Summa de Ecclesia

RELIQUUM iam restat ut ultime satisfaciamus obiectioni, quae adversarii potissime fulciuntur ad probandum quod universalis ecclesia auctoritate et iurisdictionis potestate superior sit Romano pontifice dicentes quod ad universalem ecclesiam sicut ad supremum iudicem quilibet fidelis, et per consequens etiam Romanus pontifex remittatur. Ad quam respondentes dicimus hoc esse falsum. Et ad probationem quam faciunt ex illo Math. 18. Dic ecclesiae, dicimus quod auctoritas bene et catholice intellecta non facit pro adversariis. Alia nepe est intelligentia praefatae auctoritatis iuxta sanctorum et clarissimorum doctorum interpretationem quam adversarii praetendant. Pro cuius declaratione, quia hac auctoritate maxime adversarii armantur est notandum quod illud dictum Christi. Dic ecclesiae exponitur dupliciter iuxta glo. ordina. et expositores. Primo sic. Dic ecclesiae, scilicet tanquam iudici denunciando illi peccatum fratris corrigendum. Alio modo: dic ecclesiae, id est coram ecclesia obiurgare fratrem delinquentem, ut iuxta Hierony. in glo. ordi. detestationi eum habeat, et qui non potuit pudore salvari salvetur opprobriis. Quo notato faciemus quinque.¹ In primo probabimus² quod exponendo illud Dic ecclesiae, tanquam iudici secundum litteralem sensum, ex quo solo efficax argumentum sumitur, ut inquit tam Dyon. quam Augu. per ecclesiam non possit universalis ecclesia per orbem diffusa intelligi. Secundo probabimus quod etiam per hoc, dic ecclesiae, non possit intelligi ad litteram universalis ecclesia cocilialiter congregata. Tertio probabimus quod per ecclesiam in praedicta auctoritate intelligatur praelatus. Quarto solvemus rationes inductas contra hanc intelligentiam. Quinto ostendemus etiam quod ex sensu litterali non possit recte intelligi illud dic ecclesiae, iuxta secundam expositionem qua exponitur, id est coram ecclesia obiurgare de universali ecclesia, sive dispersa, sive synodaliter collecta.

Pro declaratione omnium istorum praesupponimus cum omnibus sacrae scripturae doctoribus, quod correctio fraterna de qua in praefata auctoritate datur generalis doctrina, cadit sub praecepto. Qua suppositione³ posita sit ista conclusio. Per ecclesiam cui tanquam iudici praecipitur denunciari cuiuslibet fratris delinquentis peccatum, ex sensu litterali aut ex intentione Christi non potest accipi ecclesia universalis per orbem diffusa. Ita conclusio probatur multipliciter. Et primo sic. Nullus potest intelligi recte assignatus ab aliquo sapiente iudex in causa aliqua cui est impossibile vel quasi denunciari culpam delinquentis, hoc est manifestum, quia talis frustra assignaretur iudex. sed ecclesiae universali disperse per orbem non est quasi possibile simul denunciari posse peccatum cuiuslibet fratris delinquentis, ut patet. ergo ex intentione Christi sapientissimi legislatoris non potest intelligi per ecclesiam cui tanquam iudici est denuncianda culpa delinquentis fratris universalis ecclesia per orbem dispersa, consequentia est bona. Et confirmatur. Tum quia de ratione legis est quod sit possibilis, ut in cap. erit autem lex distinct. 4. dicit Isido. Tum quia ut inquit Hyero. anathema sit qui Deum dixerit aliquid impossibile praecepisse.

⁴

Secundo sic. Ad nullum tanquam ad iudicem sapiens legislator remittit aliquem qui non potest exire in actum sive exercitium iudicii audiendo querelas, condemnando reum, vel absolvendo innocentem, et ista videtur manifesta. sed universalis ecclesia per orbem diffusa non potest exire in actum iudicii ut est manifestum, cum non esset in uno loco congregata. ergo legislator Christus nullum hominem remittit ad ecclesiam universalem quae per orbem diffusa est tanquam ad iudicem. ergo per ecclesiam de qua Christus in evangelio inquit. Dic ecclesiae, non potest vere intelligi ecclesia universalis.

