Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

De signo instrumentali, quod vere et proprie sit signum, nullus dubitat; nihil enim manifestius quam instrumentalia et exteriora signa vere esse signa. Sed TOTA DIFFICULTAS est circa signa formalia, quibus formatur et informatur potentia cognoscitiva ad manifestationem obiecti eiusque cognitionem. Et tota difficultas devolvitur ad hoc: Quomodo signo formali conveniat ratio medii ductivi potentiae ad signatum, et quomodo conveniant ei conditiones signi, praesertim illa, quod sit imperfectior suo significato, et dicatur res imperfectius cognosci per signum, quam si in seipsa et immediate cognoscatur et repraesentetur.

Et ratio est, quia signum formale, cum sit ipsa notitia vel conceptus rei, non ponit in numero cum ipsa met cognitione, ad quam ducitur potentia. Unde non potest habere rationem medii ad hoc, ut potentia reddatur cognoscens et ut obiectum ex non manifesto fiat manifestum, siquidem est ipsa ratio et forma cognoscendi, et sic signum ad hoc ducit, ut conceptus notitiaque ponatur in potentia fiatque cognoscens; non vero ipse conceptus medium est ad cognoscendum. Imo aeque immediate dicitur aliquid cognosci, quando cognoscitur in seipso et quando cognoscitur mediante conceptu vel notitia; conceptus enim non facit cognitionem mediatam.

Ut brevius et clarius res ista percipiatur, adverte ex D. Thoma in 4. dist. 49. q. 2. art. 1. ad 15.¹ et Quodlib. 7. art. 1.², quod medium in cognitione est triplex: medium sub quo, ut lumen sub cuius illustratione res aliqua videtur; medium quo, scilicet species, qua res videtur; medium in quo, scilicet id, in quo alia res videtur, ut in speculo video hominem. Et hoc medium in quo potest adhuc esse duplex: quoddam materiale et extra potentiam, scilicet illud, in quo est similitudo seu imago alterius, ut in speculo imago hominis; aliud formale et intrinsecum, sicut species expressa seu verbum mentis, in quo res intellecta cognoscitur. Hoc enim dari ut distinctum ab actu cognitionis docet Divus Thomas q. 8. de Potentia art. 1. et q. 9. art. 5.³ et nos ostendemus in libris de Anima q. 10. constatque praecipuam rationem explicandi verbum in divinis esse, quia in nobis tale verbum datur procedens per intellectionem. Qui autem negant dari verbum in nobis, evacuant istam rationem. Et primum medium in quo facit cognitionem mediatam, id est ex alio cognito vel cognitione deductam pertinetque ad signum instrumentale, secundum vero medium cognitionem mediatam non constituit, quia non duplicat obiectum cognitum neque cognitionem. Ceterum vere et proprie est medium repraesentans obiectum, non ut medium extrinsecum, sed ut intrinsecum et formans potentiam. Etenim repraesentare non est aliud quam reddere praesens et coniunctum obiectum potentiae in esse cognoscibili, sive per modum principii in specie impressa, quae ex parte principii se tenet, quia ex ipsa et potentia procedere debet cognitio, sive ex parte termini in specie expressa, quae ex parte termini se tenet, quia in ipsa obiectum proponitur et praesentatur ut cognitum et cognitionem terminans intra potentiam, intra quam induit rationem obiecti. Redditur autem obiectum praesens seu repraesentatur potentiae non seipso immediate, sed mediante conceptu vel specie. Est ergo medium in repraesentando id, quo sic redditur obiectum repraesentatum et coniunctum potentiae.

DICO ERGO PRIMO: In sententia S. Thomae probabilius est signum formale esse vere et proprie signum, atque adeo univoce cum instrumentali, licet in modo significandi valde differant.

Et pro mente S. Doctoris declaranda expendendum est, quod aliquando loquitur de signo, ut praecise exercet officium repraesentandi aliud a se, et sic tribuit formali rationem signi simpliciter. Aliquando loquitur S. Thomas de signis, quae tamquam res obiectae et prius cognitae ducunt nos ad aliquod signatum, et in tali acceptione docet signum principaliter inveniri in sensibilibus, non in spiritualibus, quae minus manifesta nobis sunt, ut loquitur in 4. dist. 1. q. 1. art. 1. quaestiunc. 2.⁴ et 3. p. q. 60. art. 4. ad 1.

