Summa de Ecclesia

Consummatis auxiliante Domino benignissimo Salvatore nostro tribus primis libris, ad quartum eiusdem gratia comite calamum extendemus. In quo de scismaticis et haereticis aliqua utilia disputare et notare sub brevitate decrevimus. Explicabimus autem in primis quid sit scisma, et per consequens qui scismatici veniant dicendi. ¹ Pro quo notandum quod cum tam Isidorus in libro Etymologiarum, quam Pelagius in c. scisma 24. q. 1. dicant, scisma scissurarum quandam sonat. Scisma multipliciter potest sumi, scilicet generaliter et minus generaliter et stricte. Generaliter captum scisma dicit divisionem animarum, sive licitam sive illicitam, ab unitate quacunque hominum sive universitate, et ita potest sonare in bono et in malo; et hoc modo capitur scisma Ioan. 9., ubi de Iudaeis vario modo interpretantibus, quibusdam bene quibusdam male, miraculum factum per Christum in caeco nato dicitur, q scisma erat inter eos, ubi dicit quaedam glossa, si omnes fuissent mali, scismate caruissent. Secundo modo, scilicet minus generaliter, capitur scisma pro quacunque illicita divisione sive dissensione, et hoc modo capitur 1. Cor. 1.: Idipsum dicatis omnes et non sint in vobis scismata. Et hoc modo capiendo scisma diffinitur varie a diversis. Frater Raymundus clarae memoriae, ordinis Praedicatorum compilator decretalium, in summa sua de casibus, li. 1. tit. de scismaticis, diffinit sic primo: Scisma est illicita discessio inter eos inter quos unitas esse debet. Secundo sic: Scisma est illicitus ab unitate et universitate discessus. Scisma vero sumptum stricte sive specialiter diffinitur ab Alexandro de Alis in secundo suo super Sententias hoc modo: Scisma est illicita ab unitate Ecclesiae discessio; verum quia ista diffinitio scismatis videtur adhuc generalis, eo quod ab unitate Ecclesiae potest fieri multipliciter illicita discessio, unde sanctus Thomas super illud 1. Corinth. 1. Non sint in vobis scismata dicit sic: proprie scismata sunt quando vel propter diversam fidei professionem, vel propter diversas sententias de agendis homines unius collegii se in diversas separant partes, secundum illud Esay 22. Scissuras civitatis David videbis quia multiplicatae sunt, ubi glossa interlinearis super verbo scissuras dicit, scismata scilicet Ecclesiae. Quocirca specialius et strictius loquendo de scismate, scilicet ut dicit discessionem sive divisionem ab unitate Ecclesiae distinctam ratione a discessione ab unitate Ecclesiae, per diversam fidei professionem diffinitur sic primo ab Augustino contra Cresconium grammaticum sic dicente: Scisma est recens congregationis ex aliquarum diversitate sententiarum dissensio. Ab Hostiensi in summa titulo de scismaticis sic: Scisma est illicita divisio per inobedientiam ab unitate Ecclesiae facta. Ista diffinitio inter ceteras sufficienter comprehendit ea quae explicant rationem scismatis proprie dicti et causam originalem. Unde dicere possumus quod ponitur in ea pro genere illicita divisio. Scismatis enim nomen, dicit Isidorus, a scissura vocatum est. Verum quia vario modo, ut praediximus, potest huiusmodi divisio illicita contingere, ponitur loco differentiae, per inobedientiam facta, ad differentiam haeresis quae fit per falsam contra fidem opinionem. Unde beatus Cyprianus in epistola quadam ad Cornelium sic inquit: Nec aliunde nata sunt scismata quam quando sacerdoti Dei non obtemperatur, nec unus in ecclesia ad tempus sacerdos et ad tempus iudex Christi vice cogitatur, cui si secundum magisteria divina obtemperaret fraternitas universa, non discidio unitatis Christi ecclesiam scinderet. Haec ille. Patet ergo q scisma dicit divisionem per inobedientiam factam summo sacerdoti sive iudici Christi vicem gerenti. Sunt autem hic duo advertenda. Primum quod recte dicitur quod scisma sit divisio illicita, quae est cum quis se dividit a papa per inobedientiam in his quae licita sunt et honesta et ad iurisdictionem spectantia; quoniam si Romanus pontifex aliqua imperaret quae de se mala sunt, utpote divinae legi aut fidei aut animarum saluti contraria, in talibus divisio per inobedientiam a Romano pontifice non foret illicita nec per consequens scisma esset dicenda. Secundo est advertendum quod quia non quaelibet inobedientia sufficit ad rationem scismatis constituendam, sed quae sit pertinax cum rebellione quadam, ideo recte inobedientia illa per quam incurritur scisma accipienda est cum pertinacia quadam. Unde Alexander de alis ubi supra in secundo dicit quod scisma proprie sumptum dicitur quando pertinaciter receditur ab obedientia capitis Ecclesiae. Et beatus Thomas in 2.2. q. 39. art. 1. dicit in responsione ad argumentum secundum, quod non parere praeceptis cum rebellione quadam constituit scismatis rationem. Dico autem cum rebellione, cum pertinaciter praecepta contemnit et iudicium eius subire recusat. Sequitur in diffinitione scismatis, ab unitate Ecclesiae scilicet totius, ad differentiam diuisionis sive discessus illiciti ab aliqua particulari hominum congregatione sive societate; talis enim divisio a tali particulari fraternitate sive societate non constituit scisma nisi largo modo, sed discessio ab unitate universalis Ecclesiae, quae dicitur unitas principalis. Nam unitas particularis aliquorum ad invicem ordinatur ad unitatem Ecclesiae sicut compositio singulorum membrorum in corpore naturali ordinatur ad totius corporis unitatem. Est autem notandum iuxta sanctum Thomam ubi supra quod Ecclesiae unitas in duobus attenditur, scilicet in connexione membrorum ad invicem quae in communicatione; secundo in ordine omnium membrorum ad unum caput, de qua unitate Leo papa in tertio sermone ordinationis suae ita inquit: Licet universa Ecclesia Dei distinctis ordinata sit gradibus, ut ex diversis membris sacrati corporis subsistat integritas, nos tamen omnes, sicut ait apostolus, in Christo Iesu unum sumus, nec quisquam sic ab alterius ita est divisus officio, ut non ad connexionem pertineat capitis cuiuslibet humilitas portionis. Haec ille. Discedere ergo ab isto capite Ecclesiae est recedere ab ista unitate Ecclesiae Secundum illud ad Coloss. 2. Inflatus sensu carnis suae et non tenens caput, ex quo totum corpus per nexus et annexiones subministratum et constitutum crescit in augmentum Dei. Hoc autem caput est ipse Christus, cuius vicem in Ecclesia gerit summus pontifex. Et ideo scismatici dicuntur, ² ut inquit sanctus Thomas, hi qui subesse renuunt summo pontifici, et qui membris Ecclesiae ei subiectis communicare recusant. Ex quibus manifeste colligitur quod scisma sit illicita discessio ab illa principali unitate Ecclesiae, qua scilicet totum Ecclesiae corpus ordinatur et coadunatur ad unum caput rectorem et ducem sive principem illius. Unde Cyprianus in epistola ad Forentium: Inde enim scismata oriuntur dum episcopus qui unus est et praest superba quorundam praesumptione contemnitur, et homo dignatione Dei honoratus indignus hominibus iudicatur. Item in epistola ad Gratianum: Haec enim sunt initia haereticorum et ortus atque conatus scismaticorum male cogitantibus, ut sibi placeant, praepositum superbo tumore contemnant. Sic de Ecclesia receditur, sic altare profanum foris collocatur, sic contra pacem Christi et ordinationem atque unitatem rebellatur. Haec ille. Haec autem sententia exemplariter patet in scismate quod Chore, Dathan et Abyron cum complicibus suis fecerunt, quod inde ortum habuit quod subesse renuerunt Moysi duci Israel et Aaron summo sacerdoti, de quo habetur Numeri 26. Item patet in scismate quod decem tribus fecerunt eo quod contempto rege suo alterum sibi statuerunt, scilicet Hieroboam, de quo 3. Reg. 12. Hinc rationabiliter dictum est quod scismatici veniunt dicendi primo qui subesse renuunt summo pontifici, qui caput est universalis Ecclesiae, ut in 2. libro multipliciter ostendimus. Unde Pelagius in c. Non vos 23. q. 3.: Quisquis ab apostolicis divisus est sedibus in scismate esse non dubium est, ubi dicit glossa: ergo scisma est non habere caput Romanam Ecclesiam, ut 24. q. 1. Haec est fides, et cetera, quoniam vetus. Unde dominus Aymarus libro suo de synodis ait, iuxta attestationem sanctorum patrum Augustini et Pelagii papae, illos indubitater scismaticos esse quicunque diuisi sunt ab apostolica sede. Quocirca dicit beatus Calixtus papa in c. Non decet, dist. 12.: Non decet a capite membra discedere, sed iuxta scripturae testimonium omnia membra caput sequantur. Nulli vero dubium est quod apostolica Ecclesia mater sit omnium aliarum ecclesiarum, a cuius vos regulis nullatenus convenit deviare. Item beatus Gregorius in c. Praeceptis, eadem distinctione, inquit: Praeceptis apostolicis non dura superbia resistatur, sed per obedientiam quae a sancta Romana et apostolica auctoritate iussa sunt salutifere impleantur, si eiusdem sanctae Dei Ecclesiae, quae est caput nostrum, communionem desideratis. Et infra rationem assignans: Cum nulli dubium sit quod non solum pontificalis causatio, sed communis sanctae religionis relatio ad sedem apostolicam, quae est caput ecclesiarum, debeat referri et inde normam sumere unde sumpsit exordium, ne caput institutionis videatur omitti, cuius auctoritatis sanctionem omnes teneant sacerdotes qui nolunt ab apostolicae Petrae super quam Christus universalem fundavit Ecclesiam soliditate divelli. Haec Gregorius. Hinc Graeci et Armeni et Iacobitae ab unitate corporis Christi, quod est Ecclesia, abscisi dicuntur, quia Romanum pontificem caput eorum non cognoscunt. Dicuntur praeterea scismatici qui membris Ecclesiae Romano pontifici subiectis communicare recusant. Unde Pelagius in c. scisma 24. q. 1. de quibusdam scismaticis ita loquitur contra apostolicam sedem temere credentes pessima divisit opinio quod scisma specialiter esse beatus denunciat Augustinus, dicens de talibus adversus auctoritatem ecclesiarum quae ab apostolica sede accipere epistolas meruerunt temere credendo immanissimum scismatis crimen a se propulsare non potuerunt. Patet ergo quod scisma importet divisionem oppositam charitatis unioni et quod scismatici illi dicantur qui concordiam non servant in ecclesiae observantiis, ut ecclesiae praelatis obediant, volentes per se ecclesiam constituere singularem, ut dicit sanctus Thomas in 4. distinct. 13.

