Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Specialis difficultas est circa quaedam signa, quae non publica aliqua institutione, i. e. ab auctoritate publica dimanante, sed ex sola voluntate particularium frequenter illis utentium ad aliquid significandum accommodantur. Unde quia tota vis significandi ex ipso usu et frequentia dependet, DUBIUM RESTAT, an iste usus et frequentia modo naturali significet, an vero significatione ad placitum.

SIT ERGO UNICA CONCLUSIO: Si consuetudo respiciat aliquod signum, destinando illud et proponendo pro signo, tale signum fundatum in consuetudine erit ad placitum. Si vero consuetudo non proponat aliquid vel instituat pro signo, sed dicat simplicem usum alicuius rei et ratione illius assumatur aliquid in signum, tale signum reducitur ad naturale.

Itaque consuetudo vel potest esse causa signi, sicut si populus consuetudine sua introducat et proponat aliquam vocem ad significandum; vel potest se habere ut effectus, qui nos manuducit ad cognoscendam suam causam, sicut canis frequenter visus comitari aliquem manifestat, quod sit dominus eius, et consuetudo comedendi in mappis manifestat nobis prandium, quando mappas videmus appositas, et in universum fere omnis inductio fundatur in frequentia et consuetudine, qua videmus aliquid saepe fieri.

PRIMA ERGO PARS conclusionis probatur ex D. Thoma 1. 2. q. 97. art. 3., ubi docet consuetudinem habere vim legis. Ergo consuetudo introducens aliquid ad significandum eadem auctoritate introducit rem illam in signum, qua ipsa lex introduceret. Si autem ex lege publica aliqua vox proponatur in signum, est vere signum ad placitum, quia auctoritate publica instituitur. Ergo consuetudo, quae vice legis subrogatur et auctoritatem legis habet, eodem modo constituit signum ad placitum. Et hoc modo videmus multas voces introductas in republica ad significandum, quae ante non significabant, quia non erant in usu, et multa verba modo non significant, quae olim significabant, quia iam abierunt in desuetudinem. Quare de tali signo ex consuetudine ly ex dicente causam efficientem secundum usum et consensum populi, eodem modo loquendum est sicut de signo ad placitum.

SECUNDA VERO PARS conclusionis probatur, quia consuetudo, ut est quidam effectus, ducit nos in cognitionem suae causae, quo alii effectus suas causas ostendunt; et multo magis consuetudo, quam alii effectus, quia frequentia efficiendi aliquid firmat, quod illud sit effectus talis causae. Sed omnis effectus repraesentat suam causam, in quantum procedit ab illa, et ita habet aliquam convenientiam et proportionem. Ergo talis significatio fundatur in aliquo naturali, scilicet in processu effectus a sua causa et convenientia cum illa. Ergo consuetudo ut effectus fundans significationem reducitur ad causam naturalem. Et ita dicit Philosophus, quod delectatio est signum generati habitus, quia in his, quae frequenter consuescimus, delectamur propter convenientiam ad illud, in quo habemus consuetudinem.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur, quia consuetudo non est effectus naturalis, sed moralis et liber, ergo non potest fundare rationem signi naturalis.

Consequentia constat, quia non potest dici signum naturale magis quam eius causa, a qua habet esse; signum ergo si non est a causa naturali, consequenter nec signum naturale dicetur.

Antecedens vero probatur, quia consuetudo est idem, quod mos, a quo actus dicuntur morales seu humani, ut docet D. Thomas 1. 2. q. 1. art. 3. Ergo consuetudo in hominibus non est effectus naturalis, sed moralis, et ita signum, quod fundatur in consuetudine, fundatur in aliquo morali et libero, quod in rebus exterioribus nihil reale ponit, sed extrinsecam denominationem; signum autem fundatum in denominatione extrinseca non potest esse signum naturale.

RESPONDETUR, quod imprimis generaliter loquendo consuetudo non solum invenitur in hominibus, sed etiam in brutis naturali instinctu operantibus. Unde D. Thomas 1. Metaph. lect. 1.¹ ostendit, quod bruta possunt esse disciplinabilia et assuescere ad aliquid faciendum vel vitandum per alterius instructionem, et ita non omnis consuetudo est actus humanus et fundare potest signum naturale, sicut consuetudo canis sequentis aliquem est signum, quod sit dominus eius.

Secundo respondetur loquendo de consuetudine humana, quod licet a sua causa libera procedat et sic denominetur effectus liber, tamen ratio formalis significandi non est aliqua libera deputatio, sed ipsa frequentia et repetitio actuum, et haec naturaliter significat, quia non moralis, id est extrinseca deputatio, quae solum moraliter denominat, sed intrinseca processio eorumque frequentatio et multiplicatio constituit signum ex consuetudine. Ergo naturaliter convenit illi significatio, sicut etiam actus liberi multiplicati generant habitum tamquam naturalem effectum et non liberum, quia multiplicatio ipsa actuum non se habet libere ad generandum habitum, sic neque ad significandum ex vi repetitionis actuum, licet ipsi in se liberi sint.