Tertio sic. universali ecclesiae quae dicitur collectio omnium fidelium nec in singulis membris nec in omnibus simul ut universitati sunt datae claves regni caelorum aut potestas ecclesiasticae iurisdictionis, ut manifesta luce ostendimus in superioribus. ergo ad eam ut ad iudicem nullus remittitur, consequentia est bona: quoniam cuius non est potentia eius non est actus, ut dicit Aristoteles in lib. de somno et vigilia, ergo falsum est quod ad ecclesiam universalem remittatur quis sicut ad iudicem. Et haec de primo.

Secundum vero quod per ecclesiam ad quam ut ad iudicem dicitur remitti quilibet fidelis non possit intelligi ex intentione Christi sive ex sensu litterali universalis ecclesia conciliariter congregata⁵ probatur ex multiplici capite. Primo ex raritate congregationis universalis ecclesiae, plane non est credendum quod sapientissimus legislator eum universalem iudicem et supremum poneret in ecclesia ad correctionem peccatorum quae quotidie est necessaria in ecclesia quem rarissime contingit pro tribunali sedere, et maxime eum qui per plures annos non conveniret ad iudicium. patet: quia sic periret iustitia, et correctio non haberet locum. sed universalis ecclesia raro congregatur, imo quandoque plus quam per centum annos non fuit celebratum universale concilium. ergo nullo modo credendum est quod ad talem iudicem sapientissimus Christus fideles suos remitti voluit sive ordinaverit. Secundo idem ostenditur, dato etiam quod semper celebraretur synodus aliqua universalis ex eo quod insupportabili onere gravaretur populus Christianus si pro adimplendo praecepto de correctione fraterna tenerentur fideles venire ad ecclesiam universalem actu congregatam. Plane huius insupportabilis gravitas repugnat suavitati legis Christi, iuxta illud Deuteronomii 30. Mandatum hoc quod ego praecipio tibi hodie non est supra nec procul positum in caelo situm, ut possis dicere: quis nostrum ad caelum valet conscendere, ut deferat illud ad nos, ut audiamus opere compleamus? Nec trans mare positum ut causeris: et dicas, quis ex nobis transmeare poterit et illud ad nos deferre, ut possimus audire et facere quod praeceptum est. sed iuxta est valde, glo. interli. mandata Dei temperata et moderata sunt humanis viribus, et Math. 11. dicit ipse legislator. Iugum enim meum suave est et onus meum leve. plane non leve esset praeceptum divinae legis de correctione fraterna, si fidelis quilibet illud adimpleturus ad universale concilium actu existens venire teneretur. Ad quod proculdubio obnoxius esset venire si per ecclesiam cui denunciandum est peccatum fratris delinquentis universalis ecclesia synodaliter congregata ex Christi intentione veniret intelligenda. Quocirca manifestum videtur non esse de intentione legislatoris Christi per ecclesiam in praedicta auctoritate designare universalem ecclesiam sive dispersam sive congregatam. Quae ratio maxime ex eo loco divinae legis confirmatur, ubi Deutero. 17. iudices in portis esse, et primi Machab. decimo quarto in plateis sedere leguntur, quod ideo a Deo stabilitum esse creditur, ut administratores iustitiae in promptu et sine difficultate haberi possent, quod de conciliis universalibus contingere non potest.

Tertio sic. Ita feminae tenentur ad correctionem fraternam quemadmodum viri, et pauperes sicut et divites, hoc est manifestum. sed feminae non remittuntur ad ecclesiam nec dispersam nec synodaliter congregatam tanquam ad iudicem cui proximi denuncianda est culpa commissa, ut patet. ergo sequitur quod per illud dic ecclesiae non potest recte accipi universalis ecclesia etiam actu synodaliter congregata, consequentia est bona, quia alias feminae tenerentur ire ad universalia concilia ad denunciandum delinquentium virorum aut mulierum culpas, et maleficia, et ita omnes fideles sive pauperes sive divites, quod est absurdum.