Ut eorum quae superius diximus splendidior habeatur intellectus, inducemus aliquas adversariorum obiectiones contra praedicta et respondebimus in sequenti capitulo. Imprimis obiicitur contra hoc quod dicitur quod scisma locum habeat in Ecclesia Dei. ¹ Primo sic: ubi nulla potest esse divisio, scisma quod divisionem sonat sive scissuram non habet locum; sed in Ecclesia Dei non potest esse divisio, quia cum sit una, ut patet Cantic. 6. Una est columba mea, et in symbolo dicitur: Credo unam sanctam catholicam et apostolicam Ecclesiam, et in unitate scissura esse non potest, ut in c. scisma 24. q. 1. dicit sanctus papa Pelagus; sequitur quod in Ecclesia Dei scisma non habeat locum. Consequentia videtur nota.

² Secundo sic, confirmando rationem: tunica Christi, quae figurabat Ecclesiam, inconsutilis fuit et contexta desuper per totum, ut habetur Ioan. 19., et in glossa idem in c. Sicut 16. q. 7. dicitur: Sicut Domini vestimentum scissum non est, sed de eo sortiti sunt, ita nec Ecclesia scindi debet, quia in unitate tota consistit. Ergo idem quod prius.

³ Tertio arguitur contra diffinitionem illam scismatis, videlicet quod scisma sit illicita discessio ab unitate Ecclesiae, quia si ista diffinitio esset bona, sequeretur quod quilibet peccator existens in peccato mortali esset scismaticus, sed hoc est falsum. Ergo et cetera. Consequentia tamen patet, quoniam peccatum mortale scissuram et quandam divisionem dicit a Deo, et per consequens ab Ecclesia quae est sponsa Dei, secundum illud Esaiae 59. Peccata vestra diuiserunt inter vos et Deum vestrum.

⁴ Quarto arguitur contra diffinitionem datam per Hostiensem, cum dicitur quod scisma sit illicita divisio per inobedientiam ab unitate Ecclesiae facta, quia si ista diffinitio esset bona, sequeretur quod omnes transgressores canonum et praeceptorum apostolicae sedis forent scismatici, sed hoc est falsum, ut manifestum est. Ergo et diffinitio praefata ex qua sequitur. Consequentia tamen videtur nota.

⁵ Quinto arguitur contra id quod dictum est, quod diffinitio illa intelligatur de pertinaci inobedientia, cuiusmodi non est omnis inobedientia transgredientium praecepta apostolicae sedis. Contra: inobedientia cum pertinacia non videtur sufficere ad constituendum aliquem scismaticum; alias omnis excommunicatus diceretur scismaticus, cum excommunicatio non feratur nisi contra contumacem, iuxta c. Absit 10. q. 3., quod tamen est falsum. Ergo diffinitio illa est insufficiens.

⁶ Sexto arguitur: scisma dicitur illicita divisio ab unitate principali Ecclesiae, ut fuit declaratum in praecedenti capitulo; sed principalis unitas attenditur quoad Christum, quem Deus dedit caput super omnem Ecclesiam, ad Ephes. 1., et non quoad papam quo etiam mortuo ecclesia semper manet una unitate fidei spei et charitatis. Ergo scisma non videtur bene diffiniri per hoc quod sit divisio ab apostolica sede sive a summo pontifice, sed per hoc quod sit divisio a Christo. ⁷ Septimo sic. Cum fideles ab invicem dividantur per diversas sententias de agendis, manente una et eadem fide apud omnes, non videtur magis una pars eorum dici ecclesia quam alia, cum apud utrosque una et eadem fides maneat indivisa et dicat Hier. super psal. 133. Ecclesia est ubi fides vera est. Non ergo videntur magis dicendi scismatici isti quam illi. ⁸ Octavo sic. Dicitur Math. 18. ubi duo vel tres congregati fuerint in nomine meo, in medio eorum sum. Ex hoc arguitur sic. Apud illos est dicenda esse ecclesia in quorum medio est Christus, sed apud omnes fideles etiam in duas partes divisos possunt aliqui congregari in nomine Christi, ergo apud illos etiam dicenda est ecclesia.

Praefatis obiectionibus facile est respondere. Unde dicimus in primis quod scisma locum habet in ecclesia, sicut notissimum est ex superius dictis in primo c. Unde etiam apostolus 1. Cor. 12. inquit: Ne scisma sit in corpore, gl. 1. in ecclesia in qua debet esse unitas. Verum notandum quod cum scisma dicitur habere locum in ecclesia, non est intelligendum quod ecclesia ipsa proprie dividatur, ita quod ecclesia quae una est dividatur in plures ecclesias. Unde Cyprianus in epistola de unitate ecclesiae dicit: Unus Deus est Christus, unus et fides una et plebs in solidam unitatem concordiae glutino copulata; scindi unitas non potest, nec corpus unum discidio compaginis separari divulsis laceratione visceribus, in frustra discerpi. Haec Cyprianus. Sed hoc modo dicitur habere in ecclesia locum scisma, quia ab unitate qua omnes fideles Christi institutione divina ordinati coadunati sunt sub uno ipsius ecclesiae capite, videlicet Romano pontifice, secundum illud Ioan. 10: Erit unum ovile et unus pastor, contingit aliquem vel aliquos fideles dividi vel separari per inobedientiam pertinacem cum rebellione quadam et contradictione subeundi iudicium eius.

Secundo dicimus quod diffinitiones assignatae scismatis sunt convenientes iuxta intelligentiam superius datam. Unde dicendum est ad rationes in contrarium. ¹ Ad primam, cum dicitur quod in ecclesiam nulla cadit divisio, respondetur quod licet verum sit, ut praediximus, quod ecclesia proprie non possit dividi, cum tota in unitate consistat et in unitate divisio et discessio esse non potest, ut dicit papa Pelagius in c. scisma 24. q. 1, nihilominus ab ecclesiae unitate divisio et discessio esse potest, et talis divisio rationem scismatis constituit. Unde scisma a scissura vocatum est, non quae fiat proprie in ecclesia, sed quae fiat ab unitate ecclesiae, ut superius plenius explanavimus. ² Ad secundam, cum arguitur de tunica Christi etc., respondetur quod non ideo dicitur ecclesiae charitas sive unitas designari per inconsutilem tunicam Christi, quod nullus ab ea dividi vel separari possit, sed quia, ut dicit Aug. super Ioan. et habetur in gl., ecclesia scindi non debeat, sicut nec vestis illa scissa fuit. Unde ait: Merito vestis qua significatur ecclesia desuper contexta perhibetur, inconsutilis autem ne aliquando dissuatur, et ad unum pervenit, quia in unum omnes colligit. Haec ille. Nihilominus quantuncunque aliqui ab ea recedant, semper manet ecclesia, cum nulla esse non possit, ut inquit Aug. in c. Pudenda 24. q. 1. Unde ratio non procedit. ³ Ad tertiam, cum arguitur quod per peccatum fiat divisio hominis a Deo etc., et tamen non omnis peccator est scismaticus, respondetur iuxta sanctum Thom. in 2.2. q. 39. ar. 1, negando consequentiam, et ratio est, quia divisio hominis a Deo per peccatum non est intenta a peccante, sed praeter intentionem eius accidit ex inordinata conversione eius ad commutabile bonum. Sicut autem in naturalibus id quod est accidens non constituit spem, ita etiam nec in rebus moralibus, in quibus id quod est intentum est per se, quod autem sequitur praeter intentionem est quasi per accidens, et ideo divisio illa hominis a Deo per peccatum, cum non sit intenta per se a peccante, non est scisma per se loquendo, nec peccator quilibet est dicendus per se scismaticus.

⁴ Ad quartam, cum arguitur quod si illa diffinitio Hostien. esset bona, quilibet transgressor canonum esset scismaticus, respondetur negando consequentiam, et ratio est, quoniam ut supra exposuimus in primo c., diffinitio illa non loquitur de quacunque inobedientia, sed de inobedientia simpliciter et pertinaci, sicut dictum est. Et dico simpliciter, quia ut dominus Petrus de Palude dicit in 4. dist. 13, qui in uno articulo non obedit non propter hoc scismaticus statim reputatur, puta si adulteram statim non dimittit aut aliquid huiusmodi. Dico autem pertinaci, cum scilicet praecepta contemnit apostolicae sedis et iudicium eius subire recusat. Hoc autem non facit quilibet inobediens praeceptis apostolicae sedis sive quilibet canonum transgressor, et ideo non omnis transgressor canonum dicitur scismaticus.

⁵ Ad quintam, cum arguitur quod ex illa diffinitione sequatur quod omnis excommunicatus foret scismaticus, negatur consequentia. Tum quia contumacia in uno articulo non arguit simpliciter discessum ab unitate ecclesiae sive ab obedientia capitis ecclesiae, sicut nec omnis inobedientia, quemadmodum supra diximus. Tum secundo quia non in omni contumacia importatur illa pertinacia cum rebellione quae constituit scismatis rationem.

