Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Porphyrius in cap. de Proprio QUATUOR PROPRII ACCEPTIONES posuit et ipsa divisione videtur unumquodque definisse. Dividitur enim proprium quatuor modis: Primo dicitur proprium, quod convenit soli speciei, sed non omni eius individuo, ut esse grammaticum vel medicum homini. Secundo, quod e contra convenit omni individuo, sed non soli speciei, sicut homini convenit esse bipedem. Tertio, quod convenit soli speciei et omni individuo, sed non semper, ut homini in senectute canescere. Quarto, quod est maxime proprium, quod soli speciei et omni individuo et semper convenit, ut hominem esse risibilem. Et est maxime proprium, quia plene convertitur cum suo subiecto.

Ubi Porphyrius omnem rationem proprii aliquo modo per ordinem ad speciem, id est ad naturam aliquam rei, sive sit species infima sive subalterna, explicavit, quia ad quamcumque potest consequi aliquo modo proprium. Et deinde perfectam rationem proprii ex perfecta convenientia et adaequatione cum specie seu natura et contentis sub specie desumit. Tunc autem dicitur ad convertentiam, quandoque sit, et extra ipsam non invenitur. Nam hoc ipso, quod in aliis invenitur, non est perfecte proprium eius, sed etiam aliis commune, sibi vero solum erit quasi appropriatum aut accommodatum eo modo, quo videmus pleraque accidentia inveniri extra proprium subiectum, ut calorem, frigus, albedinem etc. Ad hoc autem, ut aliquod accidens perpetuo comitetur aliquod subiectum et extra illud non sit, oportet, quod in tali subiecto habeat aliquam radicem seu principium, quo illi sit connexum et a quo dimanet. Accidentia vero, quae conveniunt etiam iis subiectis, in quibus radicem non habent, communia dicuntur, quia carent principio, quo illis solum conveniant.

Unde contingit, quod quando aliquod accidens habet principium et radicem in aliqua natura et ex illa communicatur alteri, v. g. lux, quae in sole habet radicem, a qua dimanat, communicatur vero aeri, et calor habet radicem in igne, communicatur vero aquae vel alii corpori, illud accidens habet rationem proprii respectu illius subiecti, a quo dimanat, non respectu illius, cui communicatur. Ceterum tale accidens, quod communicatur extra proprium subiectum, non eodem modo est in aliis subiectis atque in proprio, quia in aliis est quasi participative et imperfecte, in proprio autem subiecto plene et perfecte, utpote suo proprio principio coniunctum. Unde sub illa perfectione et modo, quo est in proprio subiecto, numquam communicatur extra proprium subiectum.

Quae ratio est, ut aliqui auctores dicant non posse accidens proprium crescere et augeri, etiam intrinsece, in ipso subiecto, cuius est propria passio, quia ibi habet summam perfectionem, quae sibi nata est competere. Solum vero potest augeri in subiecto alieno, sicut lux non potest crescere in sole neque calor in igne. Quod in Physicis¹ latius disquiritur et theologi tractant agentes de plenitudine gratiae Christi 3. p. q. 7. art. 11.

DUO ERGO NOBIS RESTANT EXPLICANDA: Primum, quodnam sit divisum istius divisionis proprii et quaenam sit ipsa divisio in quatuor modos. Secundum, quomodo sit explicanda definitio ipsius proprii quarto modo.

Circa primum RESPONDEO ET DICO PRIMO: Divisum huius divisionis non est proprium quartum praedicabile, sed ratio proprii communiter dicti, quae consistit in relatione convenientiae ad unum, cum exclusione consortii seu communicationis alterius.

Quod enim est proprium, ita est peculiare, quod non est alterius nec illi commune. Itaque procedimus in hac divisione sicut in divisione differentiae in communem, propriam et propriissimam.

