Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Ut individui rationem, quae satis perplexa est, investigare possimus eiusque definitiones explicare, duo PRAENOTANDA sunt.

Primum: vel posse nos loqui de individuatione generaliter accepta, prout in omnibus generibus invenitur, tam substantiae quam accidentis; vel specialiter, prout in genere substantiae invenitur, speciali enim modo individuatur, eo quod subsistit in se, et per se ipsam individuari debet. Unde licet in omni individuo inquiri possit et de principio seu fundamento individuationis et de ipsa individuatione, in substantia tamen non solum invenitur principium individuationis et ipsa individuatio ex tali principio causata, sed etiam terminus seu complementum ipsius singularitatis, quo natura illa redditur completa et subsistens, potestque inveniri natura sine tali termino et propria subsistentia, ut patet in natura humana assumpta a persona divina. Et ita dixit D. Thomas q. 9. de Potentia art. 2. ad 1.,¹ quod «in substantia particulari est tria considerare, quorum unum est natura in singularibus existens. Secundum est modus existendi talis naturae, quae existit ut propria huic individuo. Tertium est principium, ex quo causatur talis modus existendi». Ubi singularitatem modum vocat naturae.

Secundo est praenotandum, quod individuum seu singulare, quod communiter in omnibus generibus invenitur, potest considerari vel primo intentionaliter vel secundo intentionaliter. Individuum quantum ad primam intentionem dicit ipsam singularitatem, prout a parte rei invenitur, quae singularitas seu individuatio realis non est aliud physice et in re quam ipsa unitas numerica, qua aliquid ita est unum, quod est indivisum in se et divisum a quolibet alio, ut S. Thomas docet 1. p. q. 29. art. 4. Et haec unitas numerica in re est sicut modus naturae et reddit unitatem simpliciter, quia specifica et generica sunt unitates per rationem, in re autem convenientiae seu similitudines, et possunt ulterius dividi in inferiora, quod non potest numerica. Quantum ad secundam intentionem, individuum constat duplici relatione rationis. Prima est subicibilitatis ad praedicata superiora, sive ad praedicatum immediatum, quod est species atoma, sive ad praedicata mediata, quae sunt genera, ut constat in individuis genericis, ut hoc animal, hoc corpus etc. Haec enim individua ex parte subicibilitatis accipiuntur. Secunda relatio rationis est praedicabilitatis, qua individuum praedicatur non de aliquo inferiori, sed de seipso.

Iuxta ista tria triplex Porphyrii definitio de individuo procedit. Prima de individuo primo intentionaliter accepto: «Individua ex eo dicuntur quod ex proprietatibus consistit unumquodque eorum, quarum collectio numquam in alio eadem erit».

Quae sint autem istae proprietates individuantes, communiter admittitur dictum Alberti Magni,² quod sunt septem et illo vulgari versu continentur:

Forma, figura, locus, tempus, cum nomine sanguisPatria: sunt septem, quae non habet unus et alter.

Ex quarum proprietatum numeratione satis constat explicari hanc definitionem primo intentionaliter, quia numerantur hic proprietates, quae realiter inveniuntur, ut patet de forma et figura etc. Imo in ista definitione solum definitur individuum substantiae, quia soli substantiae convenit habere collectionem istarum proprietatum. Et adhuc restrictius non quodlibet individuum substantiae, sed completum et subsistens, quod vocatur suppositum seu persona, definitur ista definitione, quia aliquae proprietates sunt, quae soli supposito conveniunt et non partibus, ut nomen, quod toti personae imponitur, sanguis, id est genus seu generatio, quae solis personis convenit, et similiter patria etc. Neque enim manus vel pes dicitur habere patriam vel genus suum ducere a tali sanguine, sed totus homo.

Aliter tradit D. Thomas definitiones individui primo intentionaliter accepti. Nam in 1. p. q. 29. art. 4. inquit, quod «individuum est indistinctum in se et distinctum ab aliis», vel melius in 10. Metaph. lect. 11.:³ «Individuum est, quod non dividitur ulterius, nec formali nec materiali differentia». Quae definitiones non solum conveniunt individuis substantialibus, sed etiam accidentibus. Et explicari potest prima definitio sic, quod individuum est in se indistinctum, id est unum et individuum, et distinctum ab aliis, id est ultimate distinctum nec amplius distinguibile per alias differentias. Quod ipsa secunda definitio explicat, quando dicit, quod individuum est, quod ulterius non dividitur. Sicut autem unitas, licet dicat aliquid positivum cum negatione divisionis, non tamen addit super ens aliquid positivum, sed negationem illam, quae tamen non intrat constitutionem entitatis, sed ad eius pertinet passionem, ita individuatio non dicit aliquid pertinens ad quidditatem rei, sed extra quasi modificationem aut determinationem eius per modum negationis explicatam.

SI AUTEM INQUIRAS, an ista definitio tradita a Porphyrio essentialis sit vel descriptiva, respondetur: Descriptivam esse, quia traditur per proprietates, quarum collectio seu aggregatio ita invenitur in uno, quod non in alio. Ergo supponit ipsam essentiam individui constitutam, quia proprietates supponunt id, cuius proprietates sunt. Nec sufficit dicere, quod supponunt naturam specificam, quia respectu eius non sunt proprietates, sed accidentia, alioquin omnibus convenirent, quibus convenit natura specifica. Quod potius dicendum et fortasse magis ad mentem Porphyrii, quod non definitur individuum per proprietates consecutas et posteriores ipsa individuatione. Fortassis enim individuo propriae passiones, quae fundantur in connexione necessaria ad naturam, non conveniunt, sed quae sunt principium et ratio individuationis, quatenus designant materiam, ut ex ipsa materia signata nascatur individuatio, ut in libris de Generat.⁴ probabitur ex sententia D. Thomae. Et ad hoc videntur inclinare verba Porphyrii, dum inquit «individua ex eo dici, quod ex proprietatibus consistit unumquodque etc.». Ubi non dicit consistere in hoc individuum, sed «ex eo dici», quia scilicet inde originatur individuatio, quia talibus proprietatibus designatur materia, quae est principium individuationis. Unde advertit optime D. Thomas 7. Metaph. lect. 15.,⁵ quod «collectio accidentium non est principium individuationis, sed materia signata», quia «quaelibet forma de se nata est in pluribus esse». Unde quantumcumque aggregentur formae seu accidentia, non individuant. Requiritur ergo materia, quia ipsa est principium incommunicabilitatis, eo quod est ultimum subiectum, ultra quod non datur communicatio. Signatur autem proprietatibus vel recipiendo illas vel dicendo ordinem ad illas, praesertim ad quantitatem, unde resultat designatio seu divisio materiae, ut dicto loco dicetur.

SI ITERUM INQUIRAS, quid sit ista individuatio formaliter, respondetur aliud esse principium individuationis, aliud individuationem ipsam, quae a tali principio causatur. Principium individuationis sumit Divus Thomas in rebus compositis ex materia designata per quantitatem et accidentia vel per ordinem ad illam. In rebus autem a materia separatis ipsammet formam, ut incommunicabilis est materiae, docet esse principium individuationis. Et in hoc est varietas opinionum et contrarietas inter D. Thomam et Scotum et alios, quia Scotus docet provenire istam individuationem ex aliquo modo superaddito naturae, quem vocat haecceitatem, quo scilicet redditur natura formaliter haec et designabilis. Alii vero docent unumquodque ens seipso individuari et non ex alio principio, sicut seipso unum est. De qua controversia in praesenti non est agendum, sed in libris de Generat. q. 9. Et videri potest Caietanus de Ente et Essentia cap. 2. circa finem.

At vero individuatio ipsa formalis, quae a principio individuationis causatur, metaphysice est ipsa differentia individualis; physice autem est ipsa unitas numeralis et individua, qua aliquod ens taliter est unum, quod non est amplius divisibile seu communicabile per alias differentias contrahentes, ut iam supra explicatum est et amplius in dicto loco de Generatione dicetur.

