Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Multa solent in praesenti tradi ab auctoribus circa differentiam practici et speculativi, et quid sit praxis, et utrum inveniatur solum extra intellectum vel etiam in intellectu. Quae omnia huius loci non sunt; sed solum, ut titulus quaestionis intelligatur, sufficit notare communem differentiam inter practicum et speculativum, quae sumitur ex Philosopho in 3. de Anima,¹ lect. 15. apud D. Thomam,² et 2. Metaph. lect. 2.³ et 1. p. q. 79. art. 11. et q. 14. art. 16. Et consistit in hoc, quod speculativum respicit veritatem, ut sciatur, practicum vero, ut fiat et executioni mandetur in opere.

Sed cum ipsa veritatis cognitio sit etiam quoddam opus, et rursus quodlibet opus sit etiam aliqua veritas, oportet valde formaliter inter haec distinguere. Non enim practicum dicitur, quod efficit quomodocumque opus seu elicit operationem, sed quod dirigit ad opus et illud per regulas ordinat et habet pro fine, ita quod non solum sit operatio elicita, sed etiam obiectum seu materia, quae in sui executione et ut efficiatur, regulis directionis ad faciendum indigeