Summa de Ecclesia

Licet paucis verbis possit plene satisfieri obiectionibus adversariorum, nihilominus pro pleniori praesentis materiae intelligentia quid f. papa possit in statutis tam universalium conciliorum quam sanctorum patrum ac praedecessorum suorum, et clariori responsione ad capitula inducta per adversarios in oppositum est advertendum. Quod prout aperte colligi potest ex differentia superius assignata inter interpretationem, dispensationem et revocationem sive abrogationem; in multis potest cadere interpretatio in quibus non potest cadere dispensatio, et per consequens nec abrogatio, et in multis potest cadere dispensatio in quibus non habet locum abrogatio, et in aliquibus potest utrumque cadere, quod luculentissime ostenditur per conclusiones sequentes. Prima conclusio. Papa potest habere in multis auctoritatem interpretandi in quibus nullam habet dispensandi facultatem et multo minus revocandi.

Ista conclusio patet, quia papa cum sit Vicarius Christi habet auctoritatem interpretandi dubia in lege divina quae fidelibus occurrere possunt, ut supra lib. 2. c. 107. ostendimus. Unde et in veteri lege ad sacerdotes erat recursus de dubiis legis, quorum interpretationi qui non stabat mortis reus habebatur, ut patet Deutero. 17. et introducitur extra de testi. c. licet ubi papa interpretatur illud, in ore duorum vel trium, id est non paucorum, sed quam plurium, et tamen in lege divina dispensare non potest nam in praeceptis legis naturae non potest, sicut in habendo duas uxores, in quo solus conditor potest dispensare ut ipsemet papa dicit extra de divor. c. Gaudemus. Similiter nec in praeceptis positivis utriusque testamenti a Deo vel a Christo immediate institutis, sicut quod homo non teneatur ad baptismum, vel ad confessionem, vel huiusmodi, quia in lege superioris inferior non potest dispensare, nisi in quantum illi committitur; non videtur hoc autem sibi commissum, unde magis commissum legitur immutare cursum naturae per miracula quam dictamen iuris naturalis, et praecepta divina dispensando, et idem dicendum est de canonibus et regulis sanctorum patrum et de decretis praedecessorum suorum in quibus aliqua statuuntur pertinentia ad articulos fidei, sive ad sacramenta quae fundamenta sunt religionis Christianae sive ad bonos mores. Certe in talibus licet possit cadere interpretatio papae cum aliqua ambiguitas nasceretur, non tamen dispensatio, et multo minus revocatio, quia illis intelliguntur maiora non licere quibus vetita sunt minora, ut habetur extra de sent. excom. c. Cum illorum. Minus est autem dispensare quam revocare, quia omne totum est maius sua parte. Revocare autem est legem totaliter abrogare quod ad omnem personam locum et tempus; dispensatio vero quod ad quosdam vel quod ad quaedam tempora vel loca. Et ita patet quod papa nec articulos fidei, nec praecepta legis naturae vel decalogi, aut sacramenta potest mutare sive revocare, sicut nec in illis potest dispensare, et ad istum sensum accipienda sive intelligenda sunt capitula inducta ex adverso sicut c. sicut distinct. 15. et cap. sunt quidam 25. q. 1. 25. q. 1. etc. contra ibidem.

¹ Secunda conclusio est quod in aliquibus sanctorum patrum canonibus sive statutis potest papa dispensare in quibus non potest tollere generaliter aliquid sive revocare. Patet conclusio ista quoniam papa dispensat in canonibus apostolorum, sicut patet quod bigamus promoveatur, sicut habetur in c. lector distinct. 24. et quod presbyter fornicarius non deponatur, ut in c. presbyter 72. distinct. et tamen hos canones generaliter tollere non posset. Pro quo notandum iuxta dominum Petrum de palude super 3. senten. quod licet illa quae apostoli in primitiva ecclesia fecerunt propria auctoritate sive auctoritate solius officii et proprio instinctu potest nunc Rom. pon. mutare, quia non habent minorem auctoritatem quam ipsi habuerunt. Non tamen ea quae ex speciali commissione aut inspiratione spiritussancti, quoniam talia nec ipsi apostoli, nec successores revocare possunt, nisi quantum principalis committeret, sicut scriba legis imperialis, vel promulgator revocare non potest, nisi in quantum princeps iterum sibi committit, quicquid autem per apostolos constitutum est quod in canone est receptum, creditur specialiter esse inspiratum a spiritu sancto, et similiter quod in quattuor conciliis universalibus fuit factum, ita quod in primitiva ecclesia apostoli quaedam ordinarunt, non simpliciter sed ad tempus quod revocatum non est, sed impletum est quando cum tempore finitum est, sicut legalia cum evangelio servare iudeis et abstinere a suffocatis et sanguine et celebrare in fermentato, et huiusmodi quae lapsu temporis cessaverunt. Quaedam vero dictante spiritu sancto sic ordinaverunt ut in perpetuum permanerent: sic tamen quod pro loco et tempore liceret dispensare, non tamen totaliter amovere, et sic expedit ecclesiae, et in talibus licuit successoribus dispensare eodem spiritu committente licet aperte colligitur ex facto ipsorum sanctorum patrum qui dispensasse leguntur, sicut patuit in exemplis positis et in multis aliis, non autem licet huiusmodi generaliter revocare, quia non est commissum ut apparet, quia nullus sanctus hoc praesumpsit. Et cum ad regimen naturae et maxime gratiae Dominus faciat quod melius est, immo optimi est optima adducere, ideo commisit quod expedit et non aliud. Utile est autem ecclesiae quod aliquando cum bigamo et percussore et huiusmodi dispensetur, cum aliquando tales inveniantur meliores, non autem expedit quod tales indifferenter sicut ceteri promoveantur. Unde illud comisit istud prohibuit: ergo papa in talibus potest dispensare, sed non potest ea generaliter et universaliter revocare sicut unam decretalem a se vel a praedecessore suo editam. Unde notavit Alanus extra de decimis c. licet, quod papa posset alicui laico concedere quod non solveret decimas, aut quod eas perciperet; non tamen hoc omnibus laicis posset in perpetuum concedere legem generalem condendo, sed tantum ex causa ad tempus dispensando sicut regibus dantur etiam decimae clericorum in subsidium terrae sanctae, vel ob aliam iustam causam.

Tertia conclusio. In multis sanctorum patrum canonibus et statutis Romanus pont. sicut potuit dispensare, ita et illos abrogare et omnino tollere. Patet conclusio ista de multis canonibus abrogatis et institutis praedecessorum summorum pontificum per Romanos pont. sequentes, sicut patet in exemplis prius positis de canonibus antiquis de aetate ordinandorum. His habitis respondendum est ad argumenta in oppositum. Ad primum de c. in istis dist. 4. respondetur negando id quod adversarii arguit ex illo, c. sequatur quoniam c. illud intelligitur, non de iudice summo scilicet papa vel principe: quoniam isti possunt etiam post conditas leges de ipsis iudicare et eas tollere vel moderari, sed loquitur de inferiori iudice. Unde dominus Arch. exponendo hoc capitulum ita dicit. Littera hic loquitur de inferiori iudice. Nam si inferior iudex velit aliquid proponere quare lex illa non debeat condi facilius audiretur primo quam postea ar. ad hoc distinc. 31. Nicena.

² Ad secundum de ca. sicut dist. 5. respondetur dupliciter. Primo sic ad antecedens quod hoc quod dicitur quod quattuor illa concilia non posset mutare aut revocare potest intelligi duobus modis. Uno modo quia concilia sunt, et sic non est verum antecedens, quia quod competit alicui inquantum tale competit omni tali, sicut quod competit homini inquantum homo competit omni homini. Si ergo hoc competeret illis quattuor conciliis inquantum concilia sequeretur quod nullas sententias datas aut constituta facta in quibuscumque conciliis possit revocare, quod tamen falsum est, ut in gl. per principa. 9. q. 3. Aut potest intelligi quod hoc competat illis quattuor conciliis non inquantum concilia sunt, sed inquantum de tali materia sunt scilicet de veritate articulorum fidei, et sic dicimus quod hoc competat illis quattuor conciliis quod revocari non possunt propter hoc scilicet quod non fuerunt nisi declarativa articulorum fidei. Secundo respondetur negando consequentiam, videlicet quod ex c. illo sequatur quod papa in nullis canonibus universalium conciliorum possit dispensare aut aliquid immutare, licet bene concedatur quod non possit statuta conciliorum universalium immutare quantum ad ea quae concernunt articulos fidei, generalem statum universalis ecclesiae, ut gl. eiusdem c. habet. Unde Arch. in Rosario idem dicit in hac forma verborum. Fateor in his quae ad fidem pertinent et generalem statum ecclesiae in aliis potest contra statuta conciliorum venire. Si dicatur quae dicantur ad generalem statum ecclesiae pertinere, videtur nobis quod inter alia sint ista quae omnes fideles tangere possunt, ut sunt illa ex quorum alteratione tota ecclesia turbaretur, sicut ponitur exemplum de depositione omnium episcoporum simul, quia cum omnes animae Christianorum sint in manibus episcoporum, hoc quemlibet tangit, et cum episcopi in loco apostolorum succedunt et universalem ecclesiam repraesentent turbaretur fides Christiana. Praeterea cum in depositione omnium episcoporum simul non possit esse causa iusta, maxime praesumeretur in tali depositione defectus fidei in papa, et hoc faceret in destructionem fidei ex quo turbaretur tota Christianitas. Et merito dicitur pertinere hoc ad universalem statum ecclesiae, et ita posset poni exemplum in multis aliis ex quibus universalis ecclesia turbaretur et scandalizaretur. Similiter possent ad universalem statum ecclesiae dici pertinere praecepta divina, praecepta legis naturalis et sacramenta, in quibus status et salus universalis ecclesiae consistit et omnes tangit universaliter.

³ Ad tertium de c. sancta octo. dist. 16. respondetur eodem modo sicut ad praecedens, videlicet quod intelligendum est de his quae spectant ad articulos fidei et generalem statum universalis ecclesiae, et quae necessaria sunt saluti.

⁴ Ad quartum de §. Hoc autem intelligendum dist. 19. respondetur quod id quod magister Gratianus ibidem dicit intelligendum est de his de quibus praecedentia capitula exposita sunt, alias non diceret verum. Unde dominus Arch. in Rosario exponendo hunc locum dicit sic. Videtur dicere Gratianus scilicet quod papa contra bene statuta suorum praedepraedecessorum non possit aliud statuere, quod non puto verum esse. Nam et bene statuta potest revocare, inspecta causa, dummodo non tangat praecepta veteris et novi testamenti vel articulos fidei vel ea quae sunt necessaria ad salutem, vel quae pertinent ad generalem statum ecclesiae, et ideo non approbo quod hic dicit magister, nisi de talibus intelligatur. Haec Arch.

⁵ Ad quintum de c. sunt quidam 25. q. 1. est eadem responsio quae data est ad praecedentia, et est responsio gl. quae dicit ibidem quod verum est quod papa non dispensat in his quae pertinent ad articulos fidei et quae sunt iuris divini. Bene autem in aliis, sicut cum bigamo contra apostolum, ut dist. 34. lector, et contra canonem apostolorum, ut in c. presbyter 82. distinct. Item etiam quandoque contra generalem statum ecclesiae, sicut fecit Innoc. in Lateranen. concilio extra de consang. et aff. Haec gl.

⁶ Ad sextum de cap. Contra respondetur ut respondet gl. quae super verbo statuta ita dicit. De articulis fidei, ut dictum est in c. proximo. Ad hoc c. etiam sanct. Thom. respondet eodem modo in tractatu contra impugnantes religionem sic dicens. Verum est quod hic dicitur in illis quae statuta sanctorum patrum decreverunt de iure divino sicut articuli fidei qui determinati sunt per concilia, sed illa quae sancti patres decreverunt de iure positiuo sunt relicta dispositioni papae, ut ea possit mutare vel dispensare secundum oportunitates temporum vel negociorum. Haec sanct. Thom.

