Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Loquendo de relatione in tota sua latitudine, ut comprehendit transcendentalem et praedicamentalem, secundum dici et secundum esse, non invenio, qui absolute negaverit omnem relationem. Nam etiam antiqui philosophi non negabant relationes secundum dici, ut ex textu cap. „Ad aliquid” constat, licet praedicamentalem relationem, quae omnino ab absoluto ente differat Aristoteles contra illos ibidem statuerit.¹

Loquendo ergo de relationibus in hac sententia, prout distinguuntur ab omni entitate absoluta quod solum convenit relationibus secundum esse, aliqui existimaverunt nihil aliud esse quam vel denominationes extrinsecas vel aliquid rationis; quod Nominalibus attribui solet et illis, qui relationes reales a fundamento non distinguunt. Sed isti ultimi in sensu longe diverso loquuntur, ut infra videbimus tractando difficultatem. Denique alii existimant relationes non convenire rebus nisi secundum esse obiectivum et solum esse intentionales affectiones, quibus rem unam alteri comparamus. Unde non in respectu, sed in comparatione relationes constituunt; in re autem omnes relationes esse secundum dici, quia nihil aliud est relatum quam res absoluta cognita per comparationem ad aliud. Et volunt hanc esse Aristotelis sententiam in isto cap. Ad aliquid et 5. Metaph. cap. 15.² Et alii citant D. Thomam 1. 2. q. 7. art. 2. ad 1., ubi docet relatum denominari aliquid non solum ab eo, quod inest, sed etiam ab eo, quod extrinsecus adiacet.

Ceterum, ut ab hoc ultimo incipiamus, nullatenus potest haec sententia Philosopho adscribi, cum manifeste in cap. Ad aliquid reiciat definitionem antiquorum, qui solum definierunt relativa secundum dici, eo quod ex eorum definitione sequebatur etiam substantiam esse relatam et quodcumque ens, quod cum dependentia et comparatione ad alterum dicitur. Aristoteles vero definiens relata dicit, «quod sunt illa, quorum totum suum esse se habet ad aliud». Sed in sententia eorum, qui solum ponunt relationes secundum dici, non totum esse relatorum se habet ad aliud, siquidem esse, quod habent in re, est absolutum, solum vero habent respectum, quia cognoscuntur comparative ad aliud. Ergo talibus relatis non convenit definitio Aristotelis, quorum totum esse se habet ad aliud. Unde frustra Aristoteles emendaret definitionem antiquorum, si unquam poneret relationes secundum dici; eas enim non negabant antiqui, neque quod comparative ad aliud cognoscerentur. Et ideo bene notavit Caietanus in Comment. huius cap. Ad aliquid, quod in hac definitione Philosophus definivit relationem secundum naturam, quam habet, non secundum quod cognoscitur vel dicitur, et ideo dixit „ad aliquid sunt” non vero „ad aliquid dicuntur”; in definitione vero antiquorum dicebatur „ad aliquid dicuntur”. Ergo Philosophus relationes reales posuit distinctas a relationibus secundum dici.

De mente S. Thomae nullatenus dubitari potest, cum ex professo impugnet eos, qui dicebant relationem non esse rem naturae, sed aliquid rationis. Videatur 1. p. q. 13. art. 7. et q. 28. art. 2. et q. 39. art. 1., et 2. Contra Gent. cap. 12. et q. 7. de Potentia art. 8. et 9.³ et q. 8. de Potentia art. 2.⁴ Et mille aliis locis, sed praecipue in istis clare affirmat relationem esse aliquid reale et accidens inhaerens.

FUNDAMENTUM EST, quia relationes secundum dici habent esse absolutum et non totum sunt ad aliud; relationes rationis non sunt nisi in intellectu apprehendente, a quo habent esse obiectivum; sed in re nullo intellectu considerante inveniuntur aliqua non habentia aliud esse quam ad aliud. Ergo inveniuntur relationes reales, quae non sunt secundum dici et sic praedicamentum seorsum a rebus absolutis possunt constituere.