Quarto nihil quod est impeditivum iustitiae, perturbativum pacis ecclesiae occasio multorum scismatum, et per quod ratione appellationum quae intervenirent in omni causa ad illum supremum iudicem, vacarent omnia tribunalia praelatorum et iudicum, creditur institutum a Christo qui est rex iustitiae et pacis amator, sed omnia ista mala sequerentur si ecclesia universalis congregata esset instituta iudex ad quem cum frater delinquens non audiret fratrem corripientem, et esset recurrendum. patet quia ecclesia raro congregatur, et congregata non diu manet congregata nec ad eam possent omnes fideles orbis concurrere nec etiam mittere denunciationis omnium similium fratrum delinquentium, ut patet. ergo nullo modo est dicendum quod per ecclesiam intelligatur universalis ecclesia congregata etiam cum dicitur, dic ecclesiae.

Quinto sic. concilium universale institutionem, et robur auctoritatis accipit a papa, ut distinct. 17. per totum, et extra de elect. cap. significasti. ergo sequitur quod papa non remittatur ad concilium universale sicut ad iudicem suum superiorem, consequentia est manifesta. Sexto arguitur sic. concilia universalia sunt humana institutione introducta, ut patet in cap. canones distinctio. 16. et 17. ergo non potest recte intelligi secundum sensum litteralem per ecclesiam cum dicitur. dic ecclesiae, concilium universale. patet consequentia, quia alias institutio, et celebratio concilii universalis esset divina lege et non tantum humana institutione, quod non videtur. ergo manifestum est quod per ecclesiam cui tanquam iudici peccatum delinquentis fratris incorrigibilis denunciandum est ex sensu litterali et ex intentione legislatoris Christi non posset intelligi ecclesia universalis nec dispersa per orbem nec synodaliter congregata. Et haec de secundo. Tertium vero quod scilicet per ecclesiam cui tanquam iudici denunciandum est peccatum fratris delinquentis et incorrigibilis ex intentione Christi sit intelligendus praelatus⁶ multiplici sanctorum et clarissimorum doctorum testimonio probatur. Primo ex eo arguitur manifeste quod Christus non universali ecclesiae disperse, aut congregatae, sed apostolis et eorum successoribus ecclesiae praelatis ait. Amen dico vobis quaecumque alligaveritis super terram erunt ligata et in caelo. ubi glo. Hieronymi dicit sic, hic potestatem tribuit apostolis. praelati ergo universitatis sunt ad quos tanquam ad iudices fideles remittuntur et non ipsae universitates.

