canticorum tertio: Adiuro vos, filiae Hierusalem, ne suscitetis neque evigilare faciatis dilectam meam sponsam a somno et quiete contemplationis. Ex fortissimis Israel, id est patriarchis et prophetis ac apostolis aliisque iustis fide vera et contemplatione perspicua Deum videntibus. Tenentes gladios, quorum unus est verbum divinae Scripturae, de quo ad Eph. 6.: Gladium spiritus, quod est verbum Dei. Secundus est gladius iudiciariae potestatis, de quo ad Roma. 13.: Non sine causa gladium portat, glossa: habet iudiciariam potestatem, Dei enim minister est. Et ad bella doctissimi; et ita necesse est, quoniam, ut ait Apostolus ad Eph. 6.: Non est nobis colluctatio adversus carnem et sanguinem, sed adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum.