Summa de Ecclesia

Sane considerantibus nobis ea quae in superioribus de ordine et unitate ecclesiae enucleavimus necessarium dicendum videtur saluo semper meliori iudicio quod ante diximus: videlicet quod in hierarchia ecclesiastica militantis ecclesiae potestas spiritualis principetur seculari potestati, cum enim ut inquit philosophus, primo poli. quandocunque aliquid constituitur ex pluribus ordinatis ad invicem sive ex coniunctis sicut homo ex corpore et anima, sive ex divisis sicut exercitus ex militibus, in omnibus est invenire principans et subiectum, quemadmodum in Armonica musica est unus sonus principalis, et in mixto unum elementum praedominans, et in homine anima corpori et intellectus appetitui sensibili, et in domo vir uxori, et universaliter masculus feminae, et homo bestiis: sed cum ex spiritualibus et temporalibus quasi duobus lateribus compaginetur totum corpus universae reipublicae Christianae, ut inquit Hugo de sancto Victore lib. 2. de sacramentis, et spiritualia praeferantur terrenis sicut anima corpori: necesse est dicere quod potestati seculari principetur potestas spiritualis, ita quod ad hierarcham huius hierarchiae ecclesiae militantis (qui post Christum est Romanus pontifex, cui in beato Petro Christus tradidit ambas claves) regimen totius ecclesiae non tam in spiritualibus quam etiam in temporalibus aliquo modo pertineat iuxta id quod dicitur dist. 22. c. Omnes, ubi Nicolaus papa dicit quod beato Petro aeternae vitae clavigero terreni simul et caelestis imperii iura commisit, ubi glossa dicit. Argumentum quod papa habet utrumque gladium, scilicet spiritualem et temporalem, quod verum est prima auctoritate superiori sed iurisdictionis executionem habet in spiritualibus: in temporalibus autem non nisi in casibus de quibus superius dictum est. Unde dicendum est ad obiectiones adversariorum.

¹ Ad primam negatur assumptum simpliciter positum et maxime in eo in quo est potestas spiritualis regiminis ecclesiae secundum plenitudinem sicut in papa dicimus: sicut in parte exposuimus supra, quod sicut in collatione principalis intelligitur accessorium etiam si de illo nulla fiat expressa mentio, et in collatione maioris intelligitur collatio minoris quod ordinatur ad illud, et in collatione regiminis intelligitur collata omnia ea sine quibus recte expediri sive exequi non potest regimen illud, ita in collatione potestatis spiritualis papae sicut capiti et rectori totius politiae Christianae necessario venit subintelligenda collatio potestatis secularis quantum necessarium est ad conservationem bonorum spiritualium, et directionem fidelium in regnum caelorum. Unde in collatione clavium caelestium maxime quo ad clavem iurisdictionis intervenit traditio clavium terrenorum in vim cuiusdam necessariae consequentiae modo quo dictum est superius: nec oportebat aliquid exprimere de collatione regni terreni sive iurisdictionis temporalis: quia ut diximus in collatione principalis, scilicet potestatis regni caelorum, satis intelligebatur. Quod vero dicitur quod haec duo ex opposito dividuntur, respondetur quod non est verum sicut infra videbitur in responsione ad tertiam obiectionem.

² Ad secundam obiectionem in qua dicitur quod Christus non habuit potestatem nec dominium: respondetur quod falsum est: quoniam qui dicit Christum non habuisse potestatem temporalem et spiritualem sicut etiam dicit dominus Ioannes 22. in decretali illa Quia vir reprobus contradicit sacrae scripturae in multis locis: sed maxime illi Matth. ultimo ubi legitur Christus dixisse. Data est mihi omnis potestas in caelo et in terra, et Apoc. 1. dicitur princeps rerum terrae. Et ad Heb. 1. dicitur quod sumptum est de psal. 8. Constituisti eum super opera manuum tuarum, ubi dicit glossa. Ecce potestas Christi ostenditur: ut enim in opere Domini nihil excipitur ita nec a Christi potestate, haec glossa. Verum sicut dicit dominus Durandus bene contingit quod habens potestatem et auctoritatem iurisdictionis non utitur ea in propria persona nec decet quantum ad omnia: immo minora debent committi minoribus, et mediocria mediocribus, et maiora supremis: sicut consultum fuit Moysi a Ietro, Exod. 18. quod constitueret iudices qui minora et faciliora tantummodo iudicarent, et difficiliora remitterent Moysi iudicanda. Et apostoli dixerunt Act. 6. ca. Non est aequum nos relinquere verbum Dei et ministrare mensis. Et per hunc modum Christus licet haberet omnem potestatem, tamen summum opus ad quod venerat fuit nos instruere de vita sua et de redemptione nostra per ipsum facienda: propter quod circa ista quasi totaliter vacavit dimittendo minora quae per alios fieri poterant. Unde Ambrosius super illud Ioan. 18. Regnum meum non est de hoc mundo dicit. Bene terrena declinat quia propter caelestia descendit.

Ad probationes quod Christus non habuerit potestatem respondetur ad primam quae est Luc. 12. dicendo quod illa non probat propositum adversariorum: quoniam illud Christus non dixit quia negaret se habere potestatem omnium sed propter duo. Primo quia dedignabatur executionem habere in tam parvis rebus, et ille poterat recurrere ad minores quorum erat talia immediate exequi. Hanc rationem tangit beatus Ambrosius in glossa ita dicens. Non dignatur esse iudex litium aut arbiter facultatum qui vivorum et mortuorum habet iudicium et meritorum arbitrum, 1. ad Cor. 6. Secularia iudicia si habueritis etc. Secundo quia dividere communitatem officium erat diaboli non Christi. Osee 13. Ipse inter fratres dividit, scilicet diabolus. 1. Cor. 1. Non enim dissensionis est Deus sed pacis. Hanc rationem tangit glossa quae super illud Quis me constituit ita dicit. Non sum dissensionis Deus sed pacis et unitatis, qui veni hominem pacificare cum angelis, ut multi unum corpus et animam unam habeant: non ut dividantur sed ut habeant omnia communia ne quis sit egens inter eos: ille qui non colligit mecum est fraternitatis divisor: dissensionis auctor. Haec glossa. Ex quo patet quod auctoritas praefata in qua adversarii plurimum confidunt in nullo suffragatur eis. Ad secundam probationem quae sumitur ex illo Ioan. 6. quod fugit Christus ne facerent eum regem: respondetur quod nihil facit pro adversariis, quod patet sic ex expositione sancti Thomae super hunc locum. Quaerit enim sanctus Thomas cum ipse Christus esset rex quare fugit: ad hoc inquit triplex ratio assignatur. Una quia derogasset dignitati eius si regnum ab homine accepisset qui sic erat rex ut eius participatione reges omnes essent. Prouer. 8. Per me reges regnant. Alia ratio quia praeiudicasset suae doctrinae si claritatem et robur ab hominibus accepisset: hic enim operabatur et docebat ut totum divinae virtuti ascriberetur, et non solum favori humano. Ioan. 5. Claritatem ab hominibus non accipio. Tertia ratio est ut erudiret nos mundanas contemnere dignitates. Ioan. 13. Exemplum enim dedi vobis etc.

³ Ad tertiam probationem quae sumitur ex illo Ioan. 18. Regnum meum non est de hoc mundo: respondetur quod auctoritas ista bene intellecta in nullo suffragatur adversariis: quoniam per illam non negat se Christus regem esse: immo postea expresse concessit. Nam cum Pilatus dixisset ei. Ergo rex es tu? Respondit. Tu dicis quia rex sum ego: ego enim (inquit) ad hoc natus sum et ad hoc veni in mundum ut testimonium perhibeam veritati. Nec dicit regnum meum non est in hoc mundo, cum regnum eius sit in caelo et in terra: sed dicit non est de hoc mundo, non scilicet electione mundana nec successione humana.

Pro cuius auctoritatis pleniori intelligentia, ut intelligant adversarii nihil habere favoris est notandum: quod ut dicit sanctus Thomas super Ioannem exponens hunc locum regnum dicitur quandoque populus illius qui regnat, quandoque ipsa regia potestas. Primo ergo modo accipiendo regnum exponit Augustinus dicens. Regnum meum, id est fideles mei. Apoc. 5. Fecisti nos Deo nostro regnum: non est de hoc mundo, scilicet per effectum et imitationem erepti quidem per gratiae collationem: sic enim nos eruit de potestate tenebrarum et transtulit nos in regnum claritatis suae. Chrysostomus autem exponit accipiendo regnum secundo modo dicens. Regnum meum, id est potestas mea et auctoritas qua sum rex, non est de hoc mundo, id est non habet originem ex causis mundanis et electione hominum sed aliunde, scilicet ab ipso patre. Daniel. 7. Potestas eius quae non auferetur et regnum eius quod non corrumpetur. Et infra concludit. Regnum meum non est hinc, id est non habet principium de hoc mundo: est tamen hic, quia attingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter. Psal. Postula a me et dabo tibi gentes et possessionem tuam etc. Patet ergo quod in Christo fuit potestas et auctoritas iurisdictionis temporalis licet parum usus fuerit iurisdictione temporali. Et dico parum quia quando fecit quasi flagellum de funiculis et eiecit vendentes et ementes de templo, et nummulariorum mensas evertit. Ioan. 2. videtur usus fuisse potestate. Unde Iudaei dixerunt ei. In qua potestate hoc facis?

Verumtamen est quia principaliter venerat nos redimere et salvare; quasi omnes actus eius versabantur circa eruditionem nostram, et pauci aut nulli circa exercitium cuiuscumque iurisdictionis: non quia utramque potestatem non haberet, sed ut saluti nostrae totaliter intenderet, sicut dicitur Ioan. 3. Non enim misit Deus filium suum in mundum ut iudicet mundum sed ut salvetur mundus per ipsum. Expleto autem sacramento vestrae salutis per mortem Christi et eius resurrectionem Christus commisit Petro regimen ecclesiae totum, quod necessarium erat et expediebat ad regimen totius ecclesiae. Et quia utraque potestas spiritualis et temporalis est ad hoc necessaria: ideo utramque potestatem contulit Petro, et de potestate quidem spirituali nullus Christianus dubitat. De potestate temporali patet Act. 5. ubi legitur quod Petrus damnavit iudicialiter animam et Saphiram pro crimine furti et mendacii. Unde super illud. Dixit autem Petrus ad Ananiam dicit glossa quasi princeps omnium loquitur. Et super illud. Quare posuisti in corde tuo hanc rem? non es mentitus hominibus sed Deo, dicit glossa quae est Bedae sic. Non causa quaestus tam severam praevaricationis dedit sententiam, sed praevidens futura zizania quae simplicitatem ecclesiae prauis moribus adulterarent, nulla reos passus est poenitentia curari, sed ad timorem posterum noxium germen radicitus amputavit, haec glossa. Item beatus Augustinus in libro de mirabilibus sacrae scripturae tractans hoc verbum dicit. Ecce quanta est apostolica virtus: in Christo sanum Ananiam dum Petrus arguit per sermonis tantum imperium morte ligavit, et tabitam mortis vinculo ligatam eadem imperii potestate dissolvit; ideoque prius Ananias et Saphira in conspectu ecclesiae cito mortui sunt ut apostolica auctoritas quanta esset ostenderetur, haec ille.

Ratio autem alibi legitur quod ipse Petrus usus fuerit hac potestate: quia propter paucitatem credentium super quos fuit sibi data potestas tota intentio Petri et aliorum apostolorum et discipulorum fuit ad conuertendum alios ad fidem per praedicationem et miraculorum operationem. Unde Marc. ult. dicitur. Illi autem profecti praedicaverunt ubique Domino cooperante et sermonem confirmante etc. Multiplicatis autem fidelibus posteriores et successores non indebite et incongrue aliquando exercuerunt et usi fuerunt quando hoc expedire iudicabant: unde Christus et apostoli multa exequenda et ordinanda dimiserunt suis successoribus secundum diversa tempora et diversos status ecclesiae, quae ipsi per seipsos tunc non executi sunt nec ordinarunt: quia tunc opus non erat: sicut pulchre ostendit Augustinus in epistola ad comitem Bonifacium.

Ad tertiam obiectionem cum dicitur quod hae duae potestates non possunt convenire in una persona: respondetur negando hoc. Et ad probationem cum dicitur quod duae species eiusdem generis etc. respondetur quod haec ratio deficit: quia haec propositio non est universaliter vera sed solum in illis in quibus ex speciali ratione reperitur repugnantia essendi simul. Verbi gratia, in omnibus naturis per se existentibus est repugnantia essendi in eodem subiecto: quia quaelibet ex natura sua nata est constituere proprium suppositum, ut homo et asinus. Item in oppositis ubi repugnantia ex natura oppositionis est ita ut non solum sint distinctae sed etiam contrariae, et ideo in quocumque genere invenitur oppositio inter aliquas species, omnes species illius generis sunt incompatibiles, sicut in albedine et nigredine et de omnibus mediis coloribus, quia omnes habent oppositionem inter se saltem imperfectam; natura enim contrariorum est ut invicem se expellant. Unde contraria sunt quae maxime inter se distant, et eidem susceptibili vicissim insunt non simul, sicut philosophus dicit in praedicamentis. Sed illae formae quae sic sunt distinctae quod non sunt contrariae sed disparatae sunt compatibiles in eodem subiecto, sicut quantitas et qualitas quae distinguuntur genere generalissimo in homine. Species etiam generis proximi possunt esse simul, ut patet in virtutibus tam moralibus quam intellectualibus, potest enim idem homo simul habere virtutes, scilicet temperantiam, iustitiam et fortitudinem et sic de aliis: immo qui habet unam perfecte et complete habet omnes: sicut patet 6. Ethic. Patet ergo quod non est bonum argumentum. Istae formae sunt distinctae; ergo non sunt compassibiles in eodem subiecto. Sic ergo in proposito, quia iurisdictiones temporalis scilicet et spiritualis licet sint distinctae, non sunt tamen contrariae: quod patet, quia unum contrarium non ordinatur ad aliud, immo corrumpit ipsum. Iurisdictio autem temporalis ordinatur ad spiritualem sicut supra ostendimus. Item una iurisdictio iuvat et confortat aliam, et per consequens non sequitur quod propter earum distinctionem sint incompatibiles in eadem persona.

Quod etiam patet de facto: quia in eadem persona Christi fuit utraque iurisdictio: quia dictum est. Domini est terra et plenitudo eius orbis terrarum, et universi qui habitant in eo, Psalm. 23. Patet etiam ex alio: quia si non essent compassibiles sequeretur quod nulla persona ecclesiastica posset habere aliquam iurisdictionem temporalem, nec castrum nec villam nec aliquod aliud: quod est valde absurdum. Patet ergo quod istae iurisdictiones sunt compatibiles non obstante earum distinctione adinvicem.

Unde tempore legis naturae simul ambae currebant regnum et sacerdotium, et omnes primogeniti regum sacerdotes erant et reges, et iurisdictionem in temporalibus et spiritualibus exercebant: sic ambae simul cucurrerunt in lege Mosayca usque ad Samuelem, sub quo populus petiuit sibi regem, quem quantum erat ex parte populi Dominus concessit eum in onus propter peccata eorum. Unde dixit Dominus Samueli. Non obiecerunt te sed me ne regnem super eos. Disponente aeterna providentia quae etiam mala nostra et ea quae procedit pro peccatis nostris in bonum convertit. Hoc factum est in praesagium eius quod erat futurum Deo ordinante in nova lege, ut sacerdotes expediti a iudiciis temporalium assuescerent imminente tempore adventus Christi vacare spiritualibus, qui veniens rex et sacerdos secundum ordinem Melchifedech qui simul erat rex et sacerdos Dei altissimi sacerdotium quod per accidens secundum praedicta servile factum erat in lege Mofayca, in qua sacerdotes subditi erant regibus, ad libertatem sacerdotii legis naturae reduxit: in qua in eadem persona utraque dignitas iuxta cursum legis naturae debuit residere. Sed post Christi adventum cum tempus erat vacandi spiritualibus, dispositive a Deo regimen et auctoritas temporalium, et iurisdictio omnis circa illa et executio commissa est imperatoribus et principibus secularibus, remanente sola prima auctoritate, ut dictum est apud sacerdotes tanquam apud illos quorum debet esse nobilior exercitatio, et qui sunt in gradu maiori et altiori agentibus regibus et principibus temporalia negocia, qui tanquam minores et inferiores occupati sunt circa inferiora, ut super illud 1. Cor. 6. Si secularia negocia habetis, contemptibiles qui sunt in ecclesia illos constituite ad iudicandum. Dicit glossa. Maiores spiritualibus intendere debent.