Quod ergo signum formale simpliciter et absolute sit signum, deducitur primo ex Quodlib. 4. art. 17.⁵, ubi inquit, «quod vox est signum et non signatum; conceptus autem est signum et signatum, sicut et res». Sed secundum D. Thomam non potuit conceptus esse signum instrumentale, ut de se patet, cum non sit obiectum extrinsecum movens; ergo attribuit ei rationem signi, in quantum signum formale.

Item in q. 4. de Veritate art. 1. ad 7.⁶ sic inquit: «Ratio signi per prius convenit effectui quam causae, quando causa est effectui causa essendi, non autem significandi. Sed quando effectus habet a causa non solum, quod sit, sed etiam quod significet, tunc sicut causa est prior quam effectus in essendo, ita in significando, et ideo verbum interius per prius habet rationem significationis quam verbum exterius». Ita D. Thomas, ubi loquitur absolute de quocumque verbo mentis et rationem signi illi attribuit, quod instrumentale esse non potest, cum extra potentiam non sit nec moveat, ut dictum est.

Ac denique in q. 9. de Veritate art. 4. ad 4.⁷ inquit, «quod signa in nobis sunt sensibilia, quia nostra cognitio ut discursiva est, a sensibus oritur. Sed communiter possumus signum dicere quodcumque notum, in quo aliud cognoscitur. Et secundum hoc forma intelligibilis potest dici signum rei, quae per ipsam cognoscitur. Et sic angeli cognoscunt res per signa, et unus angelus per signum alteri loquitur». Ita D. Thomas, ubi quando dicit: «Signum communiter possumus dicere etc.», ly communiter non est idem quod improprie et non vere, sed secundum communem rationem signi, veram tamen, licet non sub ea appropriatione, qua nos utimur signis secundum nostrum modum cognoscendi, deveniendo de uno ad aliud et formando cognitionem imperfectam aut discursivam ex signo ad signatum. Et ita quoad modum cognoscendi cum quadam maiori proprietate invenitur ratio signi in signo externo et instrumentali, quatenus ibi manifestius exercetur ducere de uno ad aliud, duplici existente cognitione, altera signi, altera signati, quam unica solum, sicut in signo formali invenitur. Unde tandem D. Thomas hoc ultimo loco cit. solut. ad 5.⁸ dicit, «quod de ratione signi proprie accepta non est, quod sit prius vel posterius natura, sed solummodo, quod sit nobis praecognitum». Ex quo fit, quod ad salvandam proprietatem signi sufficit salvare, quod sit praecognitum, quod in signo formali reperitur, non quia sit praecognitum ut obiectum, sed ut ratio et forma, qua obiectum redditur cognitum intra potentiam, et sic est praecognitum formaliter, non denominative et ut res cognita.

Et ex hoc sumitur FUNDAMENTUM CONCLUSIONIS, quia signo formali convenit proprie et vere esse repraesentativum alterius a se, et ex natura sua ordinatur ad hanc repraesentationem tamquam substituens loco rei seu obiecti, quod reddit praesens intellectui; ergo salvat essentialem rationem signi.

Consequentia patet, quia salvat definitionem traditam signi, quod sit repraesentativum alterius a se per modum alicuius magis noti et substituentis pro alio, atque adeo illi non aequale, sed imperfectius et deficiens. Hoc autem totum invenitur in signo formali. Nam conceptus, v. g. hominis, repraesentat aliud a se, scilicet hominem; et est notior, non obiective, sed formaliter, siquidem hominem reddit notum et cognitum, qui sine conceptu latens est et non praesentatus intellectui; et eadem ratione est prius cognitum formaliter, id est habet se ut ratio, qua obiectum redditur cognitum. Id autem, quod est ratio, ut aliquid sit tale, in quantum ratio et forma, est prius eo, eo modo, quo forma est prior effectu formali. Si ergo conceptus est ratio, ut res sit cognita, prius est prioritate formae ad subiectum et rationis denominantis ad rem denominatam. Similiter non est aequale ipsi obiecto repraesentato, sed inferius et imperfectius illo, ut in conceptibus creatis patet, quia conceptus creati sunt intentiones ex natura sua ordinatae et subordinatae obiectis, ut loco illorum substituant et vices eorum gerant ex parte termini repraesentati et cognoscendi a potentia. Ergo sunt inferiores obiecto, ut obiectum illorum est, quia semper obiectum se habet ut principale et conceptus ut repraesentans et eius gerens vices. Et sic in esse intentionali semper est inferius, licet aliunde in ratione spiritualis entitatis possit aliquando conceptus superare obiectum. Et quando dicimus obiectum esse principalius et perfectius, loquimur de obiecto primario et formali conceptus; nam obiectum materiale et secundarium habet se accessorie, nec est necesse, quod sit perfectius, cum pro illo non directe et per se substituat conceptus.

