Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Ad cognoscendam relationem praedicamentalem oportet discernere illam et a relatione rationis et a relatione transcendentali, quae etiam appellari solet relatio secundum dici.

Ut autem hoc possit melius percipi, SUPPONENDA est communis doctrina, quod in hoc genere entis, quod vocatur relatio, tria debent concurrere, scilicet subiectum, fundamentum et terminus. Subiectum, quod est commune omni accidenti, est illud, quod formatur et denominatur a relatione. Fundamentum requiritur tamquam ratio et causa, unde relationes istae sortiuntur entitatem et esse. Terminus tamquam id, ad quod tendit et in quo sistit iste respectus. Et licet ad omnem entitatem et formam requiratur causa, specialiter tamen ad relationem dicitur requiri fundamentum, quia aliae formae solum requirunt causam, ut producantur in esse et existant, relatio autem propter suam minimam entitatem et quia ex proprio conceptu est ad aliud, requirit fundamentum non solum ut existat, sed etiam ut sit capax existendi, id est ut sit entitas realis. Et ita dixit D. Thomas in 1. ad Annibaldum dist. 30. quaest. unica art. 1.¹, «quod relatio non est aliud quam habitudo unius ad alterum; unde secundum propriam rationem non habet, quod sit aliquid in eo, de quo dicitur, sed hoc aliquando habet ex habitudinis causa». Et idem fere habet in 1. dist. 26. q. 2. art. 1.² et 1. p. q. 28. art. 1., ubi inquit, quod «ea, quae dicuntur ad aliquid, significant secundum propriam rationem solum respectum ad aliud. Qui quidem respectus aliquando est in rerum natura, utpote quando aliquae res secundum naturam suam ad invicem ordinatae sunt». Et hoc ideo est, quia relatio propter suam minimam entitatem non praecise dependet a subiecto sicut aliae formae absolutae, sed se habet ut entitas tertia ex coordinatione duorum extremorum consistens et resultans, ideoque ut sit in rerum natura debet dependere a fundamento coordinante illam ad terminum, et non solum a subiecto et causa productiva.

Ex his non erit difficile discernere inter relationes secundum dici et secundum esse, reales et rationis. Relativa enim SECUNDUM ESSE et SECUNDUM DICI discriminantur ex ipso exercitio, quia in relativis secundum esse tota ratio seu exercitium est respicere, et ideo dicuntur respicere terminum in ratione puri termini. Exercitium vero seu ratio relationis secundum dici non est pure respicere terminum, sed aliquid aliud exercere, unde sequatur relatio; ideoque dixit bene S. Thomas in 2. dist. 1. q. 1. art. 5. ad 8. primo loco positum³, quod ista relativa important fundamentum et relationem, relativa vero secundum esse tantum relationem dicunt, quia videlicet relativa secundum dici potius erga terminum se habent fundando relationem quam actu respiciendo, et ideo non in ratione puri termini ipsum respiciunt, sed secundum aliam rationem, puta causae vel effectus aut obiecti aut quid simile. Quapropter relatio secundum dici in hoc perpetuo distinguitur a relatione secundum esse ex D. Thoma, quod principale significatum relationis secundum dici non est relatio, sed aliquid aliud, ad quod sequitur relatio. Quando autem principale significatum alicuius est relatio ipsa et non aliquid absolutum, tunc est relatio secundum esse, ut constat ex 1. p. q. 13. art. 7. et in 1. dist. 30. q. 1. art. 2.⁴ et opusc. 48. tract. de praedicamento Ad aliquid cap. 1.⁵, ubi manifeste hoc docet.

Ex quo etiam constat, quod relatio transcendentalis, quae non est alia a relatione secundum dici, non importat ex principali significato relationem, sed aliquid absolutum, ad quod sequitur vel sequi potest aliqua relatio. Nam si absolutum non importat, transcendentalis non erit, id est vagans per diversa genera, sed ad unum praedicamentum tantum spectabit. Unde relatio transcendentalis non est forma adveniens subiecto seu rei absolutae, sed illi imbibita, connotans tamen aliquid extrinsecum, a quo pendet vel circa quod versatur, ut materia ad formam, caput ad capitatum, creatura ad Deum, sicque relatio transcendentalis coincidit cum relatione secundum dici. Et male ab aliquibus residuum distinguunt; esse dividitur in transcendentalem et praedicamentalem, cum transcendentalis sit in ipsa entitate absoluta nec ab eius esse differat, et sic non sit totum suum esse ad aliud, quod requiritur ad relationem secundum esse. An vero transcendentalis relatio imperfectionem aliquam et dependentiam importet ideoque a Deo releganda sit, ad metaphysicos et theologos spectat.

RELATIONES AUTEM REALES ET RATIONIS, quae divisio solum in relatione secundum esse invenitur, discriminantur penes carentiam alicuius ex conditionibus requisitis ad relationes reales. Requiruntur autem quinque conditiones a D. Thoma opusc. 48. tract. de Relativis cap. 1.⁶, duae ex parte subiecti, duae ex parte termini, una ex parte relatorum. Ex parte subiecti, quod subiectum sit ens reale et fundamentum seu rationem fundandi realem habeat. Ex parte termini, quod terminus sit res aliqua realis et realiter existens, et secundo, quod sit distincta realiter ab alio extremo. Ex parte vero relatorum, quod sint eiusdem ordinis, defectu cuius Dei ad creaturam non est relatio realis nec mensurae ad mensuratum, si sit diversi ordinis. Quae doctrina concordat his, quae docet in 1. dist. 26. q. 2. art. 1.⁷ et 1. p. q. 28. art. 1. Formaliter tamen et principaliter reducitur tota differentia inter relationem realem et rationis, quod relatio realis habet fundamentum reale cum coexistentia termini, relatio rationis caret fundamento, ut ex D. Thoma sumitur 1. ad Annibaldum dist. 30. quaest. unica art. 1.⁸

HIS SUPPOSITIS RESOLUTORIE DICO: Ad hoc ut relatio aliqua sit praedicamentalis, requiritur, quod habeat illas conditiones, quibus distinguatur a relatione rationis et transcendentali sive secundum dici, ideoque definitur relatio praedicamentalis, quod sit forma realis, cuius totum esse est ad aliud.

Per primam particulam distinguitur a relatione rationis, quae realis forma non est, per secundam a relatione transcendentali et quolibet absoluto, cuius totum esse non est ad aliud, cum in se etiam absolutum aliquid sit.

Colliguntur vero tres conditiones relationis praedicamentalis: Prima, quod sit relatio secundum esse; secunda, quod sit realis, ubi includimus omnes conditiones requisitas ad relationem realem; tertia, quod sit finita. Scotus quartam conditionem, scilicet quod sit relatio intrinsecus adveniens, id est quae sine ulla mutatione, posito fundamento et termino statim consurgit; relationes vero extrinsecus advenientes reicit ad sex ultima praedicamenta, quae posito fundamento et termino non immediate et quasi ab intrinseco resultant, sed extrinseca aliqua mutatione indigent, ut resultent. Sed q. 19. agendo de sex ultimis praedicamentis ostendemus non esse relationes istas extrinsecus advenientes.

Ex prima ergo conditione relationis praedicamentalis excluduntur omnes relationes secundum dici sive transcendentales, ex secunda eiciuntur omnes relationes rationis, ex tertia omnes relationes divinae, quae e praedicamento exulant, cum sint actus puri.

SED INQUIRES circa illam conditionem relationis realis et praedicamentalis, scilicet quod extrema sint distincta realiter, an requiratur, quod sint distincta solum ex parte rerum seu extremorum materialiter, an etiam ex parte rationis fundandi, ita ut fundamentum proximum sit etiam realiter distinctum.