Antecedens probatur, quia nullo intellectu considerante inveniuntur in re aliqua, quibus nullum esse absolutum assignari potest. Invenitur enim ordo, ut exercitus ordinatus, universum ordinatum; invenitur similitudo, dependentia, paternitas et alia similia, quae nullo esse absoluto explicari possunt, et totum esse in eis se habet ad alterum. Cuius signum est, quia non existente termino deficit similitudo aut paternitas. Si autem esse illorum esset quid absolutum, non deficeret ex solo defectu termini. Negare vero, quod ista in re dentur nullo intellectu formante et fingente illa, est negare id, quod vel rusticissimi homines in re dari cognoscunt.

Hac ratione utitur saepe D. Thomas aliamque indicat in 1. ad Annibaldum dist. 26. q. 2. art. 1.⁵ petitam ex relationibus divinis, quae in quantum distinguuntur inter se realiter, a parte rei dantur, alioquin non distinguerentur realiter personae relativae, quod esset haereticum. Non distinguuntur autem, nisi ut purae relationes sunt secundum esse. Si enim in alio quam in pura relatione distinguerentur, non solum relativa, sed etiam absoluta dividerentur in Deo. Ergo dantur in Deo reales relationes, licet propter summam simplicitatem divinam identificatae cum substantia. Cur ergo in creatis repugnabit dari tales relationes, quae nec substantia sint nec infinitae?

Denique quomodo intellectus puros respectus format, si non habet nisi res absolutas seu relationes secundum dici, ad quarum instar eas formet? Erunt ergo mera figmenta relationes ab intellectu formatae, cum non habeant in re puras et veras relationes, ad quarum instar formentur.

Nec dici potest dari quidem in re istas relationes, sed per modum denominationis extrinsecae, non intrinsecae formae. Sed contra est, quia omnis extrinseca denominatio provenit ex forma aliqua reali existente in alio subiecto, sicut esse visum aut cognitum ex cognitione existente in cognoscente. Ergo si relatio est denominatio extrinseca, provenit ex aliqua forma existente in alio subiecto. Ergo vel illa forma in se est relatio vel absoluta entitas. Si est relatio, iam datur forma relativa intrinseca, et sic sicut datur in illo subiecto, ita poterit dari in alio. Si autem est forma absoluta, extrinseco tamen informans, quomodo potest ab illa provenire denominatio relativa? A forma enim absoluta non emanat effectus formalis relativus, neque intrinsece nec extrinsece; sicut esse visum in pariete non est denominatio relationis, sed terminationis, quamvis a nobis per modum relationis concipiatur, sed in re relatio non est.

Denique durissime explicabit haec sententia, quomodo sunt personae relativae in divinis realiter constituta et distinctae, si sunt denominationes extrinsecae, et a qua forma absoluta tales denominationes proveniunt. Si autem in Deo extrinsecae denominationes non sunt, sed formae intrinsecae, licet substantiales et identificatae cum divina substantia, cur dicemus repugnare in creaturis tale genus entis relativi, licet non identificatum cum substantia, cum potius res creatae magis habeant fundamentum talis relationis, quia magis sunt dependentes et ordinatae vel subordinatae ad aliud.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Obicies primo: Relatio nihil reale ponit in subiecto praeter extrinsecam denominationem extremorum coexistentium. Nam iste modus, qui dicitur relatio, condistinctus a reliquis formis absolutis non apparet, quomodo adveniat rei sine intrinseca eius mutatione, si intrinsecus eius modus est, nec quomodo de novo causetur ex sola positione termini in quacumque distantia; ut si aliquod album producitur in India me existente in Hispania, resultat illa relatio ab illo termino ita distanti, neque producitur nunc ab agente, qui produxit albedinem hic, quia tale agens saepe iam desiit, quando relatio resultat, ergo tunc non potest agere.

Secundo, quia videtur in infinitum crescere multitudo relationum in eodem subiecto ad omnia, quae sunt sibi similia, aequalia, agentia, patientia etc. Et praesertim, quia etiam una relatio potest alias fundare, cum non minus sint similes duae relationes quam duo absoluta, et sic in infinitum cresceret numerus relationum.

Denique, quia nulla videtur necessitas multiplicandi istas entitates relativas, distinguendo illas ab absolutis. Nam hoc ipso, quod ponantur duo alba, sine alia entitate vel modo erunt similia, et hoc ipso, quod quis genuit, sine alia additione entitatis erit pater. Cum ergo nulla detur experientia istarum relationum, et alius discursus, quo probantur dari, sufficienter salvatur sola positione duorum extremorum, non videtur solido fundamento probari, quod istae relationes sint formae intrinsecae. Unde D. Thomas opusc. 48. tract. de Ad aliquid cap. 3.⁶ dicit relationem non differre a fundamento nisi ratione termini extrinseci. Et loco supra cit. ex 1. 2. q. 7. art. 2. ad 1. docet relatum denominari non solum ab eo, quod inest, sed etiam ab eo, quod extrinsecus adiacet.