Secundo hoc idem ostenditur auctoritate beati Chrysostomi qui super Matthaeum, ut habetur in glo. continua exponit sic. dic ecclesiae, id est his qui ecclesiae praesunt. Tertio idem arguitur ex gl. decreti in cap. si peccavit 2. q. 1. quae ita habet. dic ecclesiae, i. sacerdoti. Quarto idem ostenditur ex interpretatione apostolicae sedis in cap. novit. extra de iudic. ubi ly dic ecclesiae de pastore et rectore universalis ecclesiae interpretatur et exponit. Quinto ostenditur auctoritate beati Thomae, qui tam in 4. distin. 19. quam in 2. 2. q. 24. in materia de correctione fraterna exponit. dic ecclesiae. i. praelato in iudicio praesidenti. Sexto auctoritate eiusdem sancti Tho. in tractatu de correctione fraterna ubi exponens praedictam auctoritatem dicit. praeceptum de correctione potest pertinere ad omnes, vel ad praelatos, si ad omnes communiter, tunc ecclesia non vocatur hic congregatio, sed praelatus: si istud pertineat ad praelatos, tunc sensus est. dic ecclesiae, i. congregationi fidelium et debet coram ea excommunicari, ut sit divisus ab ecclesia per sententiam excommunicationis, et donec redeat ab ecclesia debet vitari et haberi sicut ethnicus et publicanus. Ad idem est sanctus Thomas super Math. sic dicens. dic ecclesiae, id est toti multitudini, ut confundatur et qui noluit sine confusione corripi cum confusione corripiatur. est enim confusio adducens gratiam. Vel dic ecclesiae, id est iudicibus, ut corrigatur secundum illud Deuteronomii 22. Si genuerit homo filium contumacem et proteruum apprehendet eum et adducet ad seniores civitatis. haec sanctus Tho. Septimo patet ex sententia domini Altisiodoren. in Summa sua 3. lib. 31. rubrica. quomodo sit intelligendum hoc praeceptum, si peccaverit in te frater etc. cuius sententia est eadem quasi in forma cum illa quae posita est sancti Tho. in tractatu de correctione fraterna. Octavo ad idem est sententia domini Hug. Cardinalis primi postillatoris Bibliae, qui iuxta duas glo. quae ponuntur in gl. continua, quarum una dicit. dic ecclesiae, id est his qui ecclesiae praesident. et alia dicit, dic ecclesiae, id est toti ecclesiae, ut maiorem erubescentiam habeat. dicit super Math. sic Si privata persona corripit sic exponendum est dic ecclesiae, id est coram praelato ecclesiae eum convince per testes quos noluit audire corripientes, et hoc iuxta primam glo. Si vero praelatus corripit sensus est dic ecclesiae, i. coram ecclesia, s. congregatione fidelium excommunicandus. Nono eandem sententiam quasi formaliter prosequitur venerabilis magister Nicolaus Gorr. super Mat. Decimo ad idem est dominus Albertus Magnus qui super Math. ita exponit. dic ecclesiae, id est praelato in conventu sive in synodo, et si ecclesiam non audierit, ut secundum arbitrium praelati corrigatur, sit tibi tanquam ethnicus, et publicanus. Haec Albertus. Undecimo ad idem est communis postillator Magister Nicolaus de Lyra, qui super Math. ita exponit, dic ecclesiae, id est praelato. Duodecimo confirmatur ex practica et consuetudine observata a sanctis patribus, et ab universitate fidelium ab ipso nascentis ecclesiae exordio. Manifestum est autem quod practica observata in ecclesia Dei circa observantiam praecepti sive ordinis de correctione fraterna semper fuit, et est denunciare praelato, et non universali ecclesiae sive dispersae sive congregatae fratris delinquentis peccatum. Cum ergo consuetudo observantiae sit interpres legis, ut dicit Augustinus libro de mendacio, ex factis sanctorum colligemus quid in scripturis sentire debeamus. Manifestum est quod verus et proprius ac principalis intellectus praefatae auctoritatis sit, ut per ly ecclesiam, cui tanquam iudici denunciatio fienda est sive ad quem fidelis remittitur, praelatus ecclesiae intelligi debeat sive accipiendus veniat, et non universalis ecclesia aut per orbem dispersa aut synodaliter congregata. Quibus testimoniis consideratis valde ridiculum est et satis abominabile quod adversarii contemptis tantorum sanctorum ac patrum, et doctorum testimoniis, et assertionibus praesumant sacram scripturam ad propriam voluntatem exponere, similes illis de quibus Clemens papa in cap. Perlatum distinct. 