ET RATIO conclusionis est, quia ratio quarti praedicabilis consistit in hoc, quod praedicetur in quale necessario accidentaliter. Per hoc enim distinguitur a reliquis praedicabilibus: per ly «in quale» a genere et specie, per ly «accidentaliter» a differentia, quae est quale essentialiter, per ly «necessario» ab accidente communi, quod est quintum praedicabile. Sed istae conditiones non conveniunt diviso huius divisionis, sed tantum uni membro dividenti, scilicet proprio quarto modo. Ergo quartum praedicabile non est divisum in hac divisione, cum sit membrum dividens, et consequenter dividitur proprium communiter dictum. Et hoc ideo est, quia ad hoc ponitur haec divisio, ut inter multa, quae nomen proprii sumere possunt, investigetur illud, quod est propria passio, cui quarta praedicabilitas assignetur. Non ergo debebat pro diviso accipi ipsum quartum praedicabile, sed inter membra dividentia quaeri et discerni ab aliis, quae etsi rationem proprii videantur habere, non tamen rationem propriae passionis assequuntur.

DICO SECUNDO: Proprium communiter dictum divisione analoga dividitur in istos quatuor modos proprii.

Non est in hac conclusione magna auctorum dissensio, sed communiter eam sequuntur, praesertim thomistae.

Et vocamus proprium communiter dictum, quod est proprium quasi physice seu metaphysice consideratum, prout opponitur ei, quod est commune, non pro proprio quarto praedicabili, ut diximus. Hic enim solum agimus de natura proprii, non de intentione. Sicut ergo recte dicimus, quod commune absolute sumptum est illud, quod habet conditiones requisitas ad rationem communis, ita proprium communiter dictum est, quod habet conditiones requisitas, ut aliquid sit proprium. Et sicut commune dicit relationem communicativi seu convenientiae ad multa, ita proprium dicit relationem convenientiae ad unum cum exclusione communicationis ad extraneum.

Et sic ista duo generaliter requiruntur ad rationem proprii. Et secundum quod istae duae conditiones simpliciter servantur, simpliciter invenitur ratio proprii; si autem secundum quid inveniantur, simpliciter non erit proprium. Sic autem se habent isti quatuor modi, quod solum in quarto modo inveniuntur simpliciter istae duae conditiones, non in aliis. Nam prima conditio est, quod conveniat uni non separando se ab illo quoad convenientiam; secunda, quod non conveniat alteri extraneo. Et ut prima conditio servetur, debet convenire, ubicumque talis res invenitur et semper, hoc est firmiter et inseparabiliter. Tunc autem aliquid firmiter convenit alicui, quando habet in illo radicem et principium. Si enim ibi radicem non habeat, transeunter et separabiliter convenit, quantum est ex vi connexionis, licet per accidens ex aliquo extrinseco conservante possit permanere quoad existentiam, non quoad convenientiam. Ad secundam autem conditionem requiritur, quod conveniat soli, quia non debet convenire alii extra ipsum.

Unde deficiente aliqua ex his conditionibus non datur simpliciter proprium nec integre, quia non habet ipsam rationem proprii et conditiones essentialiter requisitas. Deficiunt autem in tribus primis modis proprii. Nam primus modus convenit soli, sed non omni nec semper, unde est separabile et sic non est proprium. In secundo modo convenit omni, sed non soli, et sic est commune aliis. In tertio modo convenit omni et soli, sed non semper, et sic neque permanenter, sed separabiliter, quod est non possidere et habere ipsum tamquam proprium, non solum quia non existit aliquando in ipso, sed quia non convenit semper ipsi.

Quodsi inquiras, cur ergo vocantur propria ea, quae istis modis propria sunt, cum vere propria non sint?

Respondetur, quod sunt propria secundum quid: Primo, quia saltem participant aliquas conditiones proprii, ut quod conveniant vel soli vel omni. Et secundo, quia licet absolute propria non sint, comparative tamen propria sunt, v. g. esse bipedem licet absolute non sit proprium hominis, tamen comparative ad quadrupedia proprium est illi.

Unde tandem constat divisionem esse adaequatam, quia ex tribus conditionibus, quae requiruntur ad proprium, scilicet omni, soli et semper, vel conveniunt omnes vel deest aliqua. Si conveniunt omnes, est proprium simpliciter et quarto modo; si deest aliqua, vel deest prima, scilicet quod non conveniat omni, et sic est proprium primo modo, vel secunda, scilicet quod non conveniat soli, et sic est proprium secundo modo, vel deest tertia, et sic est tertio modo proprium. Si vero desint omnes, nullo modo est proprium.

Circa secundum: Definitio proprii simpliciter ex dictis manet explicata. Et traditur dupliciter: uno modo a Porphyrio, quod proprium quarto modo est, «quod convenit omni, soli et semper»; alio modo ab Aristotele 1. Topic. cap. 5.,² quod proprium est, «quod non indicat esse rei, soli autem inest et conversim praedicatur». Ubi potius explicatur ipsum substratum quarti praedicabilis, id est ipsa propria passio, quam ratio ipsa quarti praedicabilis. Et in definitione Porphyrii si ly convenit sit idem quod praedicatur seu praedicari potest, et ly omni distributive accipiatur pro inferioribus, reddetur illa definitio intentionalis et pro praedicabili logico, poteritque sic in formam redigi: «Proprium est, quod praedicatur de pluribus in quale accidentaliter et necessario». Quam definitionem seq. art. explicabimus. Si autem ly convenit idem est quod inesse seu competere vel deberi, tunc ly convenit sumitur primo intentionaliter pro eo, quod fundat praedicationem universalem per modum quarti praedicabilis. Et reducetur definitio ad hanc formam: «Proprium est, quod necessario consequitur ad aliquam naturam et illi convenit accidentaliter, sed convertibiliter». Et sic comprehendimus etiam definitionem Philosophi, prout dicit convenientiam accidentalem et convertibilem.

Quodsi inquiras, quid sit consequi et dimanare ab essentia seu habere illam pro radice, et quae causalitas sit ista dimanatio.

Respondetur hoc ad Metaphysicam spectare. Sed breviter dicimus dimanationem proprie non esse causalitatem effectivam, id est quae per actionem agat, sed habet modum efficientiae. Nam substantia se sola sine accidentibus non efficit proprie, et ideo ipsa accidentia, quibus efficit et operatur, dicuntur dimanare a substantia, non quia ab ipsa producantur, producuntur enim ab agente simul cum ipsa substantia, dependenter tamen ab ipsa substantia, cuius sunt propriae passiones et a qua habent participationem, sicut formae secundariae et minus principales a radicali et primaria; quod autem est participative tale, dependet ab eo, quod est principaliter et radicaliter tale. Et talis dependentia dicitur dimanatio, quia ab ipso tamquam a principio participatur, et sic habet rationem quasi activam seu reductive activam, non formaliter, quatenus est participatio quaedam et connexio cum natura. De quo videri potest D. Thomas 1. p. q. 77. art. 6. ad 3. et art. 7. ad 1. et opusc. 48. cap. de Proprio in fine.³ Videri etiam potest Caietanus cap. 7. de Ente et Essentia q. 16. § Accedit, ubi tractat, quomodo propria passio causetur a subiecto in genere causae materialis, efficientis et finalis. Et nos latius explicamus in Physica q. 12.⁴ et in libro de Anima q. 2.⁵

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Contra divisionem datam arguitur ad probandum, quod non dividitur in illa proprium primo intentionaliter acceptum et physice, sed secundo intentionaliter. Nam proprium ut invenitur in re, est individuum et singulare. Vel ergo est proprium quatenus singulare vel secundum se. Si quatenus singulare, non est proprium quarto modo, cum non dimanet a principio essentiali, sed individuali. Si secundum se, non convenit cuilibet subiecto singulari ut proprium, sed ut commune, quia convenit multis individuis. Ergo in re numquam datur proprium, sed solum quoad secundam intentionem.

Si autem sumatur proprietas in singulari, v. g. haec risibilitas respectu huius individui, v. g. Petri, talis proprietas est individualis, de qua non agimus in praesenti, sed de illo, quod est proprium naturae et potest esse quartum praedicabile.

Et confirmatur, quia proprium sic divisum dicitur de pluribus, scilicet quod convenit omni etc., ergo non proprium, prout physice est in re sed prout est in intellectu. Et sic est proprium logice acceptum.

RESPONDETUR, quod proprium ut invenitur in re, est quidem singulare, quia nihil nisi singulare datur in re, non tamen est proprium ratione singularitatis subiecti, sed ratione naturae. Et sic inest cuilibet singulari, ut proprium non ipsius singularitatis, sed naturae, quae in eo invenitur: sicut etiam praedicata constitutiva naturae in re inveniuntur singularizata et non sunt quidditativa et essentialia ratione singularitatis, sed ratione naturae, quam in re constituunt essentialiter ut naturam, individualiter ut hanc. Eodem modo se habet passio, quae a natura dimanat in re.

Ad confirmationem respondetur, quod proprium, quod dicitur de pluribus quantum ad rem substratam huic praedicabilitati de pluribus, invenitur in re; quantum ad modum praedicabilitatis, non. Sicut etiam genus et species pro secunda intentione non sunt in re, pro natura vero substrata in re sunt, licet sub alio modo. Sic proprium quantum ad relationem proprietatis et rem ipsam, quae propria passio est, in re invenitur. Et haec fundamentaliter habet convenire omni et de pluribus praedicari, formalis autem intentio praedicabilitatis convenit per intellectum; et in hac divisione consideratur ipsa ratio proprii secundum se, non intentio.

Secundo arguitur: Divisum huius divisionis debet esse aliquod accidens, vel ergo abstrahens a quarto et quinto praedicabili vel determinans quartum vel quintum. Si primum, divisum huius divisionis non est proprium, sed abstrahens a proprio et communi. Si secundum, ergo male negavimus divisum huius divisionis esse quartum praedicabile. Si tertium, quomodo unum ex membris dividentibus est quartum praedicabile, scilicet proprium quarto modo, quod opponitur quinto praedicabili?

Confirmatur, quia proprium secundo modo est accidens commune; convenit enim omni, sed non soli, ergo nullo modo pertinet ad rationem proprii, sed ei opponitur. Cuiuscumque enim proprii intentio, sive primi sive secundi modi, non debet esse intentio quinti praedicabilis.

RESPONDETUR, quod divisum huius divisionis non est accidens ut abstrahit a proprio et communi accidenti, quia in ista divisione non consideratur formaliter divisio in ratione praedicabilis quarti vel quinti, licet illis modis praedicentur. Sed divisum est accidens, prout potest inducere et fundare conditiones proprii et relationem convenientiae ad aliquid sub formalitate proprietatis, sicut ratio differentiae, quae dividitur in communem, propriam et propriissimam, non est differentia sub conceptu praedicabilis, sed sub conceptu facientis differre. Et quia formalitas illa proprii et conditiones ad illam requisitae non ex aequo inveniuntur in omni proprio, ideo divisio ista fit analogice secundum diversos modos habendi proprietatem.

Ad confirmationem respondetur, quod proprium secundo modo pertinet ad quintum praedicabile, quia simpliciter est accidens commune; in ratione tamen convenientiae, proprietatis et proprii physice considerati, induit rationem proprii non simpliciter, sed quantum ad aliquam conditionem, scilicet quia convenit omni, neque absolute, sed respective et comparative, sicut esse bipedem absolute quidem convenit aliis ab homine, respectu tamen quadrupedum proprium est hominis. Et hoc modo reductive pertinet ad proprium quarto modo ut ad principale analogatum. Neque est inconveniens, quod simpliciter pertineat ad unum praedicabile, et secundum quid et reductive ad aliud, sicut rationale respectu Petri et Pauli est differentia, respectu huius et illius rationalis induit modum speciei.

Ultimo arguitur contra definitionem proprii quarto modo. Nam illa particula «semper» non convenit omnibus propriis passionibus, ergo male ponitur.

Antecedens probatur: Nam imprimis potest Deus separare propriam passionem a subiecto, sicut quantitatem a corpore in Eucharistia, vel sine illa subiectum conservare, ut solem sine luce; imo naturaliter potest impediri propria passio, ut motus deorsum in lapide, frigus in aqua, potentiae sensitivae in animali, quae tamen ab anima dimanant. Denique existentia contingenter convenit omni creaturae nec potest esse propria passio, alias idem efficeret seipsum, si a se dimanaret existentia; et tamen per se convenit formae, sicut rotunditas circulo, ut dicit D. Thomas 2. Contra Gent. cap. 55. Ideoque si forma est subsistens, hoc ipso est incorruptibilis, quia per se convenit illi existentia. Ergo non consistit propria passio in dimanatione et perseitate ad subiectum.