Denique non obstat, quod conceptus non videatur ponere in numero cum obiecto repraesentato, siquidem res in conceptu videtur et non extra. Nam licet modo repraesentativo videatur fieri unum ex conceptu repraesentante et obiecto repraesentato, tamen haec unitas non destruit verum et proprium esse repraesentativum et significativum. Imo quanto magis repraesentatio est unum cum re repraesentata, tanto melior et efficacior est repraesentatio. Nec tamen pervenit in nobis conceptus, quantumcumque perfectus, ad identitatem cum repraesentato, quia numquam pervenit ad hoc, quod repraesentet se, sed aliud a se, quia semper se habet ut vicarium quid respectu obiecti; semper ergo retinet distinctionem inter significatam et ipsum significans.

Aliud est in Divinis. Verbum enim quia est summa repraesentatio in actu puro, ex vi tantae repraesentationis pervenit ad identitatem cum essentia divina repraesentata, et ita amittit rationem signi, de quo Divus Thomas 1. p. q. 27. art. 1. Et ex hac eadem ratione conceptus seu species expressa retinet rationem medii, quantum sufficit ad rationem signi. Habet enim rationem medii in quo, quia numquam se, sed aliud a se repraesentat, ut tenet se ex parte termini cognitionis, non ex parte principii sicut species impressa. Sed quia non est terminus ultimus seu cognitum tamquam res, sed ut deserviens potentiae, ut in eo rem apprehendat tamquam ultimo cognitam, ideo sufficienter habet rationem medii hoc ipso, quod non est terminus ultimus in cognoscendo. Nec dicitur deficiens se habere ad signatum, quasi deficienter et imperfecte repraesentet; deficiens enim repraesentatio et imperfecta non est de ratione signi, sed accidit illi. Sufficit autem, quod ex se sit subserviens signato et vices gerens obiecti repraesentati et loco illius substituens, siquidem in quantum tale est inferius eo, pro quo substituit.

DICO SECUNDO: Divisio in signum formale et instrumentale est essentialis, univoca et adaequata.

Quod sit univoca et essentialis ex praecedenti conclusione deducitur, quia signum formale vere et essentialiter est signum, ut ostendimus. De instrumentali autem nullus dubitat, quod sit signum. Ergo essentialis et univoca est.

Quod vero sit adaequata, constat, quia divisionis membra reducuntur ad contradictoria, et sic exhauriunt totum divisum. Nam cum omne signum sit medium ductivum ad aliud, vel hoc medium est prius cognitum ad hoc, ut aliud cognoscatur, vel non. Si est prius cognitum denominative seu obiective, est signum instrumentale. Si non est prius cognitum obiective, et tamen repraesentat aliud, id facit formaliter, quia est ratio, qua aliud redditur cognitum intra potentiam, non extra ut obiectum cognitum; ergo est signum formale.

Denique quod divisio essentialis sit, non accidentalis, inde constat, quia essentialis ratio signi consistit in repraesentatione signati, quatenus obiectum redditur praesens potentiae et illi coniungitur. Diversus autem modus repraesentationis est essentialiter in hoc, quod est seipso formaliter reddere alterum praesens potentiae, et in hoc, quod est reddere praesens ut prius cognitum et obiectum potentiae. Ergo fit diversa praesentia per formam repraesentantem immediate vel per obiectum prius cognitum, et consequenter diversa repraesentatio essentialiter est et diversa notificatio, atque adeo diversum signum essentialiter.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Contra primam conclusionem formari possunt argumenta vel ex quibusdam auctoritatibus D. Thomae vel intendendo probare, quod non conveniunt signo formali conditiones ad essentiam signi requisitae.

