Summa de Ecclesia

¹

AD primum respondetur et primo quantum ad illud psal. In ecclesiis benedicite dominum, quod ibi propheta loquitur de ecclesia prout dicit multitudinem aliquam fidelium alicuius certae provinciae aut loci, et sic non dubium quin ecclesiae multae sint: nihilominus tamen omnes tales particulares ecclesiae una sunt universalis ecclesia, et unus chamus Christi, sicut dicit tex. in. c. quamvis dist. xxi. et in. c. legimus, dist. xciii. et beatus Aug. tractans illud psal. 106. Posuit sicut oves familias dicit sic. Multae familiae, multae ecclesiae, una ecclesia, una plebs, una familia, unum ovile est. Ad auctoritatem vero quae ex Apocal. inducitur respondetur quod sicut tam ex tex. quam ex gl. patet beatus Io. loquebatur principaliter ecclesiis particularibus in Asia quibus praepositus erat quae plures erant. Est tamen verum, ut in eadem gl. dicitur quod per illas septem ecclesias Asiae universalis ecclesia designabatur, quae ideo per septenarium numerum describitur. Tum quia septenarius uniuersalitatem significat. Tum quia septiformi spiritu illustratur.

²

Ad secundum dicendum quod una et eadem ecclesia dicitur fuisse a principio sicut infra dicetur, cum una et eadem fides fuerit patrum veteris testamenti et patrum novi testamenti, tempora tantum ut ait Aug. mutata sunt, distinctio autem et differentia quae importari videtur in dictis sanctorum inter primitivam et praesentem ecclesiam accipienda est ex parte populi non ex parte fidei. Unde Aug. tractans illud psal. xlvii. Fundatur exultatione universae terrae mons Syon latera aquilonis civitas regis magni, dicit sic. Duo montes unus ex circumcisione alius ex praeputio, ex iudaeis unus alter ex gentibus non iam adversi et diversi, quia ex diverso iam uniti in angulo non diverso, ipse est inquit pax nostra qui fecit utraque unum, ipse angularis lapis quem reprobaverunt aedificantes factus est caput anguli, duos iunxit in se, mons ac montes, una domus, ac duae domus, duae propter ex diverso venientes, una propter lapidem angularem in quo sibi ambae copulantur.

³

Ad tertium respondetur dupliciter. Primo quod hic non loquimur de ecclesia prout comprehendit militantes et triumphantes, sed prout dicit universitatem fidelium secundum statum viae, qui in hac nostra peregrinatione militant quibus omnibus fides communis est. Secundo respondetur quod licet angeli non habeant fidem communem cum hominibus fidelibus, habent tamen quod fidei succedit, fruitionem, idem est enim quod illi vident in patria et quod fideles credunt in via, et ideo ecclesia ut comprehendit militantes et comprehensores potest dici una cognitione, licet hinc et inde sit diversus cognitionis modus, quia hic per speculum et in aenigmate ut dicit apostolus 1. ad Cor. 13. Ibi autem facie ad faciem.

⁴

Ad quartum respondetur et dicitur quo ad antecedens, quod licet praefatae virtutes distinguantur in diversis secundum numerum conveniunt tamen specie, et in obiecto uno secundum numerum secundum quod omnes fideles idem credunt, sperant, et amant. Pro quo notandum quod ut dicit sanctus Tho. in iii. quod sicut in corpore naturali vires differentes per omnia membra differunt numero secundum essentiam, sed conveniunt in radice una secundum numerum, et praeter hoc habent formam ultimam unam numero, ita etiam omnia membra corporis mystici habent pro ultimo complemento spiritum sanctum, qui est unus nu mero in omnibus. Et ipse virtutes fides, spes, charitas, quamvis differant in diversis secundum essentiam, conveniunt tamen in una radice secundum numerum. Radix autem operationis proprie est ipsum obiectum ex quo speciem trahit, et ideo inquantum est idem numero creditum, speratum, et amatum ab omnibus, secundum hoc uniuntur omnium fides, spes, et charitas in una radice secundum numerum, non solum prima quae est spiritus sanctus, sed etiam proxima quae est proprium obiectum. Et ad confirmationem⁵ cum dicitur quod multa sunt quae nobis proponuntur ad credendum. Respondetur quod cum obiectum formale fidei sit veritas prima cui inhaerendo credimus quaecunque sub fide continentur, et ista sit una et immutabilis, et habitus capiat unitatem, vel multitudinem ex obiecto. Dicimus quod fides est una ex parte eius quod creditur, quia idem est quod ab omnibus creditur et si sint diversa credibilia quae communiter omnes credunt, tamen omnia reducuntur ad unum, quia ad primam veritatem sub cuius ratione cadunt sub fide. Temporalia etiam non pertinent ad obiectum fidei nisi in ordine ad aliquod aeternum; quod est veritas prima, quae est obiectum fidei.

Ad quintum⁶ dicendo negatur assumptum illud videlicet, quod non sit eadem fides antiquorum, et nostra, et ad probationem respondetur quod ista differentia praeteriti, et futuri non contingit ex aliqua diversitate rei creditae, sed ex diversa beatitudine credentium ad unam rem creditam.

Ad sextum⁷ respondetur quod si aliquis iniuste excommunicatus est in nullo laeditur per talem excommunicationis sententiam. Unde Aug. et habetur in cap. illud xi. quaest. iii. Illud plane non temere dixerim quod si quis fidelium fuerit anathematizatus iniuste ei potius oberit qui facit quam ei qui hanc patitur iniuriam. Spiritus enim sanctus habitans in sanctis per quem quisque ligatur aut solvitur immeritam nulli ingerit poenam. Dicit enim sanctus Thom. in. iiii. quod si homo qui iniuste excommunicatus est hanc iniuriam humiliter sustinet, humilitatis meritum recompensat huius excommunicationis damnum. Et hoc ponit beatus Aug. in de vera religione ita dicens. Saepe divina providentia sinit etiam bonos viros per nonnullas turbulentas carnalium hominum seditiones expelli de congregatione Christiana, quam contumeliam vel iniuriam suam cum patientissime pro pace ecclesiae tulerint, nec ullas novitates, vel scismatis, vel haeresis moliti fuerint, et fidem, quam in ecclesia catholica praedicari sciunt usque ad mortem muniant, et testimonio defendant, hos coronat pius pater in occulto videns, haec August. Ubi notandum pro pleniori intellectu huius rationis, quod excommunicatus non dicitur ita extra unitatem ecclesiae positus, quod fide qua ecclesiae corpori erat unitus sit privatus, sed quia a consortio fidelium, et sacramentorum participatione sit praescisus. Excommunicatio enim, ut aiunt doctores dicitur separatio a consortio fidelium, maxime quo ad fructum qui habetur ex participatione sacramentorum, et quo ad communia ecclesiae suffragia. Quomodo autem excommunicatus talibus suffragiis privetur, et quomodo non, declarat sanctus Thom. in. iiii. distin. xviii. ita dicens. Suffragia alicuius valent alteri secundum quod ei continuantur, potest autem actio unius alteri continuari dupliciter. Uno modo ex vi charitatis, quae omnes fideles connectit, ut sint unum in Deo, sicut dicitur psal. Particeps ego sum omnium timentium te, et hanc continuationem excommunicationis non intercipit, quia iuste quis excommunicari non potest, nisi pro culpa mortali per quam iam a charitate divisus est, etiam si non excommunicetur. Iniusta autem excommunicatio charitatem alicui auferre non potest, cum sit de maximis bonis quae non possunt alicui invito auferri. Alio modo potest actio unius alteri continuari per intentionem suffragia facientis quae in aliquem fertur pro quo fiunt. Et hanc continuationem excommunicatio intercipit, quia ecclesia per excommunicationis sententiam separat excommunicatos ab universitate fidelium pro quibus suffragia facit, unde suffragia ecclesiae ei non prosunt quae pro tota ecclesia fiunt, nec ex persona ecclesiae oratio pro eis inter membra ecclesiae fieri potest, quamvis aliqua persona privata possit ad eius conversionem aliquod suffragium per intentionem dirigere, haec sanctus Thomas.

Ad septimum⁸ dicendum quod licet peccatores fideles, non habeant omnia illa quibus ecclesia una esse dicitur, pertinent nihilominus ad unitatem ecclesiae aliquo modo, inquantum scilicet in una fide cum aliis fidelibus conveniant. Est tamen verum quod quia charitatem non habent per quam corpus ecclesiae vivificari dicitur, tales tanquam membra mortua iudicantur, nec sunt proprie membra corporis Christi, sicut in superioribus partim dictum est, et infra plenius ostendemus.

Ad octavum⁹ respondetur, et dicitur ad antecedens negando illud, diximus enim tales pertinere mentaliter, et etsi non corporaliter per visibile sacramentum ad unitatem ecclesiae, sive quod merito pertineant ad ecclesiam, et si non numero. Et ad probationem respondetur, ut dicit sanctus Tho. in. 4. dist. iiii. quod incorporari Christo contingit dupliciter, scilicet merito, et numero. Merito quidem potest aliquis de ecclesia effici quod est Christo incorporari etiam ante baptismum actu susceptum sed non ante baptismum propositum vel in baptismum post tempus gratiae revelatae. Unde Ambrosius de valentino qui catechuminus mortuus fuit dicit. Quem regeneraturus eram amisit, veruntamen ille gratiam quam poscit non amisit, unde talis corde regeneratus est, licet non corpore, ut dicit sanctus Thom. in. 3. parte. Fide quidem incorporatur quis Christo, secundum illud ad Ephe. 3. Habitare Christum per fidem in cordibus vestris. Numero vero non potest aliquis effici de ecclesia nisi per baptismum. Unde ante baptismum, nullus admittitur ad perceptionem sacramenti Eucharistiae, et aliorum sacramentorum ecclesiae, et sic patet, quod tales catechumini fidem, spem, et charitatem, habentes ad ecclesiam pertineant animo, etsi non visibili sacramento, merito et si non numero.

Ad nonum¹⁰ respondetur negando consequentiam, quia licet baptismus non semper fuerit a principio ecclesiae, non sequitur quod postquam institutus est, unitas illius non arguat suo modo unitatem ecclesiae. Pro quo sciendum quod nunquam homines potuerunt salvari etiam ante Christi adventum, nisi fierent membra Christi, quia ut dicitur Act. 4. Non est aliud nomen datum hominibus in quo oporteat nos salvos fieri, sed ante adventum Christi etiam homines per fidem Christo incorporabantur per fidem futuri adventus cuius fidei signaculum erat circumcisio, ut dicit apostolus Roma. 4. Antequam enim circumcisio institueretur, sola fides, ut dicit Grego. cum sacrificiorum oblationibus quibus suam fidem antiqui patres profitebantur sufficiebat, ut homines Christo incorporarentur. Post adventum, etiam Christi homines per fidem Christo incorporantur, secundum illud Eph. 3. Habitare Christum per fidem in cordibus vestris. Sed alio signo manifestatur fides rei praesentis quam demonstrabatur quando erat futura, sicut aliis verbis signatur praesens, praeteritum et futurum. et ideo licet ipsum sacramentum baptismi non semper fuerit, fides tamen cuius baptismus sacramentum est semper fuit et necessaria fuit.

