Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Non est, quod immoremur in explicando, quid intelligatur nomine scientiae; constat enim intelligi habitum per demonstrationem acquisitum et ad demonstrationem inclinantem. Demonstratio autem certam et evidentem probationem alicuius veritatis importat. Quae certitudo et evidentia licet requirat resolutionem usque ad prima principia, quae forte in paucissimis invenitur et circa paucas materias, hoc tamen non est ex defectu scientiae, sed ex defectu scientium. Plures enim solum sciunt scientia imperfecta et quasi subalternata, quia credunt principia ab alia scientia tradita potius, quam in illa resolvant.

SIT ERGO CONCLUSIO: Logica est vere et proprie scientia, et simul est ars, liberalis tamen.

De hac conclusione vix est qui dubitet, licet aliqui voluerint Logicam non esse dicendam scientiam, sed modum scientiae. Et D. Thomas illam aperte vocat scientiam 4. Metaph. lect. 4.¹ et 1. 2. q. 57. art. 3. ad 3. et art. 6. ad 3. Et similiter vocat artem in 1. Poster. lect. 1.² et 2. 2. q. 47. art. 2. ad 3. Ac denique in opusc. 70. q. 5. art. 1. ad 3.³ inquit «quod illae inter ceteras scientias dicuntur artes, quae non solum habent cognitionem, sed opus aliquod, quod est immediate ipsius rationis, sicut syllogismum et orationem formare, numerare» etc.

PRIMA ERGO PARS conclusionis probatur, quia Logica habet actus demonstrativos; ergo est habitus scientificus.

Consequentia est nota et antecedens est notius, quia Logica reducit conclusiones ad prima principia indemonstrabilia, v. g. cum probat contradictorias non posse esse simul veras ex illo principio: «Quodlibet est vel non est», ostendit duas contrarias non posse esse simul veras, quia sequeretur duas contradictorias esse simul veras; ostendit syllogismum in Darii recte concludere, quia perfecte salvatur in illo „Dici de omni” et sexcenta alia.

SECUNDA PARS eodem modo probatur, quia convenit illi definitio artis, quae dicitur «recta ratio operum faciendorum». Unde duo requiruntur ad artem: Primo ex parte materiae dirigibilis et formabilis, quod non sit omnino determinata, sed habeat aliquam indifferentiam, alioquin non erit capax regulationis et artis, sicut actus videndi et audiendi non sunt arte dirigibiles. Secundo requiritur ex parte formae, quae habet ut regula dirigens, quod regulatio fiat per certas ac determinatas vias, alioquin si non sint certae et determinatae media, sed contingentia, non per artem, sed prudentiam diriguntur, quae consilio dirigit, non arte, eo quod non habet certas et determinatas regulas, sed arbitrarias et prudentiales iuxta circumstantias occurrentes, ut docet S. Thomas 2. 2. q. 47. art. 2. ad 3. Cadunt autem sub regulatione artis non solum opera externa, quae vocantur factibilia, circa quae occupantur artes, quae vocantur mechanicae, eo quod opera externa sunt magis servilia et despotica, sed etiam opera interna, quae sunt magis libera et minus servilia; et ideo artes, quae illa dirigunt, vocantur artes liberales. In utriusque actionibus invenitur materia dirigibilis per certas ac determinatas regulas quia datur indifferentia, ut bene vel male, cum errore vel sine errore fiant.⁴

Et hinc probatur secunda pars conclusionis posita, quia materia remota seu dirigibilis a Logica sunt cognitiones seu operationes intellectus, quae ut attingunt obiecta, possunt cum errore vel sine errore procedere, et sic habent indifferentiam sufficientem, ut dirigantur et formentur recta dispositione et ordinatione. Ex parte autem formae seu regularum, quibus Logica ordinat, habet certas ac determinatas regulas et immutabiles, ut patet in his, quae tradita sunt in Summulis et trademus in hoc opere, praesertim in libris Posteriorum. Ergo habet, quidquid requiritur ad rationem artis, et simul ut sit scientia, propter immutabilem certitudinem regulationis, licet materia remota sit indifferens.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Contra primam partem conclusionis arguitur, quia Logica est modus et instrumentum sciendi; ergo non est scientia.

Antecedens est commune proloquium et sumitur ex Aristotele 2. Metaph. circa finem⁵ et D. Thoma opusc. 70. q. 5. art. 1. ad 2.,⁶ ubi dicit «Logicam non poni sub Philosophia quasi principalem partem, sed ut quoddam reductum ad eam, prout ministrat speculationi sua instrumenta». Consequens vero probatur, quia instrumentum non est eiusdem principalitatis cum sua causa vel effectu, ut patet in serra et in penicillo et aliis, quae non sunt eiusdem rationis cum re, quam faciunt, et agente, a quo moventur.

RESPONDETUR, quod Logica dicitur modus et instrumentum sciendi quasi obiective, non formaliter. Agit enim tamquam de obiecto de modo sciendi et de instrumentis necessariis ad alias scientias, ut sunt syllogismi, propositiones etc.; et ex parte huius obiecti differt ab aliis scientiis, quia aliae agunt de rebus, ista de modo sciendi. Et quia prius debet cognosci modus sciendi quam res, ideo dixit Aristoteles esse absurdum utrumque simul quaerere. Et eodem modo S. Thomas dixit non contineri Logicam principaliter sub Philosophia, sed ut quoddam reductum ad eam, sed de modo cognoscendi res, quod est aliquod obiectum minus principale. Unde respondetur ad consequentiam argumenti, quod imprimis Logica non est instrumentum aliarum scientiarum, sed ipsius intellectus, qui utitur Logica ut instrumento ad alias scientias dirigendas. Et ita solum sequitur, quod Logica adaequatur intellectui, non vero scientiis. Et deinde non repugnat unum instrumentum esse eiusdem rationis cum re effecta, licet non semper sit necessarium, sicut per unum martellum fit aliud.

Secundo arguitur, quia probabile est Logicam docentem et utentem esse eundem habitum, ut art. ult. dicitur. Ergo habitus Logicae elicit actus opinativos, ut patet in Logica utente, quae topice et probabiliter procedit, ut ex D. Thoma 4. Metaph. lect. 4.⁷ et opusc. 70.⁸ constat. Sed habitus, qui elicit actus opinativos, non potest esse scientia. Ergo Logica non est scientia.

Confirmatur, quia ens rationis non potest specificare scientiam realem, cum ens rationis non sit per se cognoscibile et consequenter neque per se scibile, nec habet veras causas, per quas sciatur, aut passiones, quae de illo sciantur. Sed ens rationis est obiectum formale Logicae, ut seq. art. dicemus. Ergo Logica non est vere scientia.

RESPONDETUR de illo argumento esse tractandum infra art. ult. Interim dicimus Logicam prout utentem habere actum opinativum non ratione motivi formalis, quia non innititur principiis fallibilibus et contingentibus, sed ratione effectus subsequuti, quia dirigit modum procedendi opinative in disputatione topica et tentativa, quae non plene resolutiva est; unde habet actum opinativum directive potius quam elicitive, vel si habet elicitive, secundario id habet et non principaliter. Sic autem non repugnat habitui scientifico habere actum opinativum, quasi secundario et consecutive ad regulas topicas et opinativas, quas scientifice tradit.

Ad confirmationem respondebitur etiam art. seq., ubi ostendemus in ente rationis inveniri sufficientem cognoscibilitatem et veritatem obiectivam et cum fundamento in re et cum connexione necessaria, qualis requiritur ad scientiam, non quia subiective et transcendentaliter habeat veritatem ut ens verum, sed quasi obiective ut obiectum scientiae.

Ultimo arguitur: Ratio artis repugnat scientiae; ergo altera illarum non convenit Logicae.

Antecedens probatur: Nam ars agit de singularibus et contingentibus et est in parte animae opinativa, ut dicit S. Thomas 1. 2. q. 57. art. 4. ad 2., scientia vero est de universalibus et necessariis et est in parte demonstrativa. Similiter ars procedit modo compositivo et practico, scientia modo resolutivo et speculativo. Unde S. Thomas 1. Metaph. lect. 1.⁹ dividit artem contra rationem speculativam illamque ponit in parte practica intellectus.

Et confirmatur, quia artes liberales dicuntur artes secundum quamdam similitudinem, ut inquit D. Thomas 1. 2. q. 57. art. 3. ad 3. Ergo Logica non est simpliciter et proprie ars.

RESPONDETUR, quod ars dicitur esse de singularibus et contingentibus ex parte applicationis ad opus vel ex parte materiae remotae et indifferentiam habentis, non ex parte regularum, quibus dirigit; illae enim sunt certae et determinatae et in universali. Unde et ars numeratur inter virtutes intellectuales 1. 2. q. 57., quae tamen non versantur circa verum contingens, sed circa necessarium, cui non potest subesse falsum, alioquin virtutes non essent, ut docet S. Thomas 6. Ethic. lect. 5.¹⁰ Dicitur autem ars esse in parte animae opinativa vel propter artes mechanicas vel propter applicationem ad opus aut indifferentiam materiae remotae dirigibilis, non vero ex parte directionis et regulationis, qua ratione ars est virtus intellectualis, quae non convenit habitui opinativo. Nec denique est de ratione artis, quod procedat modo compositivo et practico, sed quando eius opus est speculatio, dirigit non componendo, sed resolvendo, ut infra¹¹ amplius declarabitur.¹² Et quando S. Thomas dividit artem contra rationem speculativam, non loquitur de arte liberali, sed de illa, quae ita est ars, quod non est scientia.

Ad confirmationem dicitur, quod artes liberales dicuntur artes similitudinarie ex parte materiae dirigibilis, non ex parte rationis dirigentis. Cum enim materia artis liberalis sit opus internum et rationis, quod minus est servile, consequenter minus subicitur imperio et directioni artis quam opus artis mechanicae, quod totaliter est opus servile. Ex parte tamen regulae dirigentis univoce conveniunt ars liberalis et mechanica. Et tamen quidquid sit de hoc, cum non dicamus Logicam esse artem quomodocumque, sed liberalem, habet rationem artis solum eo modo, quo convenit liberalibus.