⁶ Ad sextam, cum arguitur quod principalis unitas ecclesiae attendatur respectu Christi et non Romani pontificis, respondetur negando minorem, videlicet quod non attendatur unitas ecclesiae in ordine ad summum pontificem. Pro quo notandum quod quemadmodum duplex distinguitur influxus in membra corporis ecclesiae, secundum quod in superioribus lib. 2. et c. 23. notavimus, videlicet interior secundum quem gratia et virtutes atque alia spiritualia dona membris ecclesiae infunduntur, et alter exterior qui attenditur quantum ad exteriorem gubernationem, ita dupliciter potest considerari et attendi unitas corporis ecclesiae. Uno modo quantum ad influxum interiorem, et hoc modo cum solus Christus sit caput ecclesiae, ita in ordine ad ipsum tantum attenditur unitas ecclesiae. Alio modo potest in ecclesia, quae est multitudo fidelium, attendi unitas quantum scilicet ad influxum exteriorem, et sic unitas ecclesiae attenditur in ordine ad unum qui toti ecclesiae tanquam princeps et caput loco Christi praesideat, sicut amplissime tam lib. 1. c. 6. quam 2. c. 2. praediximus, de qua unitate beatus Cypr. in c. Loquitur dominus 24. q. 1. ita dicit: Loquitur dominus ad Petrum: Ego dico tibi, quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo ecclesiam meam. Super unum aedificavit ecclesiam, et quamvis apostolis omnibus post resurrectionem suam parem (id est similem) potestatem tribuat et dicat: Sicut misit me pater, sic et ego mitto vos. Accipite spiritum sanctum, tamen ut unitatem manifestaret, unitatis eiusdem originem ab uno incipientem auctoritate sua disposuit. Haec Cypria. Haec autem unitas quae attenditur penes principalem Christi vicarium non est dicta principalis respectu illius quae est in ordine ad Christum, sed respectu illius particularis unitatis quae est membrorum ad invicem, sicut in primo c. est expositum. Quod dicitur mortuo papa adhuc ecclesia manet una, non obviat, quoniam licet actualis habito totius ecclesiae ad hanc personam papae deficiat per mortem huius personae, semper tamen manet ad apostolicam sedem quae nunquam moritur, ut habetur extra de rescrip. c. Gratiosae et habitualis ad personam eligendam, sicut de hac re plenius diximus in 2. lib. c. 8. ⁷ Ad septimam, cum arguitur quod non magis dicenda sit ecclesia haec pars quam illa etc., respondetur quod assumptum est falsum, quoniam cum ecclesia una sit et scindi non possit, et unitas eius, ut supra expositum est, consideretur ex ordine per obedientiam ad unum caput et rectorem eius, illi soli dicendi sunt ecclesia Christi in quibus manet ordo ille obedientiae ad illum rectorem vices Christi gerentem. Alii vero ab huiusmodi unitate se dividentes non possunt dici ecclesia Christi, quod clarissime nobis sanctus Cyprianus testatur in epistola ad Magnum, ita dicens: Dominus insinuans nobis unitatem de divina auctoritate venientem ponit et dicit: Ego et pater unum sumus. Ad quam unitatem redigens ecclesiam suam denuo dicit: Et erit grex unus et unus pastor. Si autem grex unus est, quomodo potest gregi annumerari qui in numero gregis non est? Item in epistola ad Florentium dominus quoque in evangelio, cum eum loquentem discipuli derelinquerent, conversus ad duodecim dixit: Nunquid et vos vultis ire? Respondit ei Petrus dicens: Domine, ad quem ibimus? Verbum vitae aeternae habes, et nos credimus et cognovimus quia tu es filius Dei vivi. Loquitur illic Petrus, super quem aedificata fuerat ecclesia, ecclesiae nomine docens et ostendens quia etsi contumax ac superba obedire nolentium multitudo discedat, ecclesia tamen a Christo non recedit, et illi sunt ecclesia plebs sacerdoti adunata et pastori suo grex adhaerens. Unde scire debes episcopum in ecclesia esse, et ecclesiam in episcopo, et qui cum episcopo non est in ecclesia non est, quod etiam ponitur 7. q. 1. Ad idem est beatus Aug., qui ut deducit papa Pelagius in c. Pudenda 24. q. 1. ita dicit: Si nullo modo potest dici ecclesia ubi scisma est, restat, ut quoniam ecclesia nulla esse non potest, ea sit quam in sedis apostolicae per successiones episcoporum radice constitutam hominum nullorum malitia ullo modo valeat extinguere. Item idem Pelagius in c. Scisma, ad summam: aut illos esse ecclesiam creditis, et cum duae ecclesiae esse non possint nos, quod absit, scismaticos iudicabitis, aut si veram in apostolicis sedibus esse constat ecclesiam et illos ab unitate divisos cognoscite, et communionis quaestionem esse sublatam, quam veram nisi in unitate constat esse non posse. Noli ergo quasi nulla scismaticorum et ecclesiae differentia sit velle indifferenter utrorumque sacrificiis satiari. Non est Christi corpus, scilicet quod ad effectum quod scismaticus conficit, si veritate duce dirigimur. Nec enim divisum esse Christum poterit quisquam sine apostoli reprobatione confingere. Unam autem, ut saepe dictum est, quae Christi corpus est, constat esse ecclesiam, quae in duo vel plura dividi non potest. Simul enim cum ab ea quisque discesserit ecclesia esse desistit. Ad illud vero quod arguebatur quod maneret maneret eadem fides, respondetur quod non sufficit fides sola informis ad hoc quod quis in ecclesia Christi esse dicatur, sed requiritur quod maneat in unitate ecclesiae quae attenditur in ordine ad caput ecclesiae, et ita quod subsit iuxta Christi ordinationem capiti ecclesiae quod est Romanus pontifex. Unde beatus Cypr. in epistola, et habetur in c. Denique 7. q. 1. Quod vero eundem quem nos Deum patrem, eundem filium, eundem Spiritum sanctum nosse scismatici dicuntur, nec hoc adiuvare tales potest. Nam et Chore et Dathan et Abyron cum sacerdote Aaron et Moyse eundem Deum noverant pari lege et religione viventes; unum verum Deum, qui colendus atque invocandus fuerat, invocabant. Tamen quia loci sui ministerium transgressi contra Aaron sacerdotem, qui sacerdotium legitimum dignatione Dei atque ordinatione perfecerat, sacrificandi sibi licentiam vendicaverunt, divinitus percussi poenas statim pro illicitis conatibus rependerunt, nec potuerunt rata esse et proficere sacrificia irreligiose et illicite contra ius divinae dispositionis oblata. Haec ille. Quocirca beatus Hieron. huic sententiae favet, scribens ad Damasum papam, et habetur in c. Quoniam vetus oriens 24. q. 1: Cum successore piscatoris et discipulo Christi loquor, ego nullum praemium nisi Christum sequens beatitudini tuae id est cathedrae Petri communioni consentior ⁸, super illam petram fundatam ecclesiam scio; quicunque extra hanc domum agnum comederit, profanus est; si quis in archa Noe non fuerit, peribit regnante diluvio; et infra: quicunque tecum non colligit, spargit; hoc est, qui Christi non est, antichristi est. Item huius sententiae est beatus Ambrosius super epistolam ad Thim. c. 3: Scribo tibi ut scias quomodo ecclesia ordines quae est domus Dei, ut cum totus mundus Dei sit ecclesia, tamen domus eius dicatur cuius hodie rector est Damasus. Mundus nanque praevaricationis est diverso turbatus errore, ideo illic necesse est dicatur esse domus Dei et veritas ubi secundum voluntatem sua timetur. Ad dictum autem Hier. dicentis: Ibi ecclesia ubi fides, respondetur, ut dictum est, quod verum est dum tamen ab unitate ecclesiae non recedatur. Vel dicendum quod intelligitur de fide nedum ad Deum, sed etiam quo ad ecclesiam, erga quam fidem, id est fidelitatem, scismatici servare non tenentur, qui ab unitate ecclesiae membra eius dividi patiuntur, ut in c. Advocavit 24. q. 1. ⁹ Ad octavam rationem respondetur negando minorem, videlicet quod in nomine Christi possent dici congregati quicunque sunt diuisi ab unitate ecclesiae et obedientia vicarii Iesu Christi. Unde in c. Audivimus 24. q. 1. dicit Alexander secundus: Christus non habitat in cordibus eorum qui superbae singularitate secuti a corporis Christi compage semetipsos abrumpunt. Unde beatus Cyprianus, quia praefatae auctoritatis vana interpretatione tempore suo quidam scismatici decipiebantur, respondit hoc modo: ¹⁰ Comptores evangelii atque interpretes falsi extrema ponunt et superiora praetereunt, partem memores et partem subdolo comprimentes, ut ipsi, sicut ab ecclesia scissi sunt, ita capituli unius sententiam scindunt. Dominus enim cum discipulis suis unitatem suaderet et pacem, dico inquit vobis: Quia si duo ex vobis convenerint in terra de omni re quaecunque petieritis, continget vobis a patre meo qui in caelis est. Ubicunque enim duo fuerint aut tres collecti in nomine meo, ego sum cum eis; ostendit non multitudini, sed unanimitati deprecantium plurimum tribui. Si duo, inquit, de vobis convenerint in terra etc. Unanimitate prius posuit, concordiam pacis ante praemisit, ut ita conveniat vobis fideliter et firmiter docuit. Quo modo autem potest ipse cum alio convenire qui cum corpore ipsius Ecclesiae et cum universa fraternitate non convenit? Quomodo autem possunt duo aut tres in nomine Christi colligi quos constat a Christo et ab eius evangelio separari? Haec Cyprianus in capitulo Alienus 24. quaest. 1.