Ad decimum¹¹ dicendum quod proprie loquendo, ut ait sanctus Tho. in. 4. Non est nisi unum baptisma quod in aqua celebratur sub debita verborum forma. Alia autem baptismata dicuntur per ordinem ad illud secundum proportionem ad eundem effectum, quem tamen agunt quodammodo in virtute baptismi aquae, quia baptismus sanguinis, et baptismus poenitentiae non valent ad regenerationem nisi ei qui habet baptismum aquae in proposito. Tunc enim, ut ait Aug. Prodest baptismus sanguinis vel flaminis cum baptismum fluminis non contemptus religionis sed articulus necessitatis excludit, de consec. dist. iiii. c. baptismi. Vel respondetur secundario quod baptisma dicitur unum, quia non est iterabile, sicut nec originale peccatum contra quod tanquam medicina est institutum, quod est contra haereticos novatianos dicentes. Quotiens homo peccat baptismum debere repeti, vel dicitur unum baptisma, i. equale a quocunque detur, ut exponit gl.

Ad undecimum¹² respondetur quod unitas illa de qua Augu. in auctoritate proposita loquitur importatur per unitatem baptismi qui est fundamentum et principium aliorum sacramentorum sicut dictum est in. c. superiori.

Ad duodecimum¹³ respondetur negando consequentiam, quanquam enim homines qui sunt quasi materia ecclesiae fluant continue et refluant, quibus decedentibus aliis nouiter nascentibus nihilominus quia una est fides in omnibus, ecclesia semper dicitur manere una, sicut dicitur de corpore animalis quod licet in eo partes materiales fluant et refluant, idem tamen manere dicitur quo ad formam quae eadem semper manet, primo de generatione. Ita videtur dicendum in proposito. Manet quidem semper eadem fides, manent eadem sacramenta quibus formatur ecclesia, manet eadem lex, et eadem regula veritatis, permanet eadem habitudo, et ad unum caput ecclesiae, et ad unum finem ultimum, quare optime beatus Augu. super psal. 85. tractans versum illum. Miserere mei domine quoniam ad te clamavi tota die, dicit. Sub descendentibus, et succedentibus membris unus homo usque ad finem seculi extenditur.

Ad tertiumdecimum¹⁴ dicendum quod in daemonibus non est fides ea quae ponitur donum spiritus sancti sive habitus divinitus infusus qui inclinat hominem ad credendum aliquem effectum boni: sed dicitur fides, quae nascitur ex perspicacitate naturalis intellectus eorum ex miraculis quae vident supra naturam. Pro quo notandum, ut notat sanctus Thom. 2. ii. q. v. articul. ii. quod intellectus credentis assentit rei creditae, non quia ipsam videat, vel secundum se, vel per resolutionem ad prima principia per se visa, sed propter imperium voluntatis. Quod autem voluntas moveat intellectum, ad assentiendum potest contingere ex duobus modis. Uno modo ex ordine voluntatis ad bonum, et sic credere est actus laudabilis. Alio modo quia intellectus convincitur ad hoc quod iudicet esse credendum his quae dicuntur, licet non convincatur per evidentiam rei sicut si aliquis propheta pronunciaret in sermone Dei aliquod futurum, et adhiberet signum mortuum suscitando, ex hoc signo convinceretur intellectus videntis, ut cognosceret manifeste hoc dici a Deo qui non mentitur, licet illud futurum, quod praedicitur in se evidens non esset, unde ratio fidei non tolleretur. Dicendum est ergo quod in fidelibus Christi laudatur fides secundum primum modum, et secundum hoc non est in daemonibus sed solum secundo modo. Videtur enim multa manifesta iudicia ex quibus percipiunt doctrinam ecclesiae esse a Deo, quamvis ipsi res ipsas quas ecclesia docet non videant puta, Deum esse trinum et unum vel aliud huiusmodi. Et ita patet quod fides quae unitatem ecclesiae efficit non est in daemonibus, et ita ratio non procedit.