Respondetur in hoc esse differentiam inter scholam D. Thomae et Scoti. Scotus enim in 1. dist. 31. quaest. unica requirit solum distinctionem inter res, quae sunt extrema, non inter rationes fundandi. D. Thomas utrumque requirit, ut patet 1. p. q. 42. art. 1., ubi ex eo negat inter divinas personas dari relationem realem similitudinis et aequalitatis, quia fundamentum est idem in omnibus personis, scilicet divina essentia, ratione cuius assimilantur, et idem esset, si poneretur una albedo in duobus lapidibus. Cuius ratio sumitur ex Caietano ibi, et aliis interpretibus, quia in his relativis ex eo referuntur extrema materialia, quia ipsae rationes fundandi referuntur; quia enim albedines sunt similes, res albae sunt similes. Unde e contra si albedines similes non sunt, quia est unica albedo, ipsa alba similia esse non possunt in albedine, sed sunt idem, utpote cum sit unica tantum et eadem albedo. Si vero sunt similia in aliquo alio, non in ipsa ratione formali albi. Sed de hac difficultate hoc insinuasse sufficiat, magis enim spectat ad theologos et metaphysicos.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur loco illo D. Thomae satis noto, sed difficili, 1. p. q. 28. art. 1., ubi dicit, quod solum in his, quae sunt ad aliquid, inveniuntur aliqua secundum rem et aliqua secundum rationem. Quae verba multis difficilia visa sunt. Nam vel loquitur D. Thomas de relatione praedicamentali vel de relatione, prout abstrahit a reali et rationis. Si primo modo, falsum est in relatione praedicamentali inveniri relationes rationis, vel falso diximus ad relationem praedicamentalem requiri, quod sit realis. Si secundo modo, verum est in relatione sic abstracta utramque reperiri, scilicet realem et rationis, sed falsum est hoc solum reperiri in relatione. Nam etiam in substantia potest aliquid ficte concipi, quod dicetur substantia rationis, sicut chimaera, hircocervus et similia, et in quantitate spatium imaginarium et similia in aliis generibus. Ergo non in sola relatione invenitur aliquid rationis. Et auget difficultatem responsio Caietani ibidem, quod relatio peculiariter hoc habet, quod esse in ratione non est conditio diminuens, sed est vera relatio illa, quae est rationis; constat enim, quod si esset vera relatio, vere faceret referre subiectum et non fictae, atque adeo neque per apprehensionem, sed realiter.

Haec difficultas occasionem praebuit multis sinistre intelligendi Divum Thomam aut minus bene philosophandi de relatione. Quidam enim existimant relationem realem partiri in duos conceptus, scilicet in conceptum accidentis, quem vocant in, et respectum, quem vocant ad; et primum esse realem, secundum rationis vel abstrahere a reali et rationis. Alii existimant solum voluisse D. Thomam significare, quod potest aliquid excogitari per rationem ad instar relationis praedicamentalis. Alii denique, quod loquitur de relatione, ut abstrahit a reali et rationis.

Sed primi excludunt veram realitatem in praedicamento relationis, si id, quod est proprium talis praedicamenti, scilicet respectus et ratio ad, non realizatur. Secundi vero non dicunt aliquid peculiare relationis, ut S. Thomas ponit, quia etiam possunt aliqua entia rationis formari ad similitudinem aliorum generum, v. g. ad instar substantiae et quantitatis etc.