Specialiter autem loquendo IN GENERE SUBSTANTIAE invenitur peculiaris ratio individuationis, ut bene notat S. Thomas 1. p. q. 29. art. 1., eo quod substantiae per seipsas individuantur, id est sine ordine ad aliquid extra se, sed subsistendo in se. Et ideo in ipsis substantiis aliud est singularitas seu individuatio, quae invenitur etiam in accidentibus, aliud subsistentia vel suppositalitas. Nam in humanitate Christi constat assumptam esse naturam singularem, id est non universalem, non tamen subsistentem et suppositatam. Est ergo suppositalitas distinctum quid ab individuatione et habet se tamquam terminus complens ipsam singularitatem et existentiam naturae. Unde individua substantiae speciali modo nominantur; dicuntur enim supposita, personae et hypostases, primae substantiae, res naturae, subsistentia. Quae significant individuum, prout est quoddam totum et completum in genere substantiae, quod substat aliis, tam praedicatis essentialibus naturae quam accidentalibus. Et sic non solum dicunt singularitatem naturae, sed singularitatem completam et subsistentem, de quo infra q. 15. agemus, et 1. Phys. q. 7. Alia nomina sunt communia individuis accidentis et substantiae, sive totali sive partiali, sive sit subsistens sive non, ut singulare, individuum, particulare. Et similiter pronomina designativa, ut hoc, istud, illud et similia, ut optime declarat D. Thomas in 3. Sentent. ad Annibaldum dist. 6. quaest. unica art. 1.⁶ et in aliis Sententiariis ibidem,⁷ et in 1. dist. 26. q. 1. art. 1.⁸ Ubi etiam explicat, quomodo ista nomina aliquando accipiuntur primo intentionaliter, aliquando secundo intentionaliter, sicut individuum, particulare, singulare aliquando realitatem singularitatis designant, aliquando habitudinem secundae intentionis ad praedicata superiora. Et promiscue iam istis nominibus utimur ad significandam individuationem, tam primo intentionaliter quam secundo intentionaliter.

Hucusque definitionem Porphyrii de individuo primo intentionaliter explicavimus. De individuo autem secundo intentionaliter duas definitiones tradit Porphyrius: Primam ex parte praedicabilitatis, dicens, quod «individuum est illud, quod de uno solo praedicatur»; secundam ex parte subicibilitatis dicens, quod «individuum continetur sub specie, species autem sub genere», ostendens per hoc, quod convenit illi esse ultimum subicibile, utpote sub genere et specie contentum. Ubi adverte subicibilitatem, quae est relatio individui ut inferioris ad sua superiora, esse praecipuum, quod in individuo importatur, quia principalis ratio individui est ratio inferioritatis ad universale; opponitur enim individuum universali sicut inferius superiori. At vero praedicabilitas, quae convenit individuo, cum sit tantum praedicabilitas de uno vel de seipso, non tam est artificialis praedicatio quam identica. Sed tamen quia praedicatio identica etiam convenit rebus in universali acceptis, ut cum dicitur: «Homo est homo», «animal est animal», addendum est, ut haec definitio soli individuo applicetur, quod id, quod solum identice et non alio modo praedicari potest de uno, illud dicatur individuum. Res enim in communi etsi identice praedicari possint, tamen etiam alio modo praedicari eis convenit, scilicet formaliter de suis inferioribus, id est ut praedicatum formale distincti conceptus.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur illo communi argumento, quia singulare neque est definibile nec scibile, de singularibus enim non est scientia; ergo frustra hic traditur definitio individui.

Si dicatur definiri ipsam individuationem in communi, contra est: Quia haec individuatio non est individuum, sed universale; praedicatur enim de pluribus et non de uno tantum, pluribus enim convenit ratio individui. Et illa individuatio communis vel est secunda intentio vel prima. Si secunda intentio, non salvat primam definitionem Porphyrii, quae est de singulari pro prima intentione. Si prima intentio, non est aliquid univocum neque una definitione definibile, quia differentiae individuales sunt primo diversae, et sic nihil habent univocum sive commune.

RESPONDETUR hoc argumento tangi difficultatem seq. art. discutiendam de individuo in communi seu de individuo vago, quod potest concipi in communi. Videatur ibi solutio ad primum, ubi ostendemus individuum in communi esse denominative universale, non formaliter.

Ad aliam partem argumenti respondetur individuationem primo intentionaliter acceptam posse concipi in communi analogice et sic definiri, ut seq. art. dicetur. Sed secundo intentionaliter, pro relatione rationis subicibilitatis vel praedicabilitatis, etiam univoce potest concipi in communi.