Ex D. THOMA ergo obici potest primo, quia 3. p. q. 60. art. 4. ad 1. inquit, quod primo et principaliter dicuntur signa, quae sensibus offeruntur, effectus autem intelligibiles non habent rationem signi, nisi secundum quod sunt manifestati per aliqua signa. Sed signa formalia sunt effectus quidam intelligibiles, sicut conceptus et species expressae; ergo non sunt signa, nisi ut manifestantur aliquo sensibili.

Similiter 4. dist. 1. q. 1. art. 1. quaestiunc. 2.⁹ inquit, quod «signum quantum ad primam sui institutionem signat aliquam rem sensibilem, prout per eam manuducimur in cognitionem alicuius occulti». Ergo cum signa formalia non designent aliquid sensibile ducens in occultum, non sunt primo et per se signa.

Et ad idem servit id, quod supra retulimus ex q. 9. de Veritate art. 4. ad 4.¹⁰, ubi signum proprie dicit reperiri, quando discurritur de uno ad aliud; potest tamen communiter dici signum quodcumque notum, in quo aliud cognoscitur. Non ergo signum formale proprie est signum.

Respondetur D. Thomam in his locis loqui de signo non secundum communem rationem signi, sed prout deservit nostrae cognitioni, quatenus nostra cognitio indiget manuductione externa obiecti, deinde formatione per conceptus et formas intelligibiles; et in hoc convenit cum angelis, sed differt in primo, et ita est proprium nostrae cognitionis deduci ex obiecto externe proposito. Respectu ergo nostri propria ratio signi invenitur in sensibili signo ducente nos ad signatum. Propria, inquam, ratio non signi secundum se, sed propria, ut deservit nobis et venit in usum nostrae cognitionis. Unde ea, quae spiritualia sunt, nisi manifestentur per aliquid sensibile nobis, nostrae cognitioni per modum signi non deserviunt. Et sic loquitur S. Thomas in 3. p. et in 4. Sentent. Explicat autem propriam mentem in q. 9. de Veritate cit., ubi dicit proprie reperiri signum, quando discurritur de uno ad aliud. Proprie, inquam, quoad nos et ut deservit acquisitioni cognitionis. Addit autem, quod communiter signum dici potest quodcumque notum, in quo aliud cognoscitur non intelligendo per ly communiter signum improprium, sed communem rationem signi, propriam quidem secundum se, sed non ita propriam pro nostro modo acquirendi cognitionem.

SECUNDO ARGUITUR, quia desunt signo formali conditiones requisitae ad signum. Nam signum formale non habet rationem medii, sed potest habere rationem termini cognitionis, et consequenter ipsa cognitione esse posterius et ab illa procedere, ut patet in conceptu seu verbo mentis, quod est terminus intellectionis et procedit ab ipsa. Ergo non est medium ad ipsam intellectionem. Item non facit cognitionem mediatam, sed immediatam; rem enim obiectam immediate intelligimus in se, etiamsi mediante conceptu et notitia intelligamus. Est autem contra rationem signi, quod faciat cognitionem rei in se immediate; quando enim cognoscimus rem per signum, minus perfecte cognoscimus, quam si cognosceremus rem in seipsa immediate. Ergo cum signum formale non tollat, sed magis conducat ad cognoscendum rem in se, non induit propriam rationem signi.

Confirmatur, quia videmus rationem formalem sub qua non dici signum respectu rationis obiectivae quae nec speciem impressam, quae est principium intrinsecum cognoscendi, ut infra dicemus. Ergo neque signum formale erit signum, quia est ipsa forma cognoscendi, nec ponit in numero cum obiecto, ut reddatur cognitum, et tenet se ex parte termini intrinseci cognitionis, sicut species impressa ex parte principii. Ergo vel utrumque erit signum, quia repraesentativum est, vel utrumque non erit signum, quia intrinseca forma notitiae et cognitionis est.

Respondetur ad primam partem argumenti, quod signum formale, quod est conceptus, habet rationem termini cognitionis, sed non ultimi, ordinati scilicet ad ulteriorem terminum scilicet ad rem, quae cognoscitur et in illo termino repraesentatur. Non est autem inconveniens, quod aliquid sit terminus et medium, quando non est terminus ultimus, sed respiciens et ordinatus ad aliquid extra.

