Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Ut punctus difficultatis clare constare possit, supponendum est, quod licet apud aliquos antiquos scientia non ponebatur habitus distinctus a speciebus coordinatis inter se, et consequenter apud ipsos scientia non erat una simplex qualitas, sed plures ordinatae, tamen nunc supponimus tamquam communiter receptum habitum scientiae esse qualitatem aliquam praeter species, quae importat rationem principii seu virtutem ex parte potentiae se tenentem, species autem tenent se ex parte obiecti; et multiplicari possunt species, sicut multiplicantur ipsa obiecta repraesentata per illas. Ad cognitionem autem non solum concurrit obiectum seu illius repraesentatio, sed etiam potentia et virtus tenens se ex parte potentiae.¹ Et ideo de isto habitu, qui est virtus potentiae, non de speciebus, procedit difficultas, an sit una simplex qualitas.

Et quia constat non repugnare unicam simplicem qualitatem, sive sit potentia sive habitus, posse extendi ad plura obiecta, quando sub unico motivo et modo tendendi attingit omnia, sicut constat, quod unica potentia visiva extenditur ad omnia visibilia, et similiter habitus fidei ad omnia credibilia se extendit, et caritas ad omnia diligibilia, et unica prudentia ad omnia agibilia, procedit tota difficultas specialiter in scientiis, quia non unico motivo seu medio attingunt omnia sua obiecta, quia principium seu definitio probans unam conclusionem non probat aliam, sed distincto modo et probatione demonstratur. Et ideo specialis difficultas est, an sufficiat unicus habitus seu qualitas ad tendendum in omnes illas conclusiones et diversa motiva; an vero mutato motivo seu probatione mutari debeat nova virtus partialis ex parte potentiae, et sic omnes partiales qualitates simul iunctae totam scientiam constituant ordinatione una, non entitate.

In qua controversia DUPLEX EST SENTENTIA OPPOSITA, quae pari auctoritate, tam antiquorum quam recentiorum, inter se repugnat. Prima docet esse qualitatem simplicem quamlibet scientiam totalem; quae est D. Thomae 1. 2. q. 54. art. 4., et Caietani et Conradi ibi et Mag. Soto in Logica q. 3. prooemiali, et Ferrariensis 1. Contra Gent. cap. 56., et multorum aliorum, quos citat Merinero disp. prooemiali q. 5.

Alia sententia docet scientiam non esse simplicem qualitatem secundum extensionem ad sua obiecta et diversas conclusiones; quae attribuitur Scoto q. 3. prolog. et q. 2. laterali et 3. dist. 25. q. 2. Et sequitur eius schola, ubi cuius auctores citat P. Merinero, ubi supra. Sequitur etiam P. Suarez disp. 44. Metaph. sect. 11. et Fonseca lib. 5. Metaph. q. 5. sect. 2. et plures alii.

NIHILMINUS SIT UNICA CONCLUSIO: Scientia totalis est unus habitus simplex in ordine ad omnia obiecta, ad quae se extendit.

Haec conclusio clare deducitur ex D. Thoma loco cit. ex 1. 2. Nam in corpore art. dicit: «Quodsi consideremus habitum secundum ea, ad quae se extendit, sic inveniemus in eo quamdam multiplicitatem, sed quia ea multiplicitas est ordinata ad aliquid unum, ad quod principaliter respicit, inde est, quod habitus est qualitas simplex, non constituta ex pluribus habitibus, licet ad plura se extendat. Non enim unus habitus se extendit ad multa, nisi in ordine ad unum, ex quo habet unitatem». Addit vero solutione ad tertium, loquendo de habitu scientiae in particulari, «quod ille, qui in aliqua scientia acquirit per demonstrationem scientiam unius conclusionis, habet quidem habitum, sed imperfecte. Cum vero acquirit per aliquam demonstrationem scientiam alterius demonstrationis, non aggeneratur in eo alius habitus, sed habitus, qui prius inerat, fit perfectior utpote ad plura se extendens, eo quod conclusiones demonstrationes unius scientiae ordinatae sunt et una derivatur ex alia». Ita D. Thomas. Nec potest dici, quod D. Thomas non negat superaddi novam perfectionem realem praexistenti habitui per acquisitionem secundae demonstrationis, ut aliqui contendunt. Nam vel illa nova perfectio est nova qualitas superaddita seu habitus vel non. Si non est qualitas, ergo facta illa nova demonstratione manet scientia ita simplex qualitas sicut antea. Si vero est qualitas de novo superaddita, ergo aggeneratur novus habitus seu nova qualitas ad praexistentem; siquidem aggeneratio per additionem novae partis ad praecedentem fit. Sed D. Thomas negat aggenerari novum habitum ad praecedentem, quando fit nova demonstratio et docet qualitatem esse simplicem. Ergo non stat haec responsio cum eius littera.

Ex quo etiam reicitur alia responsio, quod ex illa solutione ad tertium solum colligitur habitum, qui versatur circa unam demonstrationem, perfici et extendi in ordine ad aliam, sed non negat perfici aliquo superaddito, quod utique qualitas esse debet. Ceterum D. Thomas non solum affirmat, quod habitus praecedens fit perfectior per secundam demonstrationem, sed etiam addit negationem, scilicet quod non aggeneratur novus habitus, et dicit, quod est qualitas simplex. Per quod excludit omnem partialis qualitatis productionem, quae nomine aggenerationis continetur, et non solum novum habitum totalem; hoc enim supponebatur dicendo, quod est circa diversam conclusionem in eadem scientia. Ergo omnem novam generationem habitus seu qualitatis excludit.

Praecipuum huius sententiae FUNDAMENTUM reducitur ad duo: Primum procedit a simili, secundum a priori.

Primum formatur ex eo, quod supra iam insinuavimus, quia potentia est una simplex qualitas, ut patet in potentia visiva et intellectiva, licet se extendat ad actus specie diversos eliciendos. Et similiter habitus infusus est simplex qualitas, ut fides et caritas, licet habeant distinctas difficultates vincendas in diversis materiis vel actibus, sicut fides distinctam difficultatem habet in credendo unum articulum quam alium, ut dicitur 2. 2. q. 1. art. 6., et caritas distinctam difficultatem habet in diligendo inimicum quam amicum. Quae difficultates vinci non possunt ex eodem motivo nisi aliter et aliter applicato ad diversas materias, et tamen sunt unus habitus et una qualitas simplex. Ac denique in virtutibus moralibus id manifestius apparet. Nam unaquaeque est una simplex qualitas et habitus, v. g. prudentia, religio, iustitia etc., et tamen habent diversas materias, in quibus sunt diversae difficultates vincendae, et per diversa exercitia facilitas ad illa acquiritur; sicut diverso exercitio aliquis fit prudens in materia unius virtutis et alterius, et diverso modo inclinatur in religione ad actum orationis vel ad reddendum votum, et consequenter diverso dictamine et motivo proximo utitur ad unum actum vel ad alium, et tamen propter unitatem rationis formalis in esse moris sufficit una qualitas ad omnia ista. Ergo similiter sufficit una qualitas in scientiis propter unitatem rationis formalis in esse scibilis, licet requirantur diversae praemissae seu media ad proxime inferendum diversas conclusiones.

Ad haec varie respondent OPPOSITI AUCTORES. Nam ad primum exemplum de potentiis et habitibus infusis ponunt discrimen in hoc, quod potentia non acquiritur actibus nostris sicut scientia, et ideo non acquiritur partialis potentia, sicut acquiritur partialis scientia; alioquin argumentum aliquid probaret, etiam probaretur sufficere unum habitum ad omnes actus scientiarum, sicut sufficit una potentia ad omnes illos.

Ad secundum vero exemplum de virtutibus moralibus quidam simpliciter concedunt etiam virtutes morales non esse unam simplicem qualitatem, sed plures, prout fuerint difficultates vincendae. Ita P. Merinero, ubi supra. Alii, ut P. Suarez cit., admittunt virtutes morales esse qualitates simplices, quia tendunt sub eadem ratione formali et motivo ad sua obiecta, scientias vero tendere sub diversis motivis seu mediis ad diversas veritates et conclusiones demonstrandas, ideoque non esse simplices qualitates.

Sed contra primam responsionem roboratur ratio facta. Nam quod attinet ad potentias, non ponimus exemplum quantum ad universalitatem et extensionem, ita quod tantam extensionem habeat habitus sicut potentia; sed exemplum stat in hoc, quod si potentia, cum sit causa universalior quam quilibet habitus, et ad plura se extendens, tamen sufficit, quod sit simplex qualitas, similiter sufficiet in habitu, quod existente una simplici qualitate extendat se ad omnes actus, qui cadunt sub specifico talis habitus. Quod autem dicitur potentiam non acquiri nostris actibus, habitum vero acquiri, non est sufficiens differentia. Nam hoc solum pertinet ad modum, quo producitur effective potentia vel habitus, non autem ad formalem vel intrinsecam rationem, unde sumitur talis unitas specifica et distinctio. Nam restat videndum, an illi plures actus, quibus habitus acquiritur, sint plures etiam ad producendam entitatem habitus, an solum entitas uno actu perfecte convincente possit acquiri, reliqui vero non generent entitatem novam, sed praecedentem modificent aut perficiant, sicut etiam ipsa potentia v. g. visiva, potest uno actu generari entitative, sed debilis et imperfecta, postea pluribus actionibus acutior reddi et perfici, non productis pluribus qualitatibus potentiae. Ergo quod habitus in tota sua perfectione et extensione uno vel pluribus actibus generetur, per accidens est; nam etiam unico actu potest habitus perfectus a Deo produci.

Similiter in habitibus per se infusis non assignatur sufficiens discrimen, quia licet habitus infusus habeat quemdam modum potentiae, quia dat totam virtutem ad supernaturalitatem operis, tamen revera est habitus, et intra latitudinem suae operationis habet distinctas difficultates in distinctis materiis vel actibus, sicut religio infusa in actu adorationis vel orationis vel voti, fides in credendo unum articulum potius quam alium, caritas in diligendo unum obiectum, v. g. inimicum, potius quam aliud. Et licet istae difficultates vincantur diversis motivis, saltem diverse applicatis, tamen virtus unicae qualitatis sufficit ad omnes illas propter unitatem rationis formalis in motivo morali. Ergo similiter sufficiet in scientiis propter unicam rationem formalem in esse scibilis.

Unde tandem patet ad responsionem circa virtutes morales. Nam qui admittunt esse unicam qualitatem in esse rei, nullam prorsus differentiam possunt ponere inter ipsam et scientiam. Nam virtus moralis etiam pluribus actibus acquiritur et diversas difficultates habet circa diversas materias particulares; sicut diversa difficultas est in religione circa iuramentum vel circa adorationem, et alia difficultas est in materia iustitiae ad non laedendam famam vel pecuniam non accipiendam; et consequenter distinctis motivis particularibus indigent istae virtutes ad vincendas istas difficultates. Si ergo unica simplici qualitate vincuntur, cur non etiam in scientia? Si vero virtutes morales ponantur non esse simplices qualitates, non redditur sufficiens differentia inter virtutes morales infusas et acquisitas, cur infusae sint simplices qualitates, non vero acquisitae, cum tamen patiantur similes difficultates in diversis materiis. Et quod una haberetur per infusionem, alia non, non est sufficiens discrimen, si ex ipsa ratione intrinseca diversae difficultatis peteretur infundi diversa qualitas partialis, ut vinceretur diversa difficultas. Unde enim nobis constat, quod non infundantur plures qualitates partiales componentes unam virtutem infusam, si diversa difficultas vincenda in diversis materiis per diversa motiva partialia vel diverso modo applicata id petit? Quodsi infusis non petit, cur in acquisitis?

Fundamentum autem a priori sumitur ex eo, quod significat D. Thomas in loco supra cit. in 1. 2., «quod unus habitus non se extendit ad plura, nisi in ordine ad unum, ex quo habet unitatem». Ergo in una scientia totali, v. g. in Physica vel Metaphysica, ubi diversae conclusiones et veritates ostenduntur per diversa media et principia, vel ita constituunt diversas qualitates, quod una non coordinatur et connectitur cum alia in aliqua ratione formali in genere scibilis, vel connectitur cum illa et coordinantur inter se. Si primum, ergo quaelibet qualitas seu habitus erit seorsum distincta scientia ab alia, et consequenter tot erunt Metaphysicae vel Physicae, quot conclusiones in illis sciuntur, et ulterius tunc quaelibet scientia erit simplex qualitas, quia quilibet habitus versatur circa suam conclusionem sine dependentia vel coordinatione cum alia, et sic quaelibet scientia erit una qualitas simplex. Si vero dicatur secundum, scilicet quod datur una ratio formalis in genere scibilis, in qua conveniunt omnes illae demonstrationes, ergo talis ratio scibilis seu cognoscibilis dicit unam rationem specificativam in genere sciendi et cognoscendi, quia in tantum est una ratio scibilis, in quantum potest uno modo sciri et cognosci, et consequenter potest terminare et specificare unum modum cognoscendi et operandi circa illam. Ubi autem est unus modus operandi, est etiam unicus modus essendi et unica ratio formae, quia modus operandi fundatur in modo essendi. Ergo impossibile est, quod ex parte obiecti reluceat unica ratio et modus in genere scibilis, nisi ex parte cognitionis et scientiae correspondeat unicus modus cognoscendi et operandi circa tale obiectum scibile. Ergo non repugnat, quod a tali unitate in esse scibilis specificetur aliqua realis forma inclinans ad omnes cognitiones, quae sub tali modo procedunt, siquidem obiectum scibile non in esse rei, sed in esse scibilis est specificativum illius formae realis, per quam scimus et cognoscimus. Ergo ubi est unicus modus in ratione formali et genere scibilis, oportet, quod sit unico modo specificativum eius formae, quae ad tale obiectum tendit sub illo modo; haec autem est habitus scientiae. Ergo habitus scientiae erit unius speciei in sua intrinseca entitate hoc ipso, quod obiectum in esse obiecti scibilis est unicum specificativum.

Et confirmatur, quia ratio obiecti secundum rationem formalem in esse obiecti et in genere scibilis aliquid reale specificat, siquidem, ut ostendimus in praec. art., potentiae et habitus non specificantur ab obiectis, ut considerantur in esse rei, sed in esse obiecti; sed id, quod specificatur ab obiecto, est aliquis habitus seu qualitas, quae suam intrinsecam specificationem habet dependentem a tali obiecto in esse obiecti. Ergo est implicatorium dicere, quod scientia est una in genere scibilis et non in genere qualitatis et habitus, siquidem qualitas et realitas ipsa est, quae specificatur in sua intrinseca entitate ab obiecto in esse obiecti.

DICES: Hac ratione probaretur sufficere unum actum cognitionis numero ad omnia obiecta unius scientiae, quia sufficit una qualitas simplex specificata ab obiecto; quod currit tam in habitu quam in actu.

Sed haec obiectio puerilis est, quia ex unitate obiecti in esse obiecti solum sequitur unitas specifica, tam in habitu quam in actu. Quod vero sit una numero illa qualitas, dependet ex aliis principiis, nempe unitas numerica habitus ex unitate subiecti, unitas vero actus seu operationis non solum ex unitate subiecti, sed etiam ex unitate et determinatione principii operantis et materiae, circa quam operatur. Neque enim potest unicus actus uti omnibus speciebus et mediis, quibus utitur aliqua scientia ad exhauriendum totum suum obiectum. Habitus autem cum importet rationem inclinationis et virtutis, potest unicus numero existens procedere in diversos actus, quorum quilibet sit eiusdem speciei formalis, licet ex parte materiae, quam attingit, diversitatem aliquam habeat.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: In quacumque scientia totali sunt plures demonstrationes specie distinctae, siquidem demonstrant passiones specie diversas per definitiones et principia etiam specie diversa. Ergo cum demonstratio quaelibet nata sit generare scientiam, si sunt demonstrationes specie distinctae, generabunt habitus specie distinctos. Si dicatur illos habitus per tales demonstrationes genitos esse distinctos specie quasi materialiter et in esse rei, non formaliter et in ratione scientifica, contra est, quia hoc ipsum intendit opposita sententia. Nam si demonstrationes illae sunt distinctae speciei materialiter et in esse rei, non formaliter, ergo generant habitus scientificos, qui materialiter et in esse rei seu qualitatis sint distincti, quod est intentum, licet non in ratione scibilis.

Et confirmatur, quia in cognoscenda secunda vel tertia demonstratione potest dari nova difficultas et requiri distinctum motivum. Ergo et novus habitus saltem partialis requiritur, quia habitus dantur ad vincendas difficultates. Et sic ubi est distincta difficultas, est distinctus habitus, alioquin non distinguerentur habitus acquisiti scientiae in ratione qualitatis simplicis ab his, qui sunt pure indivisibiles in operando, sicut potentiae, fides et habitus infusi. Ergo non potest esse ita indivisibilis qualitas habitus scientificus sicut potentiae et habitus infusi.

RESPONDETUR demonstrationes, quae versantur circa diversas conclusiones et veritates, dici diversae speciei materialiter et non formaliter, non quia diversam qualitatem seu habitum distinctum in esse rei postulent, sed quia versantur circa materias in esse rei diversas, sub eadem tamen formali ratione attingibiles; sicut lux informat et illuminat colores specie diversos in esse rei, non tamen diversos in ratione illuminabilis et visibilis, et in uno homine oculus et manus differunt specie, non ex parte formae, qua informantur, sed secundum materialem dispositionem organi. Non repugnat autem, quod ab eadem forma seu qualitate, quae specificatur ab obiecto in ratione obiecti et scibilis, procedant demonstrationes circa diversas materias, quae induant eandem rationem formalem cognoscibilitatis, licet quia materiae ipsae in se diversae sunt in esse rei, dicantur illae demonstrationes materialiter differre specie, quod est differre specie secundum quid, sicut differunt oculus et manus et aliae partes heterogeneae in eodem animali, et sicut potentia visiva respicit colores specie entitativa diversos, eadem tamen ratione visibiles. Itaque habitus scientificus est qualitas ordinativa diversarum specierum, ex quibus integratur obiectum totale talis scientiae, et ideo debet esse unica forma, ut eius ordinationi subiiciantur omnes illae species. Et ita actus seu demonstrationes a tali habitu ordinate procedentes, licet res specie diversas in entitate attingant, sunt tamen eiusdem speciei ex parte eiusdem formalis rationis et ordinis scientifici, quo procedunt. Habitus autem scientiae non multiplicatur neque correspondet diversitati specierum ordinatarum, ut sunt in se, sed diversitati rationis formalis ordinantis.

Ad confirmationem respondetur relictis aliis solutionibus, quod in habitibus scientificis et virtutibus datur duplex difficultas, alia accidentalis, alia essentialis. Essentialis est ex defectu rationis formalis seu inclinationis ad obiectum formale virtutis vel scientiae. Accidentalis est ex defectu applicationis ad materiam, sive ex defectu exercitii aut ex aliqua circumstantia accidentali tenente se ex parte operantis, quae reddit difficiliorem operationem circa talem materiam. Et talis difficultas etiam in habitibus infusis reperiri potest, quos tamen oppositi auctores fatentur esse simplices qualitates, sicut caritas potest habere difficultatem ex parte operantis in diligendo inimicum et non in diligendo amicum, et fides in assentiendo uni articulo potius quam in assentiendo alteri, et tamen ad vincendas istas difficultates non requiritur nova qualitas seu habitus, quia solum sunt difficultates accidentales ex parte operantis, non ex parte rationis formalis. Similiter ergo scientia et habitus acquisiti, licet dentur ad vincendas difficultates, non tamen quaelibet difficultas in individuo petit distinctum habitum, sed ex una ratione formali specificante habitum possunt diversae difficultates accidentales vinci.

Quod vero scientia diverso medio seu principio utatur ad unam conclusionem et ad aliam, non vero istae virtutes, nihil obstat, tum quia licet virtutes infusae non exigant distinctum medium, exigunt tamen distinctam applicationem ad materiam, ubi est nova difficultas, nec tamen distincta qualitas exigitur propter unitatem formalis motivi; tum etiam quia diversa media, quae requiruntur ad distinctas conclusiones, influunt in illas ut coordinata inter se et affecta ab eadem ratione formali scientiae. Ergo ratione talis coordinationis et unitatis motivi constituunt unum habitum seu formam, quae sub illa formali ratione una sit et inclinet ad omnes conclusiones et ad omnia media sic coordinata.

Secundo arguitur: Quando fit secunda demonstratio in aliqua scientia, habitus praeexistens augetur realiter per talem demonstrationem ergo ad aliud obiectum; ergo per aliquid reale de novo superadditum. Haec autem realitas non potest esse aliud quam realitas aliqua, quae cum praeexistenti habitu non potest constituere aliud tertium, quod sit indivisibilis entitas vel qualitas per se una ex duabus conflata; ergo sunt plures qualitates.

Primum antecedens manifestum est, quia per secundam demonstrationem habitus praeexistens formaliter et actu se extendit ad id, ad quod antea non extendebatur; ergo augetur extensive. Unde D. Thomas 1. 2. q. 52. art. 2. et 2. 2. q. 24. art. 5. admittit in scientiis fieri augmentum extensionis per additionem, non vero augmentum intensionis.

Prima vero consequentia, scilicet quod augmentum fiat per additionem alicuius entitatis realis, probatur, quia D. Thomas in cit. locis ponit differentiam inter augmentum intensionis et extensionis, quod augmentum extensionis fit per novam realitatis additionem, at vero augmentum intensionis non fit per aliquam novam realitatem superadditam; siquidem de hoc augmento negat D. Thomas, quod fiat per additionem, augmentum autem extensionis dicitur per additionem fieri a D. Thoma cit. locis. Ergo aliquid conceditur augmento extensionis, quod negatur augmento intensionis. Sed solum negatur de augmento intensionis in schola D. Thomae, quod non fiat per additionem novae entitatis. Ergo conceditur augmento extensionis, quod fiat per illam.

Confirmatur, quia hoc augmentum producitur de novo per causam realem et habet in ipso intellectu novum effectum realem, scilicet reddere inclinatum et facilitantem intellectum proxime et formaliter ad aliquod obiectum seu conclusionem, ad quod antea non reddebat, et consequenter realiter immutat ipsam scientiam praeexistentem perficiendo illam; ergo est augmentum novae realitatis. Nec potest dici, quod acquiritur novus respectus, non nova qualitas, tum quia ad respectum non datur per se actio, tum quia novus ille respectus debet habere novum fundamentum, quod debet esse nova realitas.

RESPONDETUR augmentum habitus quantum ad extensionem non fieri per additionem realitatis, sed per eandem formam de novo applicatam ad distinctam materiam, sicut eadem lux potest illustrare diversos colores extensive sine additione novae lucis, sed per applicationem ad novum colorem illustrabilem, et eadem anima extenditur ad informandam novam partem materiae sine additione novae entitatis animae informantis, sed distinctae entitatis informabilis. Itaque ista additio et augmentum fit per additionem extrinsecam, non intrinsecam. Quodsi ex hac applicatione materiae resultet novus modus in ipsa forma de novo applicata et se extendente ad illam, non repugno, dummodo iste modus non ponatur tamquam nova ratio informans, sed tamquam applicatio praeexistentis, ut in libris de Generatione, agentes de intensione formarum, latius dicemus.

Et ad probationem ex D. Thoma respondetur, quod augmentum extensivum dicitur fieri per additionem, quia per illud potest habitus diversos actus elicere vel diversa obiecta attingere, ad quae ante non se extendebat, ad differentiam augmenti intensionis, quod non dicitur fieri per additionem ad diversos actus vel obiecta, sed per radicationem maiorem in eodem subiecto, quod utique nullam additionem dicit, quia nec novum subiectum addit nec novum obiectum vel actum, sed maiorem actuationem in eodem subiecto. Atque ita augmentum extensivum fit per additionem non intrinsecam formae ad formam, sed extrinsecam, id est per novam applicationem ad materiam, quae sibi subiicitur. Et si quando D. Thomas significat, quod additio extensiva convenit formae secundum seipsam, intensio vero per participationem subiecti, ly «secundum seipsam» est idem quod secundum ordinem ad obiectum extensivum et materiale. Dicitur autem ordo ad obiectum convenire formae secundum seipsam, quia ordo ad obiectum tenet se ex parte specificationis, quae convenit rei secundum se ipsam, ordo autem ad subiectum ex parte individuationis.

Ad confirmationem respondetur, quod facta illa additione extensiva redditur habitus seu forma magis perfecta et intellectus magis facilitatus et actuatus erga alia obiecta, non per aliquam novam formam aut qualitatem, sed per novam applicationem praeexistentis ad novam materiam, quia de se ille habitus et forma praeexistens inclinatio est ad omnia, quae continentur sub suo obiecto formali. Quod vero proxime et in actu non inclinet ad talem vel talem materiam, non est ex defectu formae inclinationis, sed ex defectu materiae vel subiecti, quatenus nondum habet species coordinatas nec ex parte subiecti exercitium, quod pertinet ad applicationem subiecti, sine qua forma ipsa non sufficienter applicata est nec species illae sufficienter ordinatae, ut ipse habitus aequali facilitate ex parte subiecti inclinare possit in illas. Quod exemplo fidei de novo inclinantis in nova credibilia ab Ecclesia proposita, ad quae ante actu non inclinabat, manifeste monstratur. Et similiter exemplo caritatis vel religionis infusae, quae sunt simplices qualitates etiam in sententia opposita, et in aliquorum sententia idem habent virtutes acquisitae, et non pari facilitate ex parte subiecti inclinant ad omnes actus vel materias, ut dictum est.

Itaque quando primo generatur habitus per aliquam demonstrationem, generatur essentialis et formalis facilitas ad omnes actus et obiecta sub tali ratione formali contenta, per secundam vero vel tertiam demonstrationem non generatur nova facilitas essentialis, sed extenditur seu communicatur, et accidentalis difficultas tollitur ex parte ipsius subiecti et applicationis materiae. Et quia simpliciter talis forma per modum inclinationis requiritur, sive primo generata sive deinceps applicata, ideo simpliciter est probatur, quod praeter species ordinatas requiritur aliqua qualitas, quae dicitur habitus.

Quod vero dicitur secundam vel tertiam demonstrationem esse novum actum et postulare novum effectum, respondetur habere quidem novum effectum, non quia novum habitum entitative producat, sed quia praeexistentem reddit perfectiorem, ut dicit D. Thomas loco cit. 1. 2. q. 54. art. 4. ad 3.; fieri autem perfectiorem, inquit D. Thomas, est ad plura se extendere. Iste ergo est novus effectus in rerum natura, scilicet eandem formam attingere non absolute, sed ut de novo applicatam, sicut quando fides extenditur ad nova credibilia vel anima ad diversas partes materiae informandas. Nec est necesse, quod omnis actio sit productiva novae formae, sed sufficit, quod sit applicativa vel unitiva, ut in exemplis adductis patet. Et idem dicemus de intensione, qua qualitas magis radicatur in subiecto, in libro de Generatione. Et de actione substantialiter attingente corpus Christi in Eucharistia dicunt plures theologi; nec enim corpus ipsum de novo producitur, quod iam existit.

Ultimo arguitur, quia non potest qualitas indivisibilis quantum ad aliquid amitti vel generari et quantum ad aliquid manere. Sed constat, quod habitus scientiae quantum ad secundam vel tertiam conclusionem, remanente demonstratione prima, potest amitti; vel etiam non repugnat generari, antequam fiat demonstratio prima. Ergo non potest esse idem habitus, qui inclinat ad primam vel ad secundam demonstrationem.

Nec potest dici, quod per errorem circa secundam vel tertiam conclusionem non destruitur aliquis habitus, sed modus illius: tum quia destruitur principium assentiendi tali conclusioni, quod principium non potest esse modus; tum quia generatur habitus erroneus, qui entitative opponitur habitui scientifico, id est secundum realem oppositionem, quae petit extrema realia. Ergo destruit realitatem, non modum, et non circa primam conclusionem, sed circa secundam; ergo circa secundam datur distinctus habitus.

RESPONDETUR, quod qualitas indivisibilis et simplex, quando virtualiter est multiplex in extensione vel intensione, potest amitti quantum ad novam perfectionem seu applicationem erga illa, ad quae se extendit, nulla amissione facta circa entitatem, sicut anima desinit informare aliquas partes materiae sine amissione alicuius entitatis formae. Quare qui generat habitum erroneum circa secundam vel tertiam conclusionem, destruit habitum scientiae non absolute et entitative, sed respective, quatenus proxime et in actu inclinabat ad illas conclusiones, quae inclinatio proxima non dicit solam qualitatem et habitum, sed qualitatem debite applicatam cum tali coordinatione specierum, quam destruit error oppositus. Et ideo destruendo seu impediendo talem applicationem seu extensionem dicitur destruere potentiam proximam ad demonstrationem oppositam, quia haec consistit in forma sic applicata, et habitus erroneus sic generatus realiter opponitur habitui scientifico, sed non absolute et ex omni parte, quia non absolute tollit illum, sed ut determinatur et applicatur ad talem materiam, circa quam versatur ille error, et constituit illum habitum in eo statu, in quo erat, antequam generaretur secunda demonstratio; sicut qui abscindit brachium, non destruit formam absolute, sed ut informantem et applicatam ad talem materiam.

Quod vero additur posse generari scientiam circa tertiam vel ultimam demonstrationem, non generata circa primam, respondetur id non esse certum propter dependentiam et connexionem, quam habet demonstratio sequens cum antecedente tamquam cum principio. Sed si id concedatur, tamen quia de se est coordinabilis cum prima demonstratione ut contenta sub eadem ratione formali scientifica, ad eundem habitum pertinet, esto possit inveniri ultima demonstratio sine extensione ad primam, sicut prima sine ultima.

In fine huius articuli nota, quod cum in scientiis, ut modo apud nos sunt, non solum inveniantur demonstrationes, sed etiam multae opiniones, quoad ea, quae sub opinione cadunt, non deservit habitus scientificus, quia revera tales opiniones ad scientiam non pertinent quantum ad assensum scientificum, licet quia versantur circa eandem materiam scientiae, tractentur in eadem scientia, sed distinctum habitum generant.

FINIS LOGICAE