37. loquitur dicens. Perlatum nobis est quod quidam in partibus vestris commorantes sanis doctrinis adversantur, et prout videtur non secundum traditionem patrum sed iuxta suum sensum docere videntur. Et hoc tantum dictum sit de tertio articulo. Quarto restat respondere⁷ ad rationes adversariorum. Ad primam⁸ cum dicitur quod non possit per ecclesiam intelligi praelatus quia Christus loquebatur Petro qui futurus erat praelatus ecclesiae, et nullus ad se remittatur, per consequens non praelatus sed universalis ecclesia sit intelligenda eo modo quo haberi potest, scilicet synodaliter. Ad hoc respondetur quod ratio non militat. Pro quo primo notandum quod haec doctrina de correctione fraterna data a Christo generalis est omnes fideles respiciens, et non solum Petrum licet ad ipsum specialiter in figura totius ecclesiae directus sit sermo in signum principatus sui ad quem a domino erat electus, et ita legislator Christus tam subditos quam praelatos ad observantiam huius praecepti astringere voluit. Verum ut superius commemorauimus ex sententia beati Thomae in tractatu de correctione fraterna, et Hugonis cardinalis et magistri Nicolai Gorre super Matheum exponentis iuxta duas glossas ordinarie dupliciter hunc textum. Alia est intelligentia huius nominis ecclesia, quando privata persona corrigit, et alia quando publica persona. Nam si privata persona corrigit tunc est sensus: dic ecclesiae, id est praelato. Si vero publica persona corrigit tunc est sensus: dic ecclesiae, id est coram congregatione sive multitudine eum obiurgare, ut sic quemadmodum ait glossa maiorem erubescentiam patiatur. Vel coram congregatione eum excommunica, ut sic quemadmodum ait Hieronymus in gloss. multorum detestationi habitus opprobriis salvetur qui pudore salvari non potuit. Sed cum hoc modo praelatum remitti ad ecclesiam non sit remitti ad superiorem sive ad iudicem ut de se patet, manifestum est quod ratio adversariorum non probat intentum. Praeterea secundo ratio praefata non procedit, quoniam non videtur inconveniens quod quis remittatur ad seipsum secundum aliam et aliam habitudinem consideratum. Praelatus enim ut ait sanctus Thomas in 4. dist. 19. q. 2. dupliciter potest considerari: aut secundum quod in iudicio praesidet, et sic dicere praelato inquit est dicere ecclesiae per quem modum persona in praelatione constituta potest a se ut est privata persona remitti ad se ut est persona publica, et tunc dicere ecclesiae nihil aliud est quam exire in actum iudicii puniendo, et corrigendo fratrem delinquentem qui denunciatus est. Quod beatus Gregorius scribens Ioanni patriarchae Constantinopolitano super usurpatione vocabuli universalis, epistola 265. ostendit sic dicens. Nos quidem in quibus talis tantaque per ausum nepharium culpa committitur, servamus quod praecipit veritas dicens. Si peccaverit in te frater tuus corripe eum inter te et ipsum: si autem te non audierit dic ecclesiae: si vero ecclesiam non audierit sit tibi sicut ethnicus, et publicanus. Ego itaque per responsales meos semel et bis verbis humilibus hoc quod in tota ecclesia peccatur corripere studui: per me scribo quicquid humiliter facere debui non omisi, si in mea correctione despiciar restat ut ecclesiam debeam adhibere, haec Gregorius. Ubi ecclesiam adire vel adhibere est censuram ecclesiasticam apponere, sicut fecit non convocando super hoc aliquod concilium universale. Praeterea hoc modo ait Nicolaus papa in cap. Praecipue, ubi ita dicit regi Lothario. Ceterum cave ne quando nobis secundum praeceptum domini duos vel tres testes adhibeamus, immo vero hoc sanctae ecclesiae dicamus, et quod non optamus de caetero cunctis fias ethnicus, et publicanus. Quod vero ibi per ecclesiam non alium iudicem quam seipsum intelligat patet ex glossa quae in eo loco dicit sic. Ergo in causa denunciationis idem potest esse iudex et accusator, et testis, ut extra de simo. c. licet. Ceterum ipse beatus Petrus in cuius persona haec constitutio divina primo emanavit absque hoc quod universali ecclesiae diceret aut universale concilium convocaret Ananiam, et Saphiram eius coniugem sua auctoritate damnavit. Nimium plane foret periculosum asserere beatum Petrum aliosque sanctos patres transgressores esse divini praecepti qui ad correctionem peccatorum absque denunciando universali ecclesiae sua auctoritate processerunt. Et haec ad primam rationem dixisse sufficiat.