Nec potest instari, quia obiectum prout extra non attingitur, sed prout intra conceptum continetur et redditur intelligibile, ergo conceptus non est medium deducens ad aliquid extra se, sed sistens in se. Respondetur distinguendo antecedens: Prout extra non attingitur obiectum, si ly prout dicat rationem attingendi, verum est; si dicat rem attactam, est falsum; est enim res vere attacta et cognita illa, quae est extra, licet media intrinseca cognitione et conceptu, et hoc sufficit, ut sit signum seu medium intrinsecum.

Ad aliam partem argumenti respondetur, quod signum formale non est necesse, quod faciat cognitionem mediatam mediatione obiecti cogniti, sed mediatione formae informantis et praesens reddentis obiectum, ut agendo de verbo mentis latius dicemus in libris de Anima q. 11.¹¹ Et eodem modo verificamus, quod signum formale est manuductivum ad suum signatum formaliter, id est ut forma repraesentans et uniens obiectum potentiae, non instrumentaliter seu ut res prius cognita, et etiam est notius formaliter, non obiective aut denominative.

Quod vero additur esse de ratione signi, quod faciat cognitionem imperfectam et non rei ut est in se, respondetur id solum pertinere ad signum instrumentale, quod per aliquid extraneum repraesentat signatum, non vero ad signum communiter dictum, quod solum dicit aliquid notius, in quo manifestatur minus notum, ut ex D. Thoma saepe diximus quaest. illa 9. de Veritate art. 4. ad 4.¹² Et hoc salvatur in signo formali, quod est notius re significata, quia formaliter illam reddit notam et est medium ad illam etiam formaliter et repraesentative, licet non sit imperfecta et extranea repraesentatio, sed solum repraesentatio alterius a se, pro quo substituit et ad quod ordinatur.

Et si instes: Nam ideo solum excluditur a ratione signi Verbum Divinum, quia repraesentat perfectissime Divinam Essentiam; et similiter filius Petri licet sit eius imago, sed non signum, quia perfecte adaequat eius similitudinem; et Deus non est signum creaturarum, licet illas repraesentet, quia perfectissime repraesentat. Ergo est de ratione signi imperfecte repraesentare. Respondetur Verbum Divinum non esse signum Dei, non solum quia perfectissime repraesentat, sed quia est consubstantiale et aequale ipsi. Et sic non est notius nec substituens pro eo aut deserviens, multo minus respectu creaturarum, ad quas non ordinatur, sed creaturae ad ipsum, et ideo creaturae sunt signa Dei, quae nobis ipsum ut notiora nobis repraesentant. Non tamen est de ratione signi imperfectio cognitionis, quam generat, sed substitutio pro signato, quod repraesentat. Homo autem, qui est filius patris sui, non est eo notior, sed univoce aequalis, et ideo non induit rationem signi.

Ad confirmationem respondetur, quod ratio formalis sub qua non est signum quia non facit praesens obiectum potentiae, sed constituit obiectum ipsum in esse talis vel talis obiecti determinate et specifice; in ratione autem praesentis et coniuncti potentiae, id fit per signum formale vel instrumentale aut aliquo supplente vices obiecti.

Quod vero additur signum formale non ponere in numero cum ipsa re signata, ut reddatur cognita, respondetur non ponere in numero quasi duae res cognitae et repraesentatae, verum est; quasi unum repraesentans et alterum repraesentatum, negatur; et sic sufficit, ut sit signum et signatum, licet in esse intentionali seu repraesentativo dicatur facere unum cum obiecto, non solum sicut ea, quae conveniunt in una ratione communi, sed potius quia totaliter continet idem numero, quod est in alio, et repraesentat illud. Sed hoc ipsum supponit, quod distincta sint repraesentans et repraesentatum, ita ut numquam idem seipsum repraesentet; haec enim identitas evacuat rationem signi.

Denique ad id, quod dicitur de specie impressa, quod erit signum sicut expressa, infra tractabitur, art. 3. Sufficit nunc dicere, quod impressa, si removetur a ratione signi, ideo est, quia non repraesentat cognitioni, sed potentiae, ut producatur cognitio. Species autem expressa et potentiae et cognitioni repraesentat, quia terminus cognitionis est et forma repraesentans etiam cognitioni ipsi. Sed de hoc infra.

Contra secundam conclusionem arguitur, quia haec divisio neque videtur univoca neque adaequata neque essentialis. Ergo.

Antecedens quoad primam partem probatur, quia haec divisio comprehendit instrumentale signum in tota sua latitudine, et sic comprehendit instrumentale, naturale et ad placitum, quod univoce non convenit in ratione signi, cum unum sit reale, aliud rationis.