Secundo arguitur: Si signum ex consuetudine repraesentat naturaliter ex eo, quod est actus saepius repetitus, ergo quaelibet consuetudo erit signum alicuius rei, quia quaelibet consuetudo est effectus procedens ab actibus repetitis. Hoc autem est falsum, quia multae sunt consuetudines, quae nihil significant, sicut consuetudo dormiendi in nocte et prandendi in meridie, accedendi ad ignem in hieme etc., et infinitae aliae consuetudines nihil significant. Non ergo consuetudo ex eo praecise significat, quia effectus alicuius causae est, et sic non erit signum naturale.

Et confirmatur, quia sine aliqua mutatione intrinseca potest aliquod signum ex consuetudine desinere esse signum, scilicet per solam desuetudinem seu omissionem utendi illo; ergo non est signum naturale. Consequentia patet, quia signum naturale debet constitui per aliquid intrinsecum et naturale, ergo non potest amitti per solam suspensionem usus voluntarii, sed per aliquid reale oppositum.

RESPONDETUR, quod ut aliquid sit signum ex consuetudine, requiritur, quod etiam habeat ea, quae concurrunt ad rationem signi, scilicet esse ordinatum ad aliquid, quod ipsa consuetudine reddatur notius, non quia praecise effectus est, sed quia frequentatus. Si autem vel non assumatur ut medium ad aliquid aliud, ut mappae ad prandium, vel ipsa frequentatione non reddatur notius, ut quod aliquis sit dominus canis frequentatione sequendi ipsum, non erit signum ex consuetudine, licet consuetudo sit.

Ad confirmationem respondetur, quod signum ex consuetudine non desinit ex sola suspensione tollente institutionem, sed ex suspensione tollente multiplicationem actuum et frequentiam usus. Unde cum repraesentatio signi ex consuetudine fundetur in ipsa multiplicatione actuum, quae consuetudinem constituit, sublata tali multiplicatione tollitur fundamentum signi, et sic destruitur determinatio relicta ex multiplicatione per privationem oppositam, sicut habitus scientiae perditur per oblivionem, praesertim quia semper aliquid positivum intervenit ad perdendum memoriam seu consuetudinem, quatenus alia atque alia obiecta succedunt, quibus alia paulatim decidunt a memoria disponendo ad oppositum actum vel impediendo, ne memoria ipsa et consuetudo radicetur.

Ultimo arguitur: Ex sola voluntate, sine aliqua multiplicatione actuum, potest resultare signum ex consuetudine; ergo saltem tunc non repraesentat tamquam signum naturale.

Antecedens probatur, quia ex sola accommodatione et designatione hominum una statua vel imago ponitur ad repraesentandum aliquem sanctum, vel etiam tragoedus repraesentat regem vel Caesarem non ex placito reipublicae nec ex consuetudine hominum, sed ex solo particulari facto talis hominis.

Et confirmatur, quia si doctrina data est vera, sequitur, quod voces naturaliter significent id, ad quod sunt impositae, quia etiamsi tollatur impositio ab hac voce „homo”, adhuc propter consuetudinem, quam habemus, repraesentabit nobis hominem; ergo ex consuetudine naturaliter repraesentat.

Denique, quia signum naturale est, quod significat idem apud omnes. Sed signum ex consuetudine non significat idem apud omnes, sed solum apud scientes consuetudinem, sicut signum ad placitum significat apud scientes impositionem; ergo non repraesentat naturaliter.

RESPONDETUR, quod quaecumque imago, in quantum imago est, solum repraesentat id, ad cuius similitudinem est expressa, nempe ideam suam, quaecumque illa sit. Si autem ex usu hominum accommodetur ad repraesentandum aliud obiectum quam suae ideae, illa accommodatio vel destinatio respectu illius obiecti constituit illam imaginem in ratione signi ad placitum, si ex publica auctoritate illa destinatio fiat, vel ex consuetudine, si ex hominum usu id fiat. Quodsi aliquis per unum tantum actum sine consuetudine ponat aliquid ad repraesentandum aliud, talis destinatio erit inchoata quaedam consuetudo, et sic repraesentabit illi ad modum signi ex consuetudine vel ut excitativum memoriae. Et hac ratione etiam tragoedus dicitur repraesentare regem vel significatione ex consuetudine vel sicut excitativum memoriae, quia ita convenit inter homines, ut viso illo, qui talem personam repraesentat, in memoriam rei repraesentatae reducatur; sicut etiam ex pacto vel convenientia aliquorum potest aliquid designari in signum vel in excitativum memoriae, quod totum reductive pertinet ad signum ad placitum vel ex consuetudine.

Ad confirmationem respondetur, quod voces per se solum significant ad placitum, per accidens autem ex consuetudine, quod est significare naturaliter non ex se, sed solum respectu illorum, apud quos est nota consuetudo. Nec est inconveniens, quod eidem rei conveniant duo modi significandi secundum distinctas formalitates. Unde una sublata altera manet, et sic numquam est idem signum naturale et ad placitum formaliter, licet materialiter sint idem, id est conveniant eidem subiecto.

Quod autem dicitur illud esse signum naturale, quod significat idem apud omnes, intelligitur de eo, quod est signum naturale simpliciter, quia natura est eadem apud omnes. Consuetudo autem est quasi altera natura, sed non natura ipsa, et ita significat omnibus, apud quos est consuetudo, non omnibus simpliciter, et sic est aliquid imperfectius in genere signi naturalis, sicut ipsa consuetudo est aliquid imperfectum in genere naturae.