⁷ Ad septimum quod inducitur de Leone papa respondetur, dato quod auctoritas illa iaceat, ut inducitur per adversarium, quod tamen non est verum in toto, quod auctoritas illa non facit pro adversariis propter duo. Tum primo, quia Leo papa licet dicat Nicenos canones nulla posse improbitate evelli, aut novitate viciari, non tamen negat quin auctoritate Romani pon. ob necessitatem et utilitatem fidelium possit in eis fieri dispensatio. Magna differentia est inter ista duo improbitate evelli et necessitate aut utilitate moderari. Secundo quia licet ad papam pertineat intendere ne canones per aliquos pro voluntate violentur, non sequitur quod ipse ex rationabili causa dispensare non possit, ut est manifestum.

⁸ Ad octavum de c. violatores 27. q. 1. respondetur quod c. illud nihil facit pro adversariis, quoniam licet violatores canonum voluntate id est sine necessitate reprehendantur et veniant damnandi, non propter hoc Romanus pon. prohibetur dispensare aut mutare illos si personarum locorum aut rei conditio exposcit. Aliud enim est propria voluntate sine causa et sine necessitate violare canones, et aliud est rationabili causa existente per habentem auctoritatem dispensare in illis, maxime quia ut dicit sanctus Thom. in tractatu contra impugnantes religionem quando papa dispensat aut mutat canones secundum oportunitates temporum et negociorum non facit contra canones aut statuta sanctorum patrum, quia servat intentionem statuentium quae est utilitas ecclesiae, sicut et in omni iure positiuo accidit: derogatur enim prioribus statutis per statuta sequentia. Haec ille. Ad idem etiam Chrysost. super Math. dicit sic. Lex legislatori subiecta est, non legislator legi: qui ergo solvit legem litteram quidem legis solvit propositum autem legis eius non solvit, sed magis illi addit ad hoc dignitatem. Haec ille.

Ad nonam obiectionem sumptam ex eodem c. violatores respondetur sicut supra responsum est ad sextam negando consequentiam. Pro quo notandum iuxta sanctum Thom. et doctores quod duplex distinguitur genus canonum qui spiritu sancto dictante per plures sanctos in conciliis sive extra concilia conditi sunt. Primum genus est eorum quae sunt de iure divino sicut sunt canones pertinentes sive statuta ad articulos fidei, aut ad substantiam sacramentorum aut quae manifestam connexionem habent ad legem divinam pertinentia ad bonos mores et de talibus intelliguntur omnia illa capitula, ut dicit sanctus Thom. iuxta etiam gl. quae ponuntur 25. q. 1. videlicet c. violatores et c. sunt quidam c. contra statuta c. prima salus. Secundum genus canonum est eorum quae sancti patres instituerunt in conciliis universalibus de iure positiuo, licet enim canones omnes a sanctis patribus unanimiter et uno consensu editi censeantur conditi a spiritu sancto sicut dictante et inspirante, non tamen omnes dicuntur pertinere aut ad legem naturae aut ad ius divinum sicut adversarii videntur innuere, sed aliqui dicuntur pertinere ad ius positiuum. Nam si canones omnes quia a spiritu sancto dicuntur conditi pertinere ideo dicerentur ad legem naturae sive ad ius divinum indispensabiles essent et ita ecclesia errasset dispensando in canonibus factis a sanctis patribus. Item nec mutari possent qui semel essent constituti et multa alia sequerentur quae omnino sunt absurda et inconvenientia. In primo genere canonum qui pertinere videntur ad legem Domini, papa non dispensat nec mutationem facit. In secundo vero genere canonum sic quemadmodum saepe dictum est.

⁹ Ad decimam quae sumitur ex eo quod canon dicitur regula respondetur negando minorem in qua dicitur quod oporteat regulas huiusmodi agibilium esse immobiles et immutabiles sicut principia in speculabilibus. Pro quo notandum quod cum certitudinis firmitas varietur secundum varietatem rerum, ut dicitur 1. de anima et 1. Ethy. et omnis mensura dicatur relative ad mensuratum, non oportet quod omnis mensura aut regula sint aequalis certitudinis aut firmitatis, nec omnes possunt esse infallibiles, sed quantum possibile est in suo genere. Unde cum illa quae regulanda sunt lege humana sive canonica sive concilii sint contingentia singularia multipliciter variabilia non possunt leges humanae habere illam immutabilitatem quam habent principia prima in speculabilibus sicut est manifestum, immo propter huiusmodi rerum varietatem quibus oportet mensuras et regulas coaptari ad salutem reip. est necessarium leges ipsas mutabiles fore, ut sanctorum patrum auctoritatibus supra ostensum est c. 52. Unde lex quae uno tempore est iusta et utilis alio tempore servata esset iniusta et nociua. Pro quo advertendum est iuxta s. Thom. in 1. 2. quod rectum in rebus corporalibus dicitur absolute, et ideo rectum in eis quantum est de se manet semper rectum, sed rectitudo legis accipitur non absolute, sed in ordine ad utilitatem communem, cui non semper proportionatur una et eadem res, et ideo talis rectitudo mutatur. Unde dicit Aug. in primo de li. arb. quod lex temporalis quamvis iusta sit mutari tamen per tempora iuste potest. Et ita patet quod ratio illa quae apud adversarios censetur esse magni roboris non procedit, et ad c. primam salus 25. q. 1. quod inducitur respondetur quod intelligitur de statutis conditis a sanctis patribus quae sunt de iure divino et non de his quae sunt de iure positiuo: quoniam a talibus pro loco et tempore licitum est declinare. Unde propter hanc differentiam quae est in constitutis sanctorum patrum dicit Leo papa in c. sicut dist. 14. q. sicut quaedam sunt quae nulla possunt ratione conuelli, ita multa sunt quae aut pro necessitate temporum aut pro consideratione aetatum oportet temperari. Per quam distinctionem solvuntur multa alia argumenta adversario rumque inducunt de immutabilitate canonum. ¹⁰ Ad undecimam quae possit tollere etc. respondetur iuxta superius dicta quod contra dicta apostolorum extra scripturam sanctam potest Romanus pontifex, quia sic superior est, sed contra dicta contenta in sacra scriptura non potest, non quia Pauli sunt, sed quia in scriptura sunt quae necessario continent infallibilem veritatem, et quae a spiritu sancto principaliter est. a Paulo autem est instrumentaliter, iuxta illud psal. 4. Lingua mea calamus scribae, etc. Actio autem attribuitur principali agenti non autem instrumentali, et ideo cum spiritus sanctus sit superior papa si faceret contra spiritum sanctum et ita illa consequentia adversariorum non procedit qua dicunt: ergo papa potest tollere ea quae Paulus posuit in epistolis suis, cum epistolae illae in canone sacrae scripturae continentur.

¹¹ Ad duodecimam de c. Decretales dicendum quod consequentia non valet, quoniam ad diversas gratias spectant: primum enim ad excellentiam scientiae secundum ad eminentiam potestatis, et ideo licet divinarum scripturarum excellentissimi doctores scientia pontificibus Romanis forte praeemineant, et dicimus forte, quia potest esse ita doctus Romanus pon. quod nullo suo tempore sit par ei, neque superior etiam in scientia; nihilominus in causarum sive dubiorum diffinitione in dispensatione canonum aut mutatione etiam statutorum praedecessorum suorum quae omnia respiciunt auctoritatem merito pontifices praeferentur. Unde s. Thom. in quotlibeto 5. et ul. dicit quod magis standum est sententiae papae, ad quem pertinet determinare de fide quam in iudicio profert quam quorumlibet sapientum hominum in scripturis opinionibus. Dicit enim in 2. 2. q. 2. ar. 3. quod contra auctoritatem papae nec Hier. nec Aug. nec aliquis sanctorum suam sententiam defendit. Ex quo satis confunditur praesumptio adversariorum novellorum magistrorum qui tam aperte summorum pontificum sententiis sanctorum etiam patrum sententias suas anteferre praesumunt.