Quare tertia expositio quantum ad unum verissima est, scilicet quod D. Thomas loquitur de relatione in tota sua latitudine, ut abstrahit a reali et rationis. Neque enim dixit S. Doctor, quod in praedicamento Ad aliquid inveniuntur aliqua secundum rationem, sed absolute dixit „in his, quae sunt ad aliquid”, ut significaret se non loqui de relatione, ut determinate est genus, sed absolute secundum se. Quod deberent aliqui attendere, qui minus sollicite legunt S. Doctorem. Itaque loquitur Divus Thomas de relatione sub formalissimo conceptu ad et significat, quod ex illa parte, qua consideratur ad terminum, et positive se habet et non est determinate realis forma, sed permittit, quod sit ens reale vel rationis; licet ad praedicamentale et fundatum reale sit. Et ita non voluit D. Thomas significare, quae relatio sit realis vel quae rationis, sed ex qua parte habet relatio, quod possit esse realis vel rationis, scilicet ex parte, qua est ad terminum; licet enim ibi realitatem habere possit, non tamen inde. Quod expressit S. Doctor in 1. ad Annibaldum dist. 26. q. 2. art. 1.⁹ dicens, «quod relatio potest dupliciter considerari, uno modo quantum ad id, ad quod dicitur, ex quo rationem relationis habet, et quantum ad hoc non habet, quod ponat aliquid, quamvis etiam ex hoc non habeat, quod nihil sit; sunt enim quidam respectus, qui sunt aliquid secundum rem, quidam vero, qui nihil. Alio modo quantum ad id, in quo est, et sic quando habet eam in subiecto, realiter inest». Sic D. Thomas.

Quomodo autem hoc sit peculiare in relatione et in aliis generibus non inveniatur, dicimus ex eo esse, quia in aliis generibus ratio propria et formalissima eorum non potest positive intelligi, nisi entitative etiam intelligatur, quia positiva eorum ratio est ad se tantum et absoluta, et ideo non intelligitur positive nisi etiam entitative, quod enim est ad se, entitas est. Sola relatio habet esse ens et ad ens, et pro ea parte, qua se habet ad ens, positive se habet, nec tamen inde habet entitatem realem. Sed aliunde relationi provenit realitas, scilicet a fundamento, aliunde positiva ratio ad, scilicet ex termino, ex quo non habet esse ens, sed ad ens, licet illud ad vere reale sit, quando fundatum est.

Quod ergo aliquid possit considerari positive, etiamsi non entitative realiter, proprium relationis est. Et hoc solum voluit dicere Caietanus cit. loco, cum dicit relationem rationis esse veram relationem, non veritate entitatis et formae informantis, sed veritate obiective et positivae tendentiae ad terminum. Neque Caietanus dixit, quod in relatione praedicamentali ipsum ad est aliquid rationis; expresse enim dicit, quod vere realizatur.

Quando vero instatur, quod etiam alia genera possunt hoc modo dici aliquid rationis, sicut substantia rationis erit chimaera, quantitas rationis spatium imaginarium, et sic de aliis: Respondetur, quod, ut supra dictum est q. 12. art. 1., non dicitur ens rationis illud, ad cuius instar formatur; formatur enim ens rationis ad instar entis realis, sed dicitur ens rationis illud non reale, quod ad instar realis entis concipitur. Non datur ergo substantia rationis nec quantitas rationis, quia licet aliquod non ens concipiatur ad instar substantiae, v. g. chimaera, et aliquid ad instar quantitatis, v. g. spatium imaginarium, non tamen ipsa substantia vel aliqua substantiae ratio concipitur per rationem et formatur in esse ad instar alterius entis realis. Et ideo illa negatio seu non ens chimaerae, et illud non ens spatii imaginarii dicitur ens rationis. Sed hoc est ens rationis, quod vocatur negatio, non autem erit substantia rationis, cum non ipsa substantia ut ens rationis ad instar alicuius realis concipiatur, sed negationes seu non entia ad instar substantiae et quantitatis. At vero in relativis non solum aliquod non ens concipitur ad instar relationis, sed etiam ipsa relatio ex parte respectus ad, cum non existit in re, concipitur seu formatur ad instar relationis realis, et sic est, quod formatur in esse, et non solum id, ad cuius instar formatur, et ratione huius datur relatio rationis, non substantia rationis.

Secundo arguitur: Supremum genus huius praedicamenti est vera relatio realis, et tamen non habet terminum distinctum a se, quem respiciat; ergo falso diximus hoc requiri ad relationem realem praedicamentalem.

Minor probatur, quia vel ille terminus est aliquid relativum vel absolutum. Non absolutum, quia, ut infra¹⁰ dicemus, formalis terminus relationis non est aliquid absolutum, sed relativum. Praeterquam quod illud absolutum non potest esse aliquid reale existens in singulari; nec enim relatio in communi potest respicere pro termino aliquid singulare determinate, sic enim omnes relationes illum respicerent. Si autem est aliquid abstractum a singularibus, illud non potest terminare relationem realem, cum non detur a parte rei. Si autem est aliquid relativum, vel est illi aequale vel inferius. Si aequale, dabuntur duo genera relationum. Si inferius, respicietur a relatione in communi ut id, de quo praedicatur, non ut id, ad quod terminatur per se ut relatio, sed ut universale.

RESPONDETUR, quod relatio in communi non respicit terminum in actu et in exercitio, sed solum concipitur ut ratio et quidditas ipsius relationis et ut gradus superior, quo relationes inferiores constituuntur ad respiciendum, non id, quod exercite respicit, id enim habet per sua inferiora; sicut substantia prima vage et in communi accepta est id, quo substatur accidentibus, non id, quod exercite illis substans. Et huius ratio est, quia relatio generice sumpta non est conceptus relationis ut oppositae, sed ut unientis ratione naturarum relationis. Unde in illo conveniunt tam relativa quam correlativa, non in illo oppositionem habent; relatio autem non exercetur ad terminum nisi sub oppositione relativa. Et ita relatio concepta sub conceptu generico exuit statum oppositionis et tantum explicat conceptum, in quo conveniunt omnes relationes, non autem exercitium respiciendi terminum, licet sit ratio respiciendi illum in suis inferioribus. Et etiam in sententia, quod terminus relationis sit aliquid absolutum, non tamen potest accipi terminus in communi tamquam aliquid unum, quia secundum hanc sententiam in quocumque genere invenitur terminus relationis nec potest ex omnibus generibus unus terminus fieri, qui respiciatur a relatione ut sic; determinatum autem terminum non respicit, cum sit generica relatio.

Tertio arguitur: Relationes transcendentales etiam habent totum suum esse ad aliud, sicut tota essentia materiae est ad formam, tota essentia habitus et actus ad obiectum; inde enim habent totam speciem. E contra vero relatio praedicamentalis non totum suum esse habet ad aliud, cum etiam sit accidens inhaerens, et sic habet esse in subiecto, non ad subiectum.

Confirmatur, quia relatio transcendentalis etiam dependet a suo termino sicut relatio secundum esse. Ergo non est ratio, cur transcendentalis possit terminari ad non existens, non vero praedicamentalis.

RESPONDETUR, quod relatio transcendentalis non est primo et per se ad aliud sicut praedicamentalis, quia licet tota earum species et essentia sumatur ab alio vel dependeat ab alio, non tamen ad aliud, sicut materia dependet a forma et actus ab obiecto sicut a causis, a quibus habent esse et specificationem. Et ex hoc consequitur, quod respiciunt illud ut terminum. Sed quod primo et per se sit ad aliud ut ad terminum, est proprium relationis praedicamentalis. Et ideo dicitur, quod respicit terminum ut pure terminum, id est tantum ut ad aliud, non ut ab alio vel circa aliud vel quocumque alio causalitatis modo sicut transcendentalis. Quod vero relatio praedicamentalis dicitur esse in subiecto, non tollit, quin totum suum esse sit ad aliud, totum, inquam, id est proprium et peculiare ipsius esse, in quo differt ab aliis generibus absolutis; supponendo tamen rationem communem accidentis, scilicet esse in aliquo, ratione cuius non habet esse ad aliud, sed nec id excludit.

Ad confirmationem respondetur, quod transcendentalis relatio non est primo et per se ad aliud, ut dictum est, sed ab alio vel circa aliud, ut dependentia vel causalitas aut aliquid simile; quod aliquando salvari potest non per id, quod de facto est sed per id, quod convenire potest, vel postulat, ut conveniat. Relatio autem praedicamentalis, quia totum suum esse habet ad aliud, non consurgit nisi ex positione extremorum. Unde altero illorum deficiente deficit.