Sicut enim fides et charitas sunt diversae virtutes, quamvis quicumque caret fide careat charitate, ita etiam scisma et haeresis sunt diversa vitia, quamvis quicumque est haereticus sit etiam scismaticus, sed non convertitur. Propria autem differentia horum sumenda est secundum ea quibus utrumque per se et directe opponitur. Opponitur autem haeresis fidei; scisma vero unitati ecclesiasticae charitatis. Unde recte inter haeresim et scisma assignatur differentia penes hoc, quod haeresis sit perversum dogma circa ea quae sunt fidei; scisma vero scissuram dicit ab unitate ecclesiastica, et hoc est quod Hieronymus dicit in epistola ad Galatas et inducitur a Gratiano 24. q. 3. c. Inter haeresim: Inter haeresim et scisma hoc interesse arbitror, quod haeresis perversum dogma habet; scisma post episcopalem discessionem ab Ecclesia pariter separat. Unde beatus Augustinus in libro contra Faustum distinguens inter scisma et haeresim ita dicit: Scisma est eadem opinantem ac eodem ritu colentem quo ceteri solo congregationis delectari discidio. Haeresis vero diversa opinatur ab his quae catholica credit Ecclesia. Item idem beatus Augustinus in libro Quaestionum Evangeliorum differentiam assignans inter haereticos malos catholicos et scismaticos ita dicit: Inter haereticos et malos catholicos hoc interest, quod haeretici falsa credunt; illi autem vera credentes non ita vivunt ut credunt. Solet autem quaeri etiam scismatici quid ab haereticis distent, et hoc inveniri, quod scismaticos non fides diversa facit sed communis dirupta societas. Item hanc eandem distinctionem ponit beatus Augustinus in libro De fide et symbolo ita dicens: Credimus sanctam Ecclesiam utique catholicam et apostolicam. Nam haeretici et scismatici congregationes suas etiam Ecclesias vocant, sed haeretici falsa de Deo sentiendo ipsam fidem uiolant. Scismatici autem dissensionibus suis iniquis a fraterna charitate dissolvunt, quamvis ea credant quae credimus. Quapropter nec haeretici nec scismatici pertinent ad Ecclesiam. Verum sicut amissio charitatis est via ad amittendum fidem secundum illud 1. ad Thim. 1. A quibus quidam abeuntes, scilicet a charitate, conversi sunt in vaniloquium, ita etiam scisma via est ad haeresim. Unde Hieronymus ubi supra subdit quod scisma a principio aliqua in parte potest intelligi diversum ab haeresi. Ceterum iam inveteratum sive continuatum nullum scisma est nisi sibi aliquam haeresim confingat, ut recte ab Ecclesia recessisse videatur. Haec Hieronymus. Cui sententiae beatus Augustinus consonans sic contra Cresconium grammaticum ait: Inter scisma et haeresim magis eam distinctionem approbo qua dicitur scisma esse recens congregationis ex aliqua sententiarum diversitate dissensio. Nec enim fieri potest nisi diversum aliquid sequantur qui faciunt; haeresis etiam est scisma inveteratum. Haec ille. Considerato autem hoc quod scisma sit via ad haeresim, glossa in c. Inter haeresim 24. q. 3. dicit etiam quasi omnes doctores iuristae dicunt quod differentia inter scisma et haeresim sit quae est inter dispositionem et habitum, et quia omnis haereticus est scismaticus et non econverso, sicut differentia inter genus et speciem. Haec vero licet aliquo modo habeant veritatem capiendo nomen scismatis generaliter, non tamen capiendo proprie est verum quod talis sit differentia inter scisma et haeresim qualis est inter dispositionem et habitum aut genus et speciem; quoniam licet scismatis nomen generaliter sumptum, prout scilicet sumitur pro qualibet discessione illicita secundum quem modum sumitur Exod. 20. Non aedificabis altare de lapidibus sectis, ubi dicit glossa: secti lapides sunt qui unitatem scindunt, potest esse genus ad haeresim; non tamen scisma proprie sumptum, prout scilicet dicit recessum cum pertinacia ab obedientia Ecclesiae, quantumcumque simul concurrat haeresi, semper distat tamen specie ab ea, cum sint peccata specie distincta, quod non est de dispositione et habitu, genere et specie. Licet, ut dictum est supra, scisma etiam proprie sumptum via sit ad haeresim, quoniam scismaticus diu esse non potest nisi sibi aliquam haeresim confingat in defensionem dissensionis suae. Ex quibus confutatur sententia aliquorum iuristarum qui non intelligentes distinctionem specificam horum peccatorum dicunt quod scisma transit in haeresim quasi substantialiter unum in reliquum.

Quam gravissimum autem sit peccatum scismatis ac oculis divinae maiestatis detestabile facile ex attestationibus sanctorum patrum colligitur ac ex multis aliis. Dicit enim Augustinus contra epistolam Parmeniani quod sacrilegium scismatis omnia scelera transgreditur, et libro 4. contra Cresconium grammaticum dicit quod malum scismatis Cyprianus idolatriae comparavit. Aggravatur ergo in primis scismatis peccatum eo quod scismatici hostes Dei specialiter dicuntur. Ait enim Cyprianus in epistola ut habetur in c. Alienus 24. q. 1.: Alienus est, profanus est, hostis est; habere non potest Deum patrem qui universalis Ecclesiae non tenet unitatem. Secundo ostenditur gravitas huius peccati eo quod singulariter odisse dicitur Dominus, immo etiam proiicere civitates et sacrificia scismaticorum. Unde Dominus de eis per Amos prophetam loquens c. 5., quod transfert Gratianus in c. Odit 24. q. 1., ita inquit: Odi et proieci festivitates vestras, et non capiam odorem coetuum vestrorum; quod si obtuleritis mihi holocaustomata et munera vestra non accipiam, et vota pinguium vestrorum respuam. Odit autem Dominus, inquit Hieronymus, et non solum odit sed proiicit festivitates eorum qui non celebrant festivitatem Dei sed suas, et infra: Et si holocausta obtulerint, ut videantur ieiunare, dare elemosynas, pudicitiam polliceri, quae holocausta sunt vera, non ea suscipit Dominus. Nam non sacrificiorum magnitudinem seu offerentium merita et causas diiudicat. Item beatus Augustinus hoc idem testatur in libro De fide ad Petrum: Firmissime tene et nullatenus dubites quemlibet scismaticum sive haereticum in nomine Patris et Filii et spiritussancti baptizatum, si Ecclesiae non fuerit aggregatus, quantascunque elemosynas fecerit, et si pro Christi nomine etiam sanguinem fuderit, nullatenus posse salvari. Omni enim homini qui Ecclesiae non tenet unitatem, nec elemosyna quantumlibet copiosa, neque baptismus neque mors pro nomine Christi suscepta proficere poterit ad salutem, quando in eo vel haeretica vel scismatica perversitas perseverat quae ducit ad mortem. Nimirum si scismaticorum sacrificia et oblationes non acceptet Altissimus, quoniam ut inquit Cyprianus in quadam epistola: Nihil potest esse gratum et firmum apud Deum quod illi faciunt quos Deus hostes et adversarios suos dicit in evangelio suo ponens: Qui non est mecum adversum me est, et qui non colligit mecum spargit. Ceterum scisma ostenditur gravissimum. Tum quia tunicam Domini inconsutilem, quam milites Pilati non fuerunt ausi scindere, scismatici Christi crucifixoribus crudeliores unitatem Ecclesiae per illam significatam scindere praesumunt. Contra quos beatus Augustinus in epistola ad Severinum contra scismaticos ita inquit: Quare divisores vestimentorum Domini esse vultis et tunicam illam charitatis desuper contextam, quam nec persecutores eius diuiserunt, tenere cum toto orbe non vultis? Et beatus Cyprianus in epistola De unitate Ecclesiae: Quis sic sceleratus et perfidus, quis sic discordiae furore vesanus, ut aut credat scindi posse aut audeat scindere unitatem Dei, vestem Domini, Ecclesiam Christi? Monet nos ipse in evangelio et docet dicens: Et erit unus grex et unus pastor. Ceterum gravitas huius sceleris scismatis ostenditur ex eo quod scismatici videntur negare fidem Christi. Unde Ambrosius, et habetur in c. Advocavit 24. q. 1., loquens de Cypriano ita dicit: Non putavit fidem esse in scismate. Nam et si fidem erga Deum tenerent, scilicet scismatici, tamen erga Dei Ecclesiam non tenebant, cuius patiebantur velut quosdam artus dividi et membra lacerari. Etenim cum propter Ecclesiam Christus passus sit et corpus Christi sit Ecclesia, non videtur ab his exhiberi fides Christo a quibus euacuatur passio eius atque distrahitur. Amplius gravitas huius sceleris attenditur ex eo quod videtur esse infirmitas desperata, unde Augustinus De verbis Domini, libro 3. sermone 12.: Christus caput Ecclesiae est et Ecclesia corpus eius, et in eius corpore unitas membrorum et compago charitatis tamquam sanitas existit. Quicumque autem in charitate frigescit infirmatur in corpore Christi; sed potens est ille qui iam exaltavit caput nostrum et infirma membra sanare, dum tamen non nimia impietate praescindantur, sed haereant corpori donec sanentur. Quicquid enim adhuc haeret corpori non desperatae sanitatis est quod autem praescisum fuerit nec curari nec sanari potest. Ceterum detestabilis huius peccati gravitas colligitur ex gravitate poenae quam a Deo legitur punitum non tantum in principalibus auctoribus sed et in complicibus et consentientibus ac sequacibus. Unde beatus Augustinus in epistola ad Emeritum de hoc ita loquitur: Quanti autem divino iudicio pendatur hoc facinus lege quod te legisse non ambigo, invenies autem: Dathan et Abiron hiatu terrae devoratos, ceteros omnes qui eis consenserant igne de medio eorum exeunte consumptos. Illud ergo scelus ad exemplum devitandi Dominus Deus praesenti supplicio demonstravit, ut cum talibus patientissime parcit, quale ultimo iudicio reservet ostenderet. Haec Augustinus. Et beatus Cyprianus ex eadem radice gravitatem huius sceleris demonstrans in epistola, et habetur in c. Denique 7. q. 1., ita ait: Denique quam sit inseparabile unitatis sacramentum, et quam sive spe sint et perditionem sibi maximam de indignatione Dei acquirant qui scisma faciunt et relicto episcopo alium sibi foris pseudo episcopum constituunt, declarat Scriptura divina in libro Regum, ubi a tribu Iuda et de Beniamin decem tribus scissae sunt, et relicto rege suo alterum sibi foris instituerunt. Indignatus est, inquit Dominus, omni semini Israel, et demolivit eos et dedit eos in direptionem donec abiecit eos a facie sua, quia dissipatus est Israel a domo David et constituerunt sibi regem Hieroboam filium Nabath. Indignatum esse Deum dixit et eos in perditionem dedisse, quia ab unitate dissipati alterum sibi regem constituissent; et tanta indignatio Domini extitit adversus illos qui scisma fecerunt, ut etiam cum homo Dei ad Ieroboam missus esset qui ei peccata sua exprobraret atque ultionem futuram praediceret, panem apud illos edere et aquam bibere vetaretur; quod cum non custodisset et contra praeceptum Domini praetendisset, statim divina censura percussus, ut inde regrediens impetu ac morsu leonis in itinere necaretur. Sed adhuc in Evangelio Dominus maius intelligentiae suae lumen manifestat, quod iidem qui tunc se a tribu Iuda et Beniamin sciderant inter pseudo-prophetas et gentiles computarentur. Nam cum primos discipulos in ministerium salutis mitteret, mandavit et dixit: In viam nationum ne ieritis, et in civitates Samaritanorum ne intraveritis; ad Iudaeos prius mittens, gentiles adhuc praeteriri iubet. Addendo autem et civitatem Samaritanorum debere omitti, ubi erant scismatici, ostendit scismaticos gentibus adaequari. Item beatus Hieronymus, et habetur in c. Non afferamus 24. q. 1., de gravitate huius sceleris loquens ita ait: Non afferamus stateras dolosas ubi appendamus quod volumus pro arbitrio nostro dicentes hoc grave, hoc leve est, sed afferamus iam divinam stateram de Scripturis sanctis tamquam de thesauris dominicis, et in illa quid sit gravius appendamus. Tempore quo Dominus priora delicta recentibus poenarum exemplis cavenda monstravit, et idolum fabricatum atque adoratum est, et propheticus liber ira contemptoris regis incensus, et scisma tentatum; idolatria gladio punita est, exustio libri bellica caede et peregrina captivitate, scisma hiatu terrae sepultis auctoribus uiuis et ceteris caelesti igne consumptis. Quis iam dubitaverit hoc esse sceleratius commissum quod est gravius vindicatum? Haec ille.