Secundo arguitur: Quando dicitur in definitione individui: «cuius tota collectio proprietatum non est in alio», vel intelligitur de proprietatibus illis in communi acceptis vel de singularibus et determinatis. Si in communi, falsum est totam collectionem earum non posse esse in alio. Constat enim eandem patriam, eundem sanguinem etc. posse convenire pluribus individuis. Similiter figura et forma communiter accepta pluribus convenit. Si in singulari, v. g. de hac forma, de hac figura etc., imprimis petitur principium, quia definimus individuum per proprietatem individuam, cum tamen ab ipso subiecto sit proprietas ista individua et singularis. Et deinde, quia tunc frustra diceretur, quod tota collectio proprietatum non est in alio, siquidem non solum tota collectio, sed neque una sola proprietas individuata et singularis potest esse in alio, v. g. haec figura, haec forma, hic locus etc. Nam licet unica denominatio extrinseca possit convenire multis, ut eadem patria denominare multa individua et unum accidens reale possit divinitus poni in multis subiectis, tamen connaturali modo non potest esse nisi in uno tantum subiecto, hoc ipso quod est accidens individuatum et singulare.

RESPONDETUR definitionem intelligi de collectione proprietatum non in communi, sed in singulari; nam quodcumque accidens in communi potest multis convenire. Et ad replicam dicitur non committi petitionem principii, quia non definitur individuum per proprietates, quatenus individuatae et singulares sunt, sed quatenus sunt principium individuationis, quia scilicet ita designant et determinant hoc individuum, quod in alio reperiri non possunt. Et licet hoc non possint praestare, nisi in se sint singulares et individuae, tamen non quatenus in se individuatae, sed quatenus sunt principium individuandi et reddendi ipsum individuum incommunicabile alteri, ponuntur in definitione individui, quia ab ipsis ut a conditionibus dependet designatio et determinatio individui. Unde obiter intelligitur, quam vera sit sententia D. Thomae, quod principium individuationis est materia signata quantitate et accidentibus, non quia accidentia formaliter constituant individuationem, sed quia a materia ut a principio per se dependet individuatio, ab accidentibus autem ut a conditionibus designationis, alias frustra individuum definiretur per collectionem proprietatum etc.

Et ad ultimam replicam dicitur, quod inter istas proprietates individuationis aliqua conveniunt pluribus individuis, scilicet quae extrinsece denominant, ut patria, nomen, sanguis, locus etc., alia vero solum uni, ut haec forma, haec figura etc. Unde oportuit de tota collectione, non autem de aliqua proprietate seorsum dicere, quod non potest esse in aliquo alio individuo.

Ultimo arguitur contra definitionem individui praedicabilis. Nam aliqua individua praedicantur de pluribus; ergo falsa est definitio.

Antecedens probatur: Nam eadem numero materia est in uno individuo, postea in alio, ut in Petro et in eius cadavere, eadem numero actio denominat causam primam et secundam, eadem cognitio plura cognita, idem locus plura locata, saltem successive. Denique eadem numero aqua potest dividi in plures aquas, quarum quaelibet est unum individuum. Ergo male dicitur, quod individuum est indivisum in se et non divisibile in alia.

RESPONDETUR non repugnare, quod aliquod accidens extrinsece denominans conveniat pluribus tamquam inadaequatis et particularibus subiectis, vel quod una materia seu subiectum possit recipere diversas formas sive simul sive successive. Sed hoc non est praedicari individuum de pluribus numero distinctis tamquam de inferioribus, vel unam formam esse in pluribus subiectis individuis adaequatis, quod requiritur, ut individuum de pluribus simpliciter et adaequate praedicetur. Quare accidens seu forma denominans plura subiecta habet illa quasi partialia et inadaequata, non quasi tota in respectu suae denominationis, licet verum sit, quod non possit forma inhaerens esse in pluribus realiter distinctis et separatis. Quando autem aqua dividitur in plures aquas, non hoc fit per multiplicationem et praedicationem sui, sed potius per corruptionem et divisionem, quia desinit esse unum individuum aquae, et ex illo fiunt plura per divisionem. Sed de hoc modo dividendi non loquimur in praesenti.