Sunt ergo dignitates praedictae distinctae non ex natura rei sed propter divinam dispositionem, et tamen non sic penitus distinctae sunt quin superior iurisdictio remaneat penes papam, licet differenter ut diximus in spiritualibus et temporalibus: quia in spiritualibus habet executionem regulariter et immediate, in temporalibus vero non regulariter sed in casibus assignatis.

⁴ Ad quartam rationem cum dicitur quod officia debeant esse distincta etc. respondetur quod istud habet locum quando plures intromittunt se simul de eodem negocio: quod non est in proposito: quia de spiritualibus nullus potest se intromittere nisi iudex ecclesiasticus, de temporalibus vero non intromittunt se simul iudex ecclesiasticus et laicus iudex: quia nullus pro eadem causa debet trahi ad diversa iudicia: sed in optione actoris est recurrere ad unum eorum et ille solus habet tunc cognoscere de illo negocio et iudicare, et sic nulla est confusio.

⁵ Ad quintam qua dicitur quod Dominus ait. Reddite quae sunt Caesaris Caesari etc. Dicendum quod auctoritas illa in nullo favet adversariis: quoniam secundum veritatem textus evangelii non fuit intentio Christi in illo loco facere distinctionem praedictarum iurisdictionum nec assignare personas in quas cadunt: sed respondere tentativae quaestioni Iudaeorum, qui cum reputarent se solos esse de populo Dei aliis existentibus paganis et Idolatris, non credebant aliqui eorum quod tenerentur Caesari, pagano imperatori, ad solvendum censum, sed immunes esse a censibus et tributis qui vacabant cultui Dei veri, et ideo cum Herodianis qui erant de gente imperatoris venerunt ad Christum proponentes ei hanc quaestionem. Licet censum dare Caesari vel non? ut si diceret non, accusarent eum apud imperatorem; si diceret sic, accusarent eum apud principes sacerdotum tanquam dicentem contra libertatem cultus Dei. Iesus autem sciens nequitiam eorum ostenso sibi numismate census insculpto imagine Caesaris respondit. Reddite quae sunt Caesaris Caesari et quae sunt Dei Deo: id est reddite Caesari censum sibi debitum et Deo cultum in oblationibus et sacrificiis secundum ritum legis loquebatur. Ergo de redditione debitorum et non de distinctione iurisdictionum et personarum in quas cadunt.

⁶ Ad sextam cum dicitur quod imperium humanis praeest etc. respondetur quod verum est quod sacerdotium est a Deo ut praeesset divinis et spiritualibus quantum est de prima et principali intentione sacerdotii: sed quia divina et spiritualia perturbantur et quandoque impediuntur per abusum hominum circa temporalia: ideo ad sacerdotium secundario et ex consequenti pertinet impedimenta et perturbationes tollere, et impeditores et perturbatores gladio spirituali ferire. Isti sunt enim veri termini iurisdictionis spiritualis et temporalis a fundatione quos transgredi non licet: quia iurisdictio temporalis nullo modo se extendit ad spiritualia de quibus nihil novit. Iurisdictio vero spiritualis se extendit primo et principaliter ad spiritualia: secundario et per quandam consequentiam se extendit ad actiones hominum circa temporalia quae ordinantur ad spiritualia tanquam ad finem quatenus abusus hominum circa ea potest impedire finem.

⁷ Ad septimam respondetur quod ratio non procedit: quoniam licet secundum sanctum Thomam in 2. 2. q. 7. ca. 86. art. 2. causa cupiditatis ingerere se negociis secularibus religiosis et clericis sit prohibitum, causa tamen charitatis se negociis secularibus cum debita moderatione ingerere possunt secundum superioris licentiam, et ministrando et dirigendo. Unde in decretis dist. 88. c. Decrevit inquit Melchiades papa. Decrevit sancta synodus nullum deinceps clericum aut possessiones conducere aut negociis secularibus se immiscere nisi propter curam pupillorum aut orphanorum aut viduarum, aut si forte episcopus civitatis ecclesiasticarum rerum solicitudinem eum habere praecipiat. Non ergo derogat dignitati summi pontificatus si causa charitatis et urgente necessitate ad conservationem spiritualium, ad correctionem vitiorum, ad punitionem malefactorum ac manutentionem pacis, et iustitiae in populo Christiano aliquando de negociis secularibus se intromittat ut director, et praeceptor. ⁸ Ad octavam cum dicitur quod iudex secularis etc. respondetur quod ratio non procedit, quia non est similis ratio de iudice seculari, et ecclesiastico: quia iudex secularis est omnino incapax ecclesiasticae vel spiritualis iurisdictionis, ut in cap. Decernimus, de iudi. allegato ex opposito. unde nec spiritualia possidere potest ca. causam de rescrip. unde punitus est lepra Ozias qui officium sacerdotum sibi usurpare voluit Paralippon. 26. iudex autem ecclesiasticus est bene capax iurisdictionis temporalis. Primo enim ab initio causae etiam temporalis iurisdictionis omnes tractabantur coram sacerdotibus, ut in c. Per venerabilem, qui si sint legi. nec etiam istae duae iurisdictiones contrariantur ad invicem: immo ut supra diximus simul concurrere possunt in una et eadem persona.

⁹ Ad nonam obiectionem cum dicitur: quod habere iurisdictionem in temporalibus repugnat ecclesiasticae perfectioni: respondetur quod hoc falsum est. Et ad probationem cum inducitur illud Math. 19. Si vis perfectus esse: respondet sanctus Tho. in 2. 2. q. 184. arg. 7. quod abrenunciatio propriarum facultatum dupliciter considerari potest. Uno modo secundum quod est actus: et sic in ea non consistit essentialiter perfectio sed quoddam perfectionis instrumentum: et ideo nihil prohibet statum perfectionis esse sine abrenunciatione propriorum. Alio modo potest considerari secundum praeparationem animi, ut scilicet homo sit paratus, si opus fuerit omnia dimittere vel distribuere, et hoc directe pertinet ad perfectionem, haec sanctus Thom. Cum autem potestas iurisdictionis possit stare in persona domini papae cum hac animi praeparatione: patet quod possit cum apostolica perfectione. unde Christus perfectissimus fuit, et tamen in eo utraque potestas fuit ut dictum est. Multi enim sancti praelati ex devotione fidelium habuerunt multam temporalem iurisdictionem: quorum tamen perfectioni, et bonitati nihil ex hoc derogatum esse creditur.

¹⁰ Ad decimam cum arguitur quod superfluerent iurisdictiones secularium principum: respondetur negando hoc quod superfluerent iurisdictiones: immo sunt necessariae: sicut alias in 1. li. ostendimus. Tum quia cum iurisdictio temporalis plenaria non ponatur in Romano pontifice regulariter quantum ad immediatam executionem sive exercitationem: sed in aliquibus casibus ut dictum est ad bonum et perfectum regimen populi Christiani necessariae sunt potestates seculares quarum est intendere immediate istis temporalibus ea administrando et gubernando. unde 1. Petri 2. dicitur de potestate seculari: quod est ad vindictam malefactorum laudem vero bonorum. Tum secundo ut potestas spiritualis absoluta in vilioribus, et secularibus negociis liberior sit ad vacandum spiritualibus: et ne propter administrationem temporalium et inferiorum a gubernatione impediantur spiritualium, et superiorum. unde hac ratione distincta dicuntur a Deo esse harum dignitatum officia: ut in cap. Cum ad verum dist. 96. habetur. Et tantum dictum sit pro isto secundo libro huius praesentis summae de ecclesia.

Secundi Libri Finis.