Videbitur fortassis ex dictis alicui quod scisma gravius peccatum sit quam haeresis aut infidelitatis peccatum, cum maius peccatum graviori poena puniendum sit secundum illud Deuter. 25. Pro mensura peccati erit et plagarum modus. Peccatum autem scismatis gravius invenitur punitum quam etiam peccatum idolatriae, ut dictum est secundum quod legitur Deutero. 32. quod propter idolatriam sunt aliqui humana manu gladio interfecti. De peccato autem scismatis legitur Numeri 16.: Si novam rem fecerit Dominus, ut aperiens terra os suum deglutiat eos et omnia quae ad eos pertinent descenderintque viventes in infernum, scietis quia blasphemaverunt Dominum. Decem etiam tribus qui vitio scismatis a regno David recesserunt sunt gravissime puniti, 4. Reg. 7. Nihilominus non est ita in veritate quod scisma sit gravius peccatum quam infidelitas. Regula est enim generalis quod omne quod se habet per additionem ad aliud potius fit illo in bono vel in malo. Sic autem est quod haeresis se habet per additionem ad scisma, addit enim perversum dogma, ut patet ex auctoritate Hier. supra inducta. Unde non est dubium quod scisma absolute loquendo minus peccatum sit quam infidelitas. Pro quo notandum iuxta sanctum Thom. in 2.2. q. 39. ar. 2. quod gravitas peccati potest dupliciter considerari: uno modo secundum suam speciem, alio modo secundum suas circumstantias; et quia circumstantiae particulares infinitis modis possunt variari, cum quaeritur in communi de duobus peccatis quod sit gravius, intelligenda est quaestio de gravitate quae attenditur secundum genus peccati. Genus autem seu species attenditur ex obiecto, et ideo illud peccatum quod maiori bono contrariatur est suo genere gravius peccatum, sicut peccatum in Deum quam in proximum. Manifestum est autem quod infidelitas est peccatum contra ipsum Deum, secundum quod in se est veritas prima cui fides innititur; scisma autem est contra ecclesiasticam unitatem, quae est quoddam bonum participatum et minus quam sit ipse Deus. Unde manifestum est quod peccatum infidelitatis in suo genere est gravius quam peccatum scismatis, licet posset contingere quod aliquis scismaticus gravius peccet quam quidam infidelis, vel propter maiorem contemptum, vel propter maius periculum quod inducit, vel propter aliquid huiusmodi. Nec obviat huic veritati quod scisma dicatur opponi charitati, quae maior virtus est quam fides cui opponitur infidelitas, quoniam charitas habet duo obiecta: unum principale, scilicet bonitatem divinam, et aliud secundarium, scilicet bonum proximi. Scisma autem et alia peccata quae sunt in proximum opponuntur charitati quantum ad secundarium bonum, quod est minus quam obiectum fidei, quod est ipse Deus, et ideo ista peccata minora sunt quam infidelitas. Sed odium Dei quod opponitur charitati quantum ad principale bonum non esse minus; tamen inter peccata quae sunt in proximum peccatum scismatis videtur esse maximum, quia est contra spirituale bonum multitudinis.

De hoc autem quod scisma aliquando fuerit gravius et insolita poena punitum quam infidelitas, sicut Num. 16., potest assignari multiplex ratio. Prima iuxta sanctum Thom. in 2.2. ubi supra: quia populo illi Hebraeorum manifestum erat iam per legem susceptam quod erat unus Deus et quod non erat alii colendi, et hoc erat apud eos per multiplicia signa confirmatum, et ideo non oportebat quod peccantes contra hanc fidem per idolatriam punirentur, verificata aliqua sola poena, sed solum communi; sed non erat sic notum apud eos quod Moyses deberet semper esse eorum princeps, et ideo rebellantes eius principatui oportebat miraculosa et insueta poena puniri. Secunda ratio: peccatum scismatis fuit quandoque in populo illo gravius punitum, quia erat ad seditiones et scismata promptus. Dicitur enim 1. Esdr. 4: Civitas illa a diebus antiquis adversus regem rebellabat, et seditiones et praelia concitantur in ea. Poena autem maior infligitur quandoque pro peccato magis consueto. Poenae autem sunt medicinae quaedam ad arcendum homines a peccato; unde ubi est maior pronitas ad peccandum debet severior poena adhiberi. Tertia ratio: scisma punitur quandoque gravius quia est peccatum periculosum valde et perniciosum. Pro quo notandum, ut dicit idem sanctus Thom. in q. de malo, ar. 10. in responsione ad 4. arg., quod poenae quae inferuntur a Deo in futura vita respondent gravitati culpae, unde Apostolus ad Rom. 2. dicit quod: Iudicium Dei est secundum veritatem in eos qui talia agunt; sed poenae quae in praesenti vita infliguntur sive a Deo sive ab homine non semper respondent gravitati culpae. Interdum enim minor culpa graviori poena punitur temporaliter propter maius periculum evitandum; poenae namque praesentis vitae quasi medicinae adhibentur. Peccatum autem scismatis perniciosissimum est rebus humanis, quia dissolvit totum regnum humanae societatis. Quarta ratio potest assignari iuxta magistrum Alexandrum de Alis in 2. lib., quare scisma gravius punitum fuit in illis est: quia ex maiori contumacia videntur illi fecisse quam alii in haeresim incidisse; quanto autem maior est contemptus, tanto magis scelerate peccatur.

Cum autem scismatici ab ecclesiae corpore sint diuisi ac separati, et extra unitatem ecclesiae spiritussanctus non accipitur, non immerito dubitatur an apud ipsos tali scissura ab ecclesia segregatos aliquid maneat potestatis spiritualis, quocirca de hoc venit aliquid dicendum. Pro quo notandum iuxta sanctum Thom. in 2.2. q. 39. ar. 3. quod duplex est spiritualis potestas: scilicet sacramentalis alia iurisdictionalis. Sacramentalis quidem potestas est quae per aliquam consecrationem confertur. Omnes autem consecrationes ecclesiae sunt immobiles manentibus quae consecrantur, sicut patet etiam in rebus inanimatis: nam altare semel consecratum non consecratur iterum nisi fuerit dissipatum, et ideo talis potestas secundum suam essentiam manet in homine qui per consecrationem eam est adeptus quamdiu vivit, sive in scisma sive in haeresim labatur, quod patet ex hoc quod rediens ad ecclesiam non iterum consecratur. De quo beatus Augustinus in lib. contra Donatistas dicit: Sicut redeuntes ad ecclesiam qui priusquam recederent fuerunt ordinati non utique rursus ordinantur. Retinent ergo scismatici potestatem sacramentalem ordinem retinentes.

Praeterea hoc idem aperte colligitur ex eo quod Urbanus papa dicit et habetur in c. Ordinationes 9. q. 1: quod Qui ab episcopis quondam catholicae ordinatis sed in scismate a Romana ecclesia separatis consecrati sunt, eos cum ad ecclesiae unitatem redierint servatis propriis ordinibus misericorditer suscipi iubemus, si eos vita et scientia commendat. Hoc autem non potest esse nisi spiritualis potestas per consecrationem data apud scismaticos maneret. Verum quia potestas inferior non debet ire in actum nisi secundum quod movetur a potestate superiori, sicut et in rebus naturalibus patet, inde est quod tales usum potestatis amittunt, ita scilicet quod non liceat eis sua potestate uti; si tamen usi fuerint, eorum potestas effectum habet in sacramentalibus, quia in his homo non operatur nisi sicut instrumentum Dei. Unde effectus sacramentales non excluduntur propter culpam quamcunque conferentis sacramentum. Unde auctoritates dicentes scismaticos et haereticos non habere potestatem spiritualem praefatam scilicet sacramentalem semper sunt intelligendae quantum ad legitimum usum illius, non autem sunt referendae ad ipsam essentiam potestatis, sicut est illud extra de scismate c. 1., ubi Lateranense concilium dicit ordinationes ab Octaviano et Guidone haeresiarchis factas et ab ordinatis ab eis irritas esse censemus. Et idem habetur in ca. Ordinationes 9. q. 1. Hoc autem intellige, ut ait glossa, quantum ad executionem, nisi cum eis fuerit dispensatum, vel si ordinatus probaret se nescivisse illum fuisse scismaticum qui eum ordinavit, ut in cap. Ordinationes ubi supra. Ex quibus manifeste etiam habetur apud scismaticos vera esse sacramenta, dum tamen in forma ecclesiae dentur sive dispensentur. Unde Aug. libro de unico baptismo ait: Potest sacramentum tradere separatus sicut potest habere separatus. Nam ut idem Aug. contra Petilianum Donatistam testatur: Sacramentis Dei nihil obsunt mores malorum hominum, quod illa vel non sint vel minus sancta sint. Unde omnes auctoritates sanctorum patrum quae videntur sonare quod apud scismaticos vel haereticos non sint vera sacramenta, vel intelligantur de illis scismaticis et haereticis qui formam ecclesiae non servant, sicut illud Pelagii papae in c. Pudenda 24. q. 1: Qui divisus est ab apostolicus sedibus execrat potius ipse et non consecrat. Iure ergo execratus tanti et non consecratus poterit dici, et similes auctoritates, vel intelliguntur auctoritates praefatae de sacramentis non quantum ad veritatem essentiae sacramentorum, sed quantum ad rem sacramenti sive effectum salutiferum eorum; quoniam verum est quod si manifeste sint ab ecclesia praescissi, quicunque accipiunt ab eis sacramenta peccant nisi sacramentum baptismi in articulo necessitatis, et per hoc impediuntur ne effectum sacramenti consequantur, et ita quantum ad rem sacramenti dicuntur illa sacramenta falsa aut mania. Hoc modo accipiendum dicit s. Thom. in tertia parte illud quod Leo papa scribens ac Leonem Augustum ait quod in Alexandrina sede omnium caelestium sacramentorum lumen extinctum est, intercepta sacrificii oblatio, deficit chrismatis sanctificatio, etc. Dicta vero Cypriani quae videntur velle apud scismaticos et haereticos non esse vera sacramenta non cogunt, quia eius sententia non tenetur, ut dicit sanctus Aug.