Similiter ratio medii non invenitur univoce in signo formali et instrumentali, sed per prius in uno quam in altero, et dependenter in signo exteriori.¹³ Unde dicit D. Thomas 4. de Veritate art. 1. ad 7.¹⁴, quod significatio per prius invenitur in verbo interiori quam in exteriori, ergo non univoce.

Secunda pars probatur, quia videntur dari aliqua signa, quae non sunt formalia neque instrumentalia, aliqua etiam, quae simul utrumque esse possunt. Exemplum primi: Nam phantasma est id, in quo intellectus cognoscit singulare, et tamen neque est signum formale, cum non inhaereat nec informet intellectum; nec est instrumentale, cum non ex praeexistente cognitione ducat in signatum, sed immediate repraesentet illud; nec enim intellectus indiget ad cognitionem singularium prius cognoscere phantasma tamquam rem cognitam. Similiter phantasma fumi respectu intellectus non est formale signum ignis, cum non informet intellectum; nec instrumentale, cum non sit effectus ipsius ignis, sicut fumus a parte rei. Item conceptus non ultimatus est signum formale respectu vocis, et instrumentale respectu rei significatae per vocem; et conceptus hominis vel angeli in ordine ad se est signum formale, et in ordine ad illum, cui loquitur, est instrumentale. Ergo idem potest esse signum instrumentale et formale.

Tertia denique pars, quod non sit essentialis divisio, probatur, quia divisio instrumentalis et formalis sumitur per ordinem ad potentiam; siquidem formale signum est, quod inhaeret potentiae, instrumentale, quod cognoscitur. Ordo autem ad potentiam non pertinet ad constitutionem signi directe, sed in obliquo, ut diximus quaest. praec. Ergo non est divisio essentialis primo et per se.

Et confirmatur, quia non potest idem dividi duplici divisione essentiali non subalternatim posita. Sed divisio signi in naturale et ad placitum est essentialis, ut infra¹⁵ dicetur, et non subordinatur isti divisioni in formale et instrumentale, cum signum naturale etiam sit superius ad formale et instrumentale, et rursus instrumentale in naturale et ad placitum. Ergo istae divisiones non sunt essentiales.

Ad primam partem argumenti dupliciter DICI POTEST: Primo, quod in hac divisione non dividitur signum in tota sua latitudine, sed solum signum naturale, eo quod solum signum naturale est capax utriusque membri. Et licet signum ad placitum sit etiam instrumentale, non tamen est instrumentale, secundum quod est membrum oppositum formali; non enim formale contraponitur in hac divisione nisi instrumentali naturali. Signum autem ad placitum est signum quasi ab extrinseco et non per se. In omni autem divisione semper debet accipi divisum id, quod est capax utriusque membri dividentis. Sicut v. g. quando habitus intellectivus dividitur in sapientiam et scientiam, divisio est univoca; non tamen ly sapientia debet intelligi in tota sua latitudine, ut comprehendit etiam sapientiam increatam, sic enim non dividit habitum. Et similiter relatio dividitur univoce in relationem paternitatis et similitudinis; non tamen debet intelligi paternitas in tota sua latitudine, ut includit etiam divinam. Sic dividitur signum in instrumentale et formale univoce, non pro instrumentali in tota latitudine, sed ut restringitur ad signum naturale.

Secundo respondetur, quod etiam potest esse divisio univoca sumendo signum instrumentale in tota sua latitudine, ut etiam comprehendit signum ad placitum, quia licet in ratione entis non conveniant univoce id, quod est reale et rationis, tamen in ordine et formalitate signi univoce convenire possunt, quatenus signum pertinet ad ordinem cognoscibilem et obiectivum. Bene autem stat, quod in ratione obiecti et cognoscibilis univoce conveniant obiectum reale et rationis, quando pertinent ad eandem specificam potentiam vel ad scientias univoce convenientes, v. g. ad Logicam, quae agit de ente rationis, et Metaphysicam, quae agit de ente reali, licet in ratione entis ista obiecta analogentur. Ita signum ad placitum et naturale, licet dicant relationes analogice convenientes in ratione entis, in ratione tamen signi ut ad genus cognoscibilis pertinentis, ut medium repraesentativum obiecti univoce conveniunt. Et sic intellecta divisione de signo praecise in genere et linea cognoscibilis, potest univoce extendi ad signa ad placitum, non de signo in esse rei seu relationis.