RESPONDETUR: Negatur antecedens. Et ad probationem: Quod attinet ad separationem propriae passionis a subiecto, non est negotii logici id disputare. Sed admittimus reales passiones separari posse a subiecto, licet modales, quae consistunt in solo modo aut quae admiscent privationem aliquam vel negationem ex parte subiecti requisitam, non possint separatae existere, quia non distinguuntur realiter a subiecto. Quia ergo solum reales separari possunt, dicimus, quod in definitione proprii, quod convenit semper, ly convenit non dicit existere vel adesse subiecto, sed ly convenit est idem quod debetur seu connectitur et postulatur a subiecto, licet non semper actu existat in eo. Et ita intelligitur D. Thomas, quando dicit in quaest. de Spirit. creat. art. ult. ad 7.⁶, quod subiectum esse sine propria passione nec intelligibile est, id est non convenire aut non connecti ei propriam passionem. Quam convenientiam in hoc assignamus, quod non potest subiectum de se non exigere et postulare propriam illam passionem, ita ut possit negari propria passio de subiecto seu non convenire illi, licet per primam intellectus operationem possit separari a subiecto. Accidens autem commune, quod distinguitur a proprio, etiam per secundam operationem potest negari de subiecto, eo non destructo, ut bene S. Thomas notat opusc. 48. cap. de Accidente⁷ et in 1. dist. 26. in expositione litterae⁸.

Ad aliam partem argumenti de propriis passionibus, quae impediuntur, respondetur, quod licet omnes propriae passiones dimanent a subiecto et connectantur ei, sed non omnes eodem modo. Quaedam enim dimanant absolute et sine ulla alia dependentia quam a subiecto, a quo dimanant, sicut risibilitas et intellectus ab homine, diaphaneitas a caelo, lux a sole. Aliae dimanant supposito aliquo statu connaturali, ut lapidi convenit quiescere non absolute, sed in centro, nec moveri absolute, sed extra centrum; et gratiae in statu consummato habere lumen gloriae, in statu viae fidem et spem; et aquae habere frigus summum in suo connaturali statu; et animali habere potentias sensitivas supposito temperamento organi; ac denique gravi convenit moveri per medium non impeditum, sed liberum. Dicimus ergo has passiones impediri posse ab extrinseco, quia non dimanant a subiecto absolute, sed supposito aliquo statu vel aliquo extrinseco. Primae vero, quae absolute dimanant a subiecto, eo posito non possunt impediri naturaliter. Et aliquae etiam proprietates conveniunt subiecto non determinate, sed vage, ut aliqua figura quantitati, aliquis color mixto, si tamen proprietates sunt.

Ad id, quod additur de existentia, respondetur respectu cuiuscumque creaturae non habere necessariam connexionem, sed contingenter convenire; alias conveniret semper et ab aeterno propter connexionem aeternae veritatis, cum tamen ab efficienti libero, scilicet Deo, dependeat. Dicitur autem per se convenire formae, non perseitate logica, quae fundatur in habitudine connexionis intrinsecae, sed perseitate physica, quae fundatur in re ut producta et ut subest influxui physico agentis. Et dicitur sequi ad formam existentia sicut splendor ad lucem, quia existentia determinationem et specificationem accipit a forma, cuius est, et ita ut determinata et specificata erit a forma. Existentia enim hominis, ut specificative est hominis et non angeli, sequitur ad formam hominis, quia de se existentia determinata et specificata non est, sed ratione eius, cuius est existentia. Et in forma dependente a materia, per segregationem formae a materia solvitur existentia, quia forma amittitur. Si autem dependens non sit a materia, non potest tolli a forma nisi per suspensionem actionis agentis, a quo solo pendet talis forma, quod est desinere per annihilationem.