Potestas autem iurisdictionalis est quae ex simplici iniunctione hominis confertur, et talis potestas non immobiliter adhaeret. Unde in scismaticis et haereticis non manet, unde non possunt absolvere nec excommunicare nec indulgentias facere aut aliquid huiusmodi; quod si fecerint nihil est actum. De qua potestate videtur accipienda auctoritas Cypriani in epistola, et habetur 7. q. 1. cap. Novatianus: Qui nec unitatem spiritus nec communionis pacem observat, et se ab ecclesiae vinculo atque sacerdotum collegio separat, nec episcopi potestatem habere potest nec honorem. Item idem Cyprianus in epistola ad Magnum, et habetur in ca. Didicimus 24. q. 1: Didicimus omnino haereticos et scismaticos nihil habere potestatis ac iuris. Quocirca in c. 1. extra de scismate post illa superius allegata dicitur sic: Adiicientes ut qui dignitates ecclesiasticas seu beneficia per dictos scismaticos acceperunt careant impetratis. Alienationes quoque quae per eosdem scismaticos sive laicos factae sint de rebus ecclesiasticis omni careant firmitate. Et hoc ideo quia apud scismaticos nihil remanet potestatis iurisdictionalis. Unde glossa super verbo omni careant firmitate ait: Quia dum ecclesia pastorem habet haereticum vel scismaticum vacare intelligitur, supra de rescrip. cap. primo.

Scisma autem et punitur a Deo et punitur ab ecclesia, quam graviter autem punitum legatur a Deo superius in c. 5. exemplariter induximus de Dathan et Abyron qui hiatu terrae absorpti sunt Numeri 16. cap. Item de decem tribubus quae quia Hieroboam adhaeserunt datae sunt in dispersionem 3. Regum 12. et 13. et aliis multis exemplis patet. Iam loquendum restat de punitione qua ab ecclesia scismatici puniantur. Puniuntur autem ab ecclesia multipliciter. Primo excommunicatione, ut patet extra de scismate cap. 2., et per consequens cum scismatici sint excommunicati, sicut etiam habetur in ca. De liguribus 23. quaest. 5., et cum excommunicationis non sit communicandum, sequitur quod cum scismaticis scienter communicandum non sit. Unde Num. 16. dicitur: Recedite a tabernaculis hominum impiorum, qui scilicet scisma fecerant, et nolite tangere quae ad eos pertinent, ne involuamini peccatis eorum. Secundo, si scismatici per excommunicationem non resipiscant, puniuntur poena depositionis, ut in ca. In nomine Domini 23. dist. Ceterum si pertinaciter adhuc praesumerent ita quod non possent coerceri praefatis poenis, tertio veniunt puniendi manu armata sive coercendi potestate brachii saecularis. Harum autem poenarum convenientia sumitur iuxta sanctum Thom. in 2.2. quaest. 39. ar. 4. sic: Sicut habetur Sapientiae 11: Per quae quis peccat, dum puniri. Scismatici autem, ut ex dictis patet, in duobus peccant. In uno quidem, quia separant se a communione membrorum ecclesiae, et quantum ad hoc conveniens poena scismaticorum est ut excommunicentur. Peccant secundo, quia subdi recusant capiti ecclesiae, et ob hoc merito a dignitate deponuntur. Et quia coerceri nolunt per spiritualem potestatem ecclesiae, iustum est ut potestate temporali coerceantur. Poenae autem praesentis vitae sunt medicinales, et ideo quando una poena non sufficit ad coercendum hominem superadditur altera. Sicut et medici diversas medicinas corporales apponunt quando una non est efficax, et ita ecclesia quando aliqui per excommunicationem non sufficienter reprimuntur adhibet coercionem brachii sive potestatis saecularis; sed si una sit sufficiens alia non debet adhiberi. De hac autem poena brachii sive potestatis saecularis loquuntur multa cap. in decreto, maxime 22. q. 5., ut in cap. De liguribus et c. Quali, ubi papa Pelagius Narse patricio scribens ita ait: Salutantes paterno affectu gloriam vestram petimus, ut praefatis, quia nostra sede directi sunt, in omnibus praebeatis auxilium nec putetis peccati esse alicuius si huiusmodi homines premuntur. Hoc enim et divinae et humanae leges statuerunt, ut ab ecclesiae unitate diuisi et eius pacem iniquissime perturbantes a secularibus potestatibus comprimantur, nec quicquam maius est unde Deo possitis sacrificium offerre quam si id ordinetis, ut qui in suam et aliorum perniciem debacchantur competenti debeant rigore compesci.

Quoniam non parum huic parti pro cautela futurorum temporum utile arbitrati sumus commemorari scismata superioribus temporibus in ecclesia orta, et modos quibus sopita sive ablata sunt, idcirco nos sub brevitate illa perstringere voluimus. Verum quia scismata in ecclesia vario modo contingunt, videlicet aut per introductionem perversi dogmatis, quoniam haeresis in se includit scisma, aut per separationem et divisionem per pertinacem inobedientiam ab apostolica sede, aut per usurpationem apostolicae sedis, primo modo de scismatibus loquendo non est propositi nostri scismata praeterita aut praesentia numerare, quia Hoc longum esset et difficillimum valde, cum tot venirent scismata repetenda quot fuerunt haereses aut impraesentiarum sunt. Nec etiam scismata secundo modo introducta intendimus commemorare, quoniam in illis sicut in primis haereses multae inuolutae sunt. De illis enim proprie intelligitur dictum Hieronymi in c. Inter haeresim 24. q. 1., dicentis quod omne scisma inveteratum aliquam haeresim sibi confingit ut recte ab Ecclesia recessisse videatur, sicut patet in scismate Graecorum, in scismate Iacobitarum et Armenorum et nunc Bohemorum, qui in colorem separationis ab Ecclesia Romana multas haereses confinxerunt. Sed impraesentiarum solum ea scismata enumerare proposuimus quae per illicitum ausum usurpationis apostolicae sedis introducta sunt in Ecclesiam.

Primum scisma fuit inter beatum Cornelium et Novatianum urbis Romae presbyterum. Primus itaque qui post legitimam successionem pontificum adnisus est sedem apostolicam usurpare, ut ecclesiasticae ferunt historiae, fuit Novatianus, Romanae Ecclesiae presbyter et princeps haeresis Novatianorum extitit, qui se Catharos, id est mundos, nominabant, lapsis spem veniae denegantes; unde lapsis fratribus non communicabunt nec eorum paenitentiam dicebant esse suscipiendam, et ita Novatianus in scisma et haeresim lapsus est. Ob quam rem papa Cornelius in urbe concilium congregat 70 episcoporum, presbyterorumque totidem cum dyaconibus plurimis, in qua Novatiano cum omnibus suis sectatoribus ab omnibus execrato et haeresi sua condemnata, statuitur ut lapsis paenitentibus venia promitteretur et reconciliatio post dignam paenitentiam concederetur.

Secundum scisma fuit inter Felicem et Liberium. Sane Liberio papa propter fidem exulante a Constantino Augusto, Felix presbyter de consensu ipsius Liberii substituitur in papatu, qui tandem propter fidei constantiam, congregato Arrianorum concilio, a papatu deponitur. Liberius, qui exilii taedio devictus revocatus est, in haeretica pravitate se subscribens in sede repositus est quam sex quasi annis tenuit. Hoc scisma sopitum est morte. Nam primo Felix papa martyrio coronatur; deinde post annos 6 pseudo-papa Liberius mala morte precibus sanctorum extinctus est, quem post papa Damasus synodali iudicio publice condemnavit et omne quod fecerat annullavit.

Tertium scisma fuit inter Damasum papam primum et Ursinum dyaconum cardinalem. Hic enim Damasum praelatum non ferens, seditionem Damaso excitat, et seditiosorum hominum potentia in basilica quae Sisini appellatur episcopum se fieri extorquet, legis ordine et traditione perversis; quo facto magna turbatio orta est. Quod scisma auctore Deo sopitum est; nam congregato concilio Damasus, qui a maiori et saniori parte electus fuerat, in sede constituitur. Ursinus de urbe eiectus episcopus Neapolitanus efficitur.

Quartum scisma fuit inter Bonifacium primum et Eulalium presbyterum urbis Romae. Bonifacius ordinatur in basilica Sancti Petri, Eulalius in basilica Constantina. Sopitur hoc scisma sic, quoniam ambo iussu Imperatoris Honorii urbem egrediuntur, et facta inquisitione de veritate electionis amborum reprobatur Eulalius, et Bonifacius, qui a maiori et saniori parte fuerat electus, apostolicae sedi restituitur.

Quintum scisma fuit inter Symmachum primum et Laurentium. Nam Symmachus est electus in papam in basilica Constantina ab una parte cardinalium et clero; Laurentius vero ab alia parte in basilica Sanctae Mariae eligitur. Sopitum est hoc scisma hoc modo, quia cum unus alteri non cederet, constituerunt ut lis tota iudicio Theodorici regis, qui tunc in Italia plenum habebat dominium, diffiniri debet; qui Ravenne existens, auditis utriusque partis plene legatis, decrevit ut qui prius electus esset aut quem maior pars cleri simul et populi eligisset in sede apostolica resideret. Et quia Symmachus prius ordinatus fuerat, maior pars ei fauere obtinuit, qui ex misericordia Laurentium episcopum fecit Nucherinum. Verum post paucos annos criminatur ex invidia Symmachus per falsos testes, et apud Augustum accusatus revocatur occulte Laurentius, et iterato scismate divisus est clerus. Sed sopitur hoc modo: nam iussu praefati regis Theodorici congregatur concilium 115 episcoporum in urbe, ut patet distinct. 17. cap. Concilia. Hinc etiam, in quo Symacho purgato de crimine falso et damnatis tam falsis testibus quam episcopo Laurentio apostolicae sedis invasore, Symachus cum summo honore et gloria restituitur.

Sextum scisma fuit inter Silverium primum et Vigilium. Vigilius enim Romanae Ecclesiae archidyaconus, cum ad apostolicae sedis apicem aspiraret, pontifici suo Siluerio parat insidias. Nam cum papa Silverius nollet ad suggestionem Augustae revocare Antonium Constantinum episcopum quia haereticus esset, Vigilius spospondit se hoc facturum, atque ita beato Siluerio per Guilifarium patricium in exilio deportato, Vigilius favente Augusta gratia factae promissionis male concupitam sedem arripuit, quamquam postea beata confessione crimen diluerit. Scisma hoc sopitum est, quia, ut quaedam historiae referunt, mortuo Siluerio in exilio Vigilius ab omnibus in papam assumptus est.

Septimum scisma fuit inter Eugenium secundum et alium quendam in discordia coelectum, quod scisma sopitum est potentia Lotharii filii Lucii Imperatoris, qui Romam veniens statum populi pacificavit cum pontifice Eugenio depravatum per suos antecessores, et ita reiecto antipapa Eugenius mansit in papatu, cui etiam maior pars nobilium et populi favebat.