Et per hoc explicatur, quomodo conveniant signum formale et instrumentale univoce in ratione medii repraesentativi, quatenus utrumque vere et proprie deservit ad repraesentandum. Dependentia autem, quae est in signo instrumentali respectu formalis et in voce respectu conceptus, est dependentia physica, non logica, id est ut physice ponatur in exercitio una species, vel aliqua eius operatio potest dependere ab alia, sicut dependet superficies a linea, sicut ternarius a binario, mixtum ab elemento etc. Non tamen est dependentia logica, id est in participando rationem communem, sicut dependet accidens a substantia in ipsa ratione entis; et haec dependentia facit analogiam, non prima. Doctrina haec est communis et traditur expresse a D. Thoma 1. Periherm. lect. 8.¹⁶

Ad secundam partem argumenti respondetur primum exemplum non esse ad propositum, quia phantasma singularium non deservit ad cognitionem intellectus tamquam signum, sed tamquam id, a quo intellectus agens accipit species. Et ideo repraesentat universale cum aliqua connotatione ad singularia, ratione cuius habitudinis et connotationis reflectens intellectus ipsa singularia attingit, non per phantasma tamquam per signum, sed per speciem abstractam ut originatam a phantasmate et ideo connotantem singulare ut terminum a quo relictum, non directe ipsum repraesentantem, ut latius in 1. quaest. Phys. et in libris de Anima q. 9. dicetur. Si tamen intellectus respiciat phantasma ut rem cognoscibilem et mediante ipso attingat singulare, utetur phantasmate ut obiecto cognito manifestante aliud et consequenter ut signo instrumentali. Sed hoc erit per cognitionem reflexam super entitatem phantasmatis.

Et similiter dicitur ad alia exempla adducta in argumento, ut de phantasmate fumi respectu ignis, conceptus non ultimati ad rem significatam etc. Haec enim faciunt, quod idem potest esse signum formale et instrumentale respectu diversorum et diversi modi repraesentandi, non respectu eiusdem; sicut phantasma fumi est signum formale respectu phantasiae, et per illam repraesentationem formaliter cognoscit fumum immediate et ignem mediate, ut contentum in fumo repraesentato, fumus autem externus, ut cognitus, est signum instrumentale. Si vero intellectus reflectat supra phantasma tamquam super rem cognitam, intelliget in phantasmate tamquam in signo instrumentali fumum externum et ignem, quem significat. Conceptus etiam non ultimatus repraesentat vocem significativam, rem autem significatam et in voce contentam mediate repraesentabit, sed formaliter sicut duo ordinate repraesentata in eodem conceptu. Respectu autem cognitionis, qua reflexe cognoscitur conceptus non ultimatus, instrumentaliter repraesentabit et vocem et significatum vocis, si tamen conceptus vocis aliquo modo rem significatam attingit, quod non est ita certum, de quo infra.¹⁷ Denique conceptus loquentis angeli formaliter ipsi loquenti repraesentat, audienti autem, qui percipit conceptum ut rem cognitam et in ea rem repraesentatam, instrumentaliter; sed hoc est respectu diversorum.

Ad tertiam partem argumenti respondetur, quod licet ordo ad potentiam sit in signo consequens ordinem ad signatum, quatenus repraesentat illud ut significatum potentiae, tamen diversus modus deducendi signatum ad potentiam redundat in diversitatem formalem signati, ut signatum est, quatenus diversum modum repraesentabilitatis in signato respicit, ut diverso modo illud potentiae repraesentet. Divisio autem penes modos intrinsecos refunditur vel supponit diversitatem essentialem rerum, super quas fundantur, sicut diversitas penes obscuritatem et claritatem diversificat revelationes et lumina, licet in fide obscuritas sit modus intrinsecus, non formalis ratio.

Ad confirmationem respondetur, quod, ut ostendimus in Summulis q. 5. art. 4. ad 2. arg., non est inconveniens, quod idem dividatur pluribus essentialibus divisionibus non subalternatim, sed immediate, quando quaelibet illarum fit penes aliquam formalitatem essentialem inadaequate sumptam, non penes totum adaequate consideratum, ubi id ex variis exemplis probavimus. Videatur ibi.