Ad decimumquartum¹⁵ respondetur negando consequentiam, licet enim ecclesia non semper fuerit in tali dispositione constituta quo ad unum tanquam rectorem, et gubernatorem, ducem et pastorem vice et loco Iesu Christi domini nostri visibiliter conversantem: tamen ipsa ecclesia habebat ordinem propter causas infra assignandas cum de uno supremo pontifice in ecclesia a nobis habendus est sermo: non sequitur quod nunc talis ordo in ecclesia non sit. Multa enim per temporum successionem instituta sunt in ecclesia quae non fuerunt a principio, quae licet tempore quo instituta non fuerunt non importarent necessitatem, instituta tamen de necessitate veniunt observanda. Dicunt enim doctores tractantes illud Cant. ult. Soror nostra parvula est et ubera non habet, quod ecclesia quae hic soror dicitur in principio sui status ante adventum plenitudinis gratiae in quo gratia, et veritas per Iesum Christum facta Ioan. 1. Non modo parvula fuit populi paucitate, sed etiam donis gratiarum. Unde Hugo de sancto Victore. Oportuit inquit ut secundum processionem temporum spiritualium gratiarum signa magis, ac magis darentur, plane post incarnationem filii Dei copiosior facta est splendore doctrinae, illustrior pulchritudine ordinis, locupletior sacramentorum efficacia salutari, excellentior nobilitate regiminis quia sub spe nobiliori ordinationis politicae ac diviniori forma principatus.

Ad decimumquintum¹⁶ respondetur quod ratio non procedit, cum quia si papa moritur, sedes tamen non moritur. Secundo quia ordo talis ad unum caput et gubernatorem semper manet in ecclesia in habitu, et potestas ad eligendum aliquem in sede ipsa apostolica. Est etiam actu talis ordo in ecclesia ad eos qui vice summi pontificis illo tempore in ecclesia quo ad aliquam funguntur, cuiusmodi est sacrum collegium dominorum Cardinalium. Et hic convincitur temeraritas quorundam scismaticorum, et inimicorum ecclesiae qui dicere praesumpserunt unitatem ecclesiae, non habere ordinem ad unitatem unius summi Pontificis Christi vicarii, quod quam falsum sit audiamus Cyprianum in epistola ad Magnum inquientem. Dominus insinuans nobis unitatem, de divina auctoritate venientem ponit, et dicit. Ego et pater unum sumus, ad quam unitatem redigens ecclesiam suam denuo ait. Et erit unus grex, et unus pastor. Item in epistola ad Rogationum huiusmodi seminatores, et introductores scismatum in ecclesia idem gloriosissimus Cyprianus percutit ita dicens, haec sunt initia haereticorum, et ortus atque conatus scismaticorum male cogitantium, ut sibi placeant, ut praepositum superbo tumore contemnant, sic de ecclesia egreditur, sic altare profanum foris collocatur, sic contra pacem Christi et ordinationem atque unitatem Dei rebellatur. Et beatus Hiero. pater ecclesiae religiosissimus Damaso papa scribens, ut habetur in cap. quoniam vetus oriens. xxiiii. quaest. i. ita inter alia sic dicit. Cum successore piscatoris, et discipulo Christi loquor. Ego nullum praemium nisi Christum sequens beatitudini tuae id est cathedrae Petri communione consocior super illam petram ecclesiam fundatam scio, quicunque extra hanc domum agnum comederit profanus est, si quis in Noe archa non fuerit peribit regnante diluvio, et infra non novi vitalem, miletum respuo, ignoro paulinum, quicunque tecum non colligit spargit, hoc est, qui Christi non est, antichristi est, hic Hieron. Verum de huiusmodi errore confutando in sequentibus a nobis copiosior erit sermo. per ea etiam, quae dicta sunt excluditur impietas scismaticorum, qui tunicam Domini inconsutilem scindere nituntur. contra quos inquit beatus Cyprianus, et habetur in cap. alicuius. xxiiii. quaest. i. alienus es, profanus es, eius hostis es, habere non potest Deum patrem, qui universalis ecclesiae, non tenet unitatem.