Octavum scisma fuit inter Leonem quintum et Christoforum pseudo-antipapam, qui Christoforus diabolica praesumptione ita execratus est ut Leonem papam vi capere et carceri mancipare praesumpserit, et ita hoc ordine apostolicam sedem usurpavit. Sed Leone papa in carcere mortuo et Christoforo antipapa turpiter reiecto, Sergius secundus ad apostolatum eligitur, et sic scisma sopitur.

Nonum scisma fuit inter Ioannem duodecimo et Leonem octavo. Nam licet Ioannes duodecimo ob demerita sua, quia lubricus erat et venator, congregato concilio episcoporum Italiae per Ottonem Imperatorem foret depositus et Leo in apostolatu constitutus, nihilominus post recessum Imperatoris Ioannes favore suorum receptus est a Romanis, et collecta synodo reassumit papatum Leone deposito, quo tandem iusto Dei iudicio a diabolo extincto scisma sopitum est.

Decimum scisma fuit inter praedictum Leonem et Benedictum quintum, qui Benedictus cum ab amicis Ioannis adhuc vivente Leone eligeretur, scisma ortum est. Quod scisma sopitur sic: revertitur enim Imperator hoc audiens ad urbem et obsidione illam fatigat, quousque Benedictus sibi traditus est, quem Imperator in exilium in Saxoniam mittit, et Leo restituitur, et ita potentia Imperatoris scisma sopitur.

Undecimum scisma fuit inter Gregorium quintum et quendam Ioannem episcopum Placentinum, quem Crescentius consul pecunia corruptus in apostolicam sedem violenter intruse, sed hoc Imperator cum multo dolore audiens ad urbem celeriter regreditur, et Crescentium trucidari iubet, et dictum Ioannem oculis effossis privatum in castro Sancti Angeli carceri perpetuo mancipavit, et Gregorius restituitur, et sic potestate Imperatoris scisma sopitur.

Duodecimum scisma fuit inter Benedictum nonum et alios tres assumptos. Legitur enim quod Benedictus nonus postquam in sede apostolica aliquibus annis sederat deiicitur, et datus est papatus Ioanni Sabinensi episcopo, qui postea vocatus est Siluester tertius, quo potentia aliquorum Romanorum qui Alberto patri praefati Benedicti favebant eiecto, Benedictus est restitutus; quo iterato reiecto datus est papatus Ioanni presbytero Sancti Ioannis ante Portam Latinam, qui Gregorius sextus est dictus, qui ob ruditatem litterarum, ut ferunt, ad vices officii exequendas alium secum consecrari fecit, quae coadiutoris institutio cum multis non placeret, tertius superinducitur, qui solus vices duorum impleret. Inter tres ergo de papatu contenditur uno contra duos, et duobus contra unum de papatu altercantibus, venit Henricus Imperator Romam, et tribus eiectis quartus substituitur, qui vocatus est Clemens secundus, et ita potentia Imperatoris scisma sopitur.

Tredecimum scisma fuit cum Benedictus decimus fretus potentia aliquorum nobilium Romanorum sedem occupavit apostolicam, qui tandem conscientia ductus cessit, agnoscens se per ostium non intrasse, et factus est Nicolaus secundus.

Quartumdecimum scisma fuit inter Alexandrum secundum et Cadulum Permensem episcopum. Sane episcopi Lombardiae dicentes non debere eligi in Romanum pontificem nisi de Italiae Paradiso sive Iardino, quem vocabunt Lombardiam, contra morem Ecclesiae praedictum Cadulum in papam eligunt, favente eis ad hoc Imperatore Henrico; sed hoc scisma sopitur hoc modo, nam Henricus Imperator rediens ad cor, condolens turbationi Ecclesiae, Romam proficiscitur et Alexandro reconciliatur. Cadulus vero hoc videns, recognoscens errorem, dimissa praesumptione papatus, venit ab obedientiam Alexandri.

Decimumquintum scisma fuit inter Gregorium septimum et Clementem quendam. Sane cum inter papam Gregorium septumum et Henricum Imperatorem quartum oriretur discordia super investituris episcoporum in Imperio, suggerente Imperatore superinducitur alius. Nam convenientibus episcopis et archiepiscopis Lombardiae apud Brixiam, archiepiscopus Ravennaten. nomine Gilbertus in papam eligitur, qui vocatus est Clemens. Unde secutum est scisma gravissimum, quod duravit usque ad mortem praefati antipapae et praefati Henrici Imperatoris qui scisma illud fovebat, et ita morte illorum sopitum est scisma.

Decimumsextum scisma fuit inter Paschalem secundum et alios tres pseudo-pontifices. Sane cum Paschalis post decessum Urbani secundi in pontificem esset assumptus, coronato in imperium Henrico quarto, aliqui ex clero in pontificem exurgentes tres diversis temporibus haeresiarchas in papatum promovere moliti sunt, videlicet Albertum, Arnulfum et Theodoricum, qui quamquam in initio profanae assumptionis turbationes non mediocres excitarunt, mox tamen per verum pontificem restricti sunt, quibus tandem mala morte extinctis sopitum est scisma eorum morte.

Decimumseptimum scisma fuit inter Gelasium secundum et Burdinum antipapam. Sane Henricus quartus occasionem assumens quod ad electionem Gelasii non fuerit vocatus electioni praefatae se opponens, Burdinum quendam ex Hispanis in papam fecit ordinari. Gelasio autem mortuo apud Cluniacum in Francia eligitur Calixtus secundus, qui Romam veniens in Sutrio Burdinum capit et confusibiliter ad urbem deducit, carcere recludit, et scisma sopitur.

Decimum octavum scisma fuit inter Innocentium papam secundum et Petrum Leonis, licet a minori parte fuerit electus, nihilominus potentia parentum suorum vallatus praevalebat in urbe, qua de causa papa Innocentius cum cardinalibus sibi adhaerentibus recessit de urbe in Franciam. Petrus vero Leonis manens in urbe arripuit praesulatum iubensque se vocari Anacletum. Scisma hoc finitur hoc modo: quoniam Lotharius Imperator ad urbem veniens partem totam Petri Leonis extirpat, et dictum Innocentium papam restituit, et ita potentia Lotharii scisma illud sopitur.

Decimumnonum scisma fuit inter Alexandrum tertium et quattuor pseudo-antipapas. Cum enim Alexander praefatus propter discordiam ortam inter ipsum et Fredericum primum coactus esset Italiam relinquere, iuit in Franciam, ubi quasi per 18 annos mansit, quo tempore intermedio, favente praefato Frederico, quattuor antipapae successiue intrusi sunt apostolicam sedem prophanantes. Primus fuit Octauianus, qui se vocari fecit Victorem; secundus fuit Guido Cremonensis, qui se vocari fecit Paschalem; tertius fuit Ioannes Fremen., qui se vocari fecit Calixtum; quartus fuit Laudo, qui se vocari fecit Innocentium, qui omnes ab Alexandro excommunicati mala tandem morte interierunt. Composita autem pace inter papam Alexandrum et praefatum Fredericum, scisma sopitum est.

Vigesimum scisma fuit inter Ioannem papam vigesimo secundo et pseudo-pontificem fratrem Petrum de Corberio. Sane Ludovicus Bavarus, quia praefatus papa Ioannes sibi non favebat in facto imperii sed magis sibi foret contrarius, veniens Romam, in despectum eius fecit praefatum pseudo-religiosum ordinis Minorum fratrem Petrum de Corberio erigi in papam, ab eo imperii coronam usurpans, et ita ortum est grave scisma in Ecclesia. Verum disponente Domino praefatus antipapa capitur et papae Ioanni praesentatur, tandem in castro Cremonensi moritur, et sic scisma sopitur.

Vigesimumprimum scisma fuit quasi temporibus nostris pro parte; fuit enim inchoatum circa annum Domini M. ccc. lxxviii. et duravit usque ad tempora nostra. Vacante enim apostolica sede per mortem Gregorii undecimo, fuerunt duo ad summum pontificatum assumpti: primo quidem Bartholomaeus episcopus Barensis, et vocatus est Urbanus sextus; tandem recedentibus cardinalibus et conferentibus se ad Avinionem, ubi se securos credebant, electus est cardinalis Gebennensis et vocatus est Clemens septimus, et ita scisma magnum ortum est in Ecclesia Dei, quod multis annis duravit. Nam post mortem Urbani sexti per cardinales per eum factos assumptus fuit ad papatum Bonifacius nonus, et post istum Innocentius septimus, et post eum Gregorius duodecimo; pro alia vero parte post mortem Clementis assumptus est Benedictus decimotertio. Tandem per cardinales aliquos Gregorii et Benedicti celebratum est concilium Pisis, anno Domini M. cccc. viii., et depositis Gregorio et Benedicto, quantum in eis fuit, electus est ad papatum frater Petrus de Candia, magister in theologia, qui dictus est Alexander quintus, post quem electus est Ioannes vigesimotertio, et ita ubi primo duo contendebant iam contendebant tres. Verum Dei misericordia opitulante, religiosa solicitudine domini regis Sigismundi congregatum est concilium Constantiae, in quo tribus obedientiis tandem convenientibus renunciat Gregorius iuri suo. Ioannes et Benedictus deponuntur, et ita sopito scismate reddita est pax ecclesiae. Vigesimum secundum scisma fuit hoc nostro tempore inter Eugenium papam quartum et pseudo pontificem Amedeum ducem Sabaudiae Felicem nuncupatum. Sane cum inter praefatum Eugenium et Basiliense concilium, quod coepit de anno 31. de mense Iulii, super aliquibus temere attentatis in progressu ipsius per aliquos patres ipsius concilii qui nunquam alias per quaecunque alia universalia concilia uno existente in apostolica sede indubitato pontifice fuerunt attentata. Et maxime super loco ad quem Graeci pro eorum unione tractanda erant venturi, gravis orta foret dissensio et plurimum scandalosa, nam in tantum quorundam impiorum hominum qui post dissolutionem concilii Basileae pertinaciter remanserunt crevit audacia, ut Amedeum ducem Sabaudiae in pseudo pontifice profanarent, quem Felicem nominarunt; cui, et si pauci exceptis illis de dominio suo obedirent, nihilominus stulta praesumptione vulnerata est ecclesia. Verum mortuo Eugenio et succedente beatissimo domino nostro Nicolao papa 5. ad suggestionem illustrissimorum regum et dominorum, videlicet regis Franciae et Angliae, praefatus dominus Amedeus destitit ab impresa summi pontificatus, quem Amedeum tam pro nobilitate sanguinis quam pro pace reddita ecclesiae sanctissimus dominus noster Nicolaus pro sua clementia maxima cum charitate suscipiens cardinalem legatum cum certis praerogativis in tota terra Sabaudiae perpetuum instituit ac creavit, et ita scisma Deo gratias sopitum est.

Ex praedictis in superiori cap. facile quis colligere potest plures vias esse quibus scismata sopiri atque tolli possunt de ecclesia. Notavimus autem inter alias decem vias. Prima via est discussionis veritatis et iustitiae, ut videlicet discutiatur quis inter contendentes sit verus papa, et ista via est multum conveniens: quoniam per eam vincit veritas, et lucescit iustitia, falsitas repellitur, temeritas reprobatur, et audacia compescitur, ne decreto de facili fiant scismata per impressionis vel alios modos illicitos. Unde hoc modo via praecluditur futuris scismatibus, et unitas ecclesiae firmatur cum iustitia et pax osculatae fuerint, ut inquit psalmus. Verum haec discussio veritatis de iustitia contendentium quandoque facta legitur per imperatores antiquis temporibus, cum imperatores potentiores essent, et hoc maxime quando scisma erat recenter introductum, et nondum, ut ita dicam, extra muros urbis processerat, et parum habebat dubitationis, sicut patet in scismate quarto in praecedenti cap. commemorato. Nam cum inter Bonifacium primum et Eulalium presbyterum urbis Romae foret super papatu contentio, iussu imperatoris ambo contendentes urbem egrediuntur, et inquisitione facta de veritate electionis amborum, et reperto quod Bonifacius a maiori et saniori parte fuerat electus, suscipitur, et Eulalius reiicitur. Nec miretur aliquis, sicut quidam ad pauca respicientes faciunt, quod Imperatoris ita fecerunt, quoniam non ut iudices aut usurpantes ecclesiasticum iudicium illud egerunt, sed ut patroni ecclesiae et protectores pacis et unitatis ecclesiae, per modum habendae declarationis veritatis, ut sciretur per doctos viros quis contendentium esset verus pontifex cui fauere debeant, et quis intrusus quem expellere teneantur, iuxta cap. Si quis pecunia dist. 79. Quandoque vero inquisitio ista veritatis et iustitiae facta est per concilium praelatorum, et hoc quando dubium de veritate papatus inter contendentes erat aliquantulum probabile, et maxime cum utraque pars habuit potentes dominos tam seculares quam ecclesiasticos faventes, aut cum aliquantisper esset antiquatum et ex hoc magis firmatum; et hoc factum videtur convenienter, quoniam huiusmodi dubii conveniens iudex videtur esse concilium, ut videtur secundum aliquos colligi ex gl. c. Si duo di. 79., ubi tamen gl. non nisi hoc quaerit: Glossa: Sed quis erit iudex de hoc an electio fit contra fas?¹ Non ipsi cardinales, quia sic essent iudices in proprio facto, nam nullus potest superior inveniri ut extra de elect. Licet in fine. Dic illud c. locum habere quando neuter est electus a duabus partibus, vel dic concilium convocabitur. Haec gl. Hug. vero dicit in apparatu suo sic: Sed cuius examini committetur haec causa, utrum sint ita electi vel non? Forte loquitur de manifesto, vel ad cardinales spectat hoc cognoscere, vel si cardinales adeo dissentiunt debebit concilium convocari auctoritate cardinalium. Haec Hug. Hac via scilicet per viam concilii sopita sunt plura scismata, sicut patet in cap. praecedenti. Sic enim sopitum est scisma tertium quod legitur fuisse inter papam Damasum primum et Ursinum. Nam ut dictum est in praecedenti c., congregato concilio, et invento quod Damasus fuerat a maiori et a saniori parte electus, suscipitur, et Ursinus de urbe expulsus Neapolitanus constituitur episcopus. Item hac via sopitum est scisma quintum secundo ortum inter Symmachum et Laurentium. Nam ut dictum est et habetur in hinc etiam distin. 17. praecepto Theodorici regis congregato concilio multorum praelatorum sed auctorizato per eundem Symmachum, Symmachus restitutus est, et Laurentius eiectus.

Hic tamen notandum quod pro discussione veritatis contendentium de papatu nunquam legitur superioribus temporibus convocatum aliquod concilium universale, utpote praelatorum totius orbis, sed fuit concilium bene particulare, quia aut praelatorum unius provinciae, id est Italiae tantum, aut aliquarum paucarum, sicut patet ex dictis in praecedenti c. Secunda via sedandi scismata est via compromissi, ut scilicet contendentes de papatu compromittant in arbitros et in arbitratores, promittentes stare eorum iudicio sive eorum sententiae, sive arbitratores isti sint laici sive clerici. Et ad hanc viam reducitur illud quo contendentes de papatu committerent aliquibus potestatem discutiendi de iure eorum utrum eorum aliquis sit verus papa vel nullus, et promittendo cum hoc quod stetur eorum sententiae absque aliqua contradictione. Hac via sopitum est scisma quintum primo ortum inter Symmachum et Laurentium. Nam ambobus, ut dictum est in praecedenti c., compromittentibus in regem Theodoricum, ipsius regis iudicio acceptus est Symmachus papa, quoniam maior pars cleri et populi eum elegerat, et reiectus est Laurentius. Tertia via est per novam electionem, ut scilicet ille inter contendentes inter quos est dubium quis sit verus papa habeatur pro papa qui nova electione a maiori parte universitatis fuerit electus, et hoc modo currit capit. Si duo forte dist. 79., in quo Honorius imperator ad Bonifacium papam ita scribit: Si duo forte contra fas temeritate concertantium fuerint ordinati, id est electi, nullum ex eis futurum sacerdotem permittimus, sed illum solum in sede apostolica permanere censemus quem ex numero clericorum ordinatione, id est electione nova, divinum iudicium et universitatis consensus elegerit. Haec ille. Dicit Hug. vel maioris partis. Quarta via est ut expulsis sive reiectis omnibus contendentibus alius eligatur, et haec via videtur conveniens quando de iure nullius contendentium habetur certitudo, aut quando si alter illorum remaneret foret scandalum magnum, et sic videtur currere gl. quae habetur in cap. Si forte dist. 63., in quo determinatur: Cum vota eligentium in duas se dividunt partes, quis sit praeferendus alteri; ubi gl. super verbo tamen ut nullus ita dicit quod si timetur scandalum utriusque electio cassabitur, ut dist. 79. Si duo. Hac via sopitum est scisma octavum quod fuit inter Leonem quintum et Christophorum. Nam ut dictum est in praecedenti cap., Leone in carcere mortuo et Christophoro turpiter eiecto, Sergius secundus electus est, et sic scisma sopitum est. Item eadem via sopitum est scisma duodecimum quod fuit inter Benedictum nonum et alios tres adversarios, quoniam omnes contendentes potentia Henrici Imperatoris eiecti sunt et electus est unus alius qui dictus est Clemens secundus. Item hac via videtur sopitum diebus nostris scisma magnum in concilio Constantiensi, ubi Ioanne vigesimo tertio et Benedicto 13 depositis electus est Martinus quintus. Quinta via est cessionis sive cessationis a persecutione papatus alterius contendentium. Hac via sopita sunt aliqua scismata; sopitum est enim scisma 13, quia Benedictus decimo, conscientia ductus, cessit papatui quem per violentiam ingressus fuerat, et Nicolaus secundus est electus. Item scisma 14 inter Alexandrum secundum et Cadulum, qui ut patet in praecedenti cap. deficiente sibi favore Imperatoris Henrici destitit a persecutione papatus. Item scisma vigesimosecundo quod fuit inter sanctissimum dominum nostrum papam Nicolaum et Amedeum quendam ducem Sabaudiae, quod clementer apud nos agente omnipotente domino Amedeo cessante a prosecutione papatus ablatum est.

Sexta via est via armorum adhibita contra intrusos. Haec via maxime convenit quando habetur certitudo de iure unius et de intrusione alterius. Hac enim via plura scismata ablata leguntur, sicut scisma septimum inter Eugenium secundum et adversarium eius; item scisma octavum inter Leonem quintum et Christophorum; item scisma decimum inter Leonem octavum et Benedictum quintum, et sic de multis aliis, ut in cap. praecedenti plenius continetur. Septima via est via reconciliationis cum imperatoribus sive principibus quorum favore scisma fovetur atque manutenetur. Hoc modo sopitum est scisma 14. quod fuit inter Alexandrum secundum et Cadulum. Et scisma 19. inter Alexandrum tertium et alios quattuor antipapas, ut in cap. praecedenti visum est. Octava via est cum contingente morte alicuius de contendentibus suscipere alterum contendentium; sic legitur scisma sopitum inter Silverium et Vigilium, quoniam, ut dictum est in praecedenti cap., Siluerio in exilio pro Christi fide mortuo, Vigilius, licet male ingressus fuerit, ab omnibus tamen receptus in papam creditur, tamen quod per novam electionem. Item hac via sopitum est scisma secundum quod fuit inter Felicem et Liberium. Felix martyrio coronatus est. Liberius vero factus haereticus qui alio nomine Leo vocatus vixit post occupationem apostolicae cathedrae per plures annos, postea mala morte extinctus periit, et Damasus electus est, et sic scisma illud extinctum est. Nona via sedandi scismata est per capturam intrusi vel intrusorum, quod possibile quandoque est opitulante divina misericordia, maxime cum paucos habent fautores et minus potentes. Hac via sopitum est scisma inter Calixtum secundum et Burdinum antipapam. Nam papa Calixtus cepit in Butrio praefatum Burdinum antipapam et scisma sopitum est. Item hoc modo sopitum est scisma 20. inter Ioannem 22. et Petrum de Corberio. Nam captus est Petrus de Corberio et ductus ad praefatum Ioannem 22. et ita scisma ablatum est. Decima via est via persuasionis fiendae per principes magnos, maxime cum non solum pro excellentia dignitatis reverendi sunt, sed etiam pro celsitudine potestatis metuendi existunt. Debet enim dari modus, ut per huiusmodi magnae et reverendae auctoritatis et potestatis metuendae principes persuadeantur intruso sive intrusis ut pro reverentia Dei et ecclesiae honore velint a proposito desistere, addentes minas quod alias oportet eos ea facere quae tenentur in favorem unitatis ecclesiae. Hac via sopitum est scisma ultimum quod introduxerunt Basilienses de Amedeo duce Sabaudiae, quo suasibus illustrissimorum dominorum regum, scilicet Franciae et Angliae, desistente a proposito scisma ablatum est, ut in praecedenti cap. plenius dictum est.