⁹ Ad secundam rationem cum dicit quod nomen ecclesiae sit collectivum, et per consequens non possit per ecclesiam intelligi praelatus sed universitas. Respondetur quod ratio nulla est: quoniam saepe nomine communitatis exprimitur, et intelligitur praelatus aut princeps eius. Et ratio est: quoniam ut inquit Arist. 9. Ethic. Civitas est id quod principalissimum est in ea, unde quod facit praelatus dicitur facere ecclesia. Adde quod intelligitur de ea parte universitatis quae iurisdictionis est capax, non de tota quae non est capax. Vel de tota ecclesia intelligi potest prout ecclesiae sententia iudicis denunciatur. Ad tertiam¹⁰ rationem cum dicit quod glossa ordinaria dicit dic ecclesiae, id est toti ecclesiae, et ita per consequens non est exponenda illa littera de praelato. Respondetur quod ratio illa non militat: quoniam glossa illa non favet proposito adversariorum sed magis eorum intentionem infirmat. Si glossa illa more eorum qui non contentionibus sed inquisitioni veritatis student integre legatur, glossa autem illa ita habet: Dic toti ecclesiae, ut maiorem erubescentiam patiatur. In quo verbo nihil auctoritatis attribuitur communitati, unde sequitur in glossa haec omnia sequatur excommunicatio quae fieri debet per os ecclesiae, id est per sacerdotem. Ubi manifeste innuit quod non per communitatem illam ecclesiae sed apud praelatum qui os et vertex est ecclesiae sit auctoritas iudicii, quo excommunicante sive puniente tota illa ecclesia quae est corpus eius cuius assensu et approbatione in contumacem fratrem in condemnationis sententiam profert dicitur cum eo operari. Et ita patet quod illa glossa non intendit dicere quod quando communitati ecclesiae praecipitur denunciari fratris delinquentis peccatum quod denuncietur ei sicut iudici: sed sicut coram quo frater ipse contumax obiurgandus aut excommunicandus veniret. Qualiter autem etiam intelligenda veniat illa totalitas ecclesiae de qua glossa loquitur cum ait dic ecclesiae, id est toti ecclesiae infra in sequenti articulo explicabimus, et haec de quarto. Restat iam declarare quod quinto loco polliciti sumus¹¹, videlicet probare quod ex sensu litterali illud, dic ecclesiae, id est coram ecclesia obiurga sive excommunica non posset recte intelligi de universali ecclesia dispersa sive synodaliter collecta. Quod faciliter ostendimus ex rationibus quibus probavimus quod etiam iuxta expositionem primam non poterat universalis ecclesia accipi nomine ecclesiae cum dicitur dic ecclesiae, scilicet iudici. Primo ex impossibilitate denunciandi aut obiurgandi aliquem coram tota universali ecclesia per orbem dispersa, fidelibus enim in diversis regionibus orbis constitutis haec adimplere non esset possibile. Secundo ex insupportabili onere quo gravaretur populus Christianus, et etiam praelatorum si fideles tenerentur venire ad universalem ecclesiam congregatam ad obiurgandum quemlibet fratrem contumacem aut singuli praelati ad excommunicandum illum. Plane hoc esset insupportabile onus quod non patitur suavitas divinae legis, sicut superius ostendimus. Tertio: quia ex huiusmodi difficultatibus periret iustitia et omnis disciplina a Repu. Christiana cum raro posset fieri iustitiae executio. Non est ergo ulla totalitas ecclesiae de qua dicitur in glossa praefata dic ecclesiae, accipienda ita universaliter, ut per totam ecclesiam intelligatur universalis ecclesia, sed est accipienda stricte, videlicet quandoque pro collegio dominorum cardinalium, quandoque pro congregatione una conventuali, quandoque pro congregatione unius communitatis unius populi, quandoque pro congregatione unius familiae. Hoc enim modo accommodata locutione saepenumero sacra scriptura utitur nomine universalis ecclesiae sicut Apostolus ad Rom. ultimo ait. Salutant vos Gaius hospes meus, et universa ecclesia ubi per universam ecclesiam solam prouinciam Gai intelligit ut ait glossa. Et hoc de quinto articulo, et per consequens de responsione ad auctoritatem illam Matthaei xviii. capit. Dic ecclesiae.