Ad primum respondetur, quod relatio advenit subiecto sine aliqua mutatione, quae directe et immediate terminetur ad relationem, non tamen sine mutatione, quae mediate et indirecte terminetur ad illam. Sicut eadem actione, qua producitur homo, dimanat risibilitas, sic ad productionem albi producitur similitudo ad aliud album, quod existit. Si autem non existit, manet ex vi generationis albi quasi in virtute illa similitudo et quaecumque alia relatio, ut resultet posito suo termino. Unde ad hoc nihil conducit vel obstat distantia, quia relationes istae non dependent a locali situatione; eodem enim modo est filius sui patris filius distans et indistans. Neque enim ab ipso termino, quando ponitur per aliquam emissionem virtutis, producitur relatio in alio extremo, sed positio termini est conditio, ut ex fundamento antea posito resultet relatio ex vi primae generationis, qua positum est in rerum natura ut petens respicere quemcumque terminum talis fundamenti. Unde licet generans iam desierit, remanet tamen in sua virtute, quatenus relinquit sufficiens fundamentum, ut resultet relatio, sicut remanet virtute in gravi, ut moveatur deorsum a generante remoto obstaculo.

Et quando fit instantia, quod Aristoteles saepe docet relationem non esse terminum mutationis, respondetur non esse terminum mutationis physicae per se et directe; non tamen negat Philosophus esse terminum mutationis per accidens, id est per aliud et secundario. Unde D. Thomas in 5. Phys. lect. 3.⁷ expresse docet mutationem realem fieri in relationibus realibus, scilicet aliquam novam determinationem, secundum quam explicatur in actu, quod erat in fundamento. Et 11. Metaph. lect. 12.⁸, dicit, «quod in ad aliquid non est motus nisi per accidens».

Ad secundum respondetur nullum esse inconveniens, quod multiplicentur istae relationes, quoties multiplicantur fundamenta et termini. Praesertim vero in sententia D. Thomae multo minor est numerus relationum, quia ponit unam relationem numero posse ad diversos terminos numero referri 3. p. q. 35. art. 5. Unam vero relationem fundari in alia omnino negat D. Thomas, quod infra latius ostendemus. Et videri potest q. 7. de Potentia art. 9. ad 2.⁹ et 1. p. q. 42. art. 1. ad 4.

Ad tertium dicitur, quod non est minor necessitas ponendi hoc genus entitatis relativae quam genus quantitatis vel qualitatis. Quia enim in rebus videmus effectus quantitatis et qualitatis, inde tales formas dari colligimus. Sic etiam quia videmus dari hunc effectum in rerum natura, scilicet ordinari aliqua et habitudinem habere ad alia, sicut similitudo, paternitas, ordo etc., et in istis non est iste effectus respiciendi mixtus cum ratione absoluta, sed totum esse eorum consistit in respectu, inde optime colligimus dari hoc genus entitatis relativae, sicut ex effectibus absolutis entitates absolutas. Nec est necessaria ad hoc maior experientia quam in aliis formis accidentalibus, in quibus experimur quidem effectus, sed non earum distinctionem a substantia. Quodsi Deus relinqueret duo alba sine resultantia relationis, manerent similia fundamentaliter, non formaliter.

Ad loca D. Thomae: Ad primum ex opusc. 48.¹⁰ respondetur sensum esse, quod relatio differt ratione terminationis a termino; non vero negat, quod in se sit forma intrinseca, quod toties affirmat D. Thomas. Et specialiter quod sit accidens inhaerens, docet q. 7. de Potentia art. 9. ad 7.¹¹ In secundo autem loco ex 1. 2. solum docet D. Thomas, quod relatio denominationem sumit non solum ex eo, quod inest, id est in quantum inhaerens, sed eo, quod extrinsecus adiacet, id est ex termino seu ex ordine ad illum, quod non tollit, sed supponit, quod sit inhaerens, quae est expositio ipsius in cit. loco de Potentia et 1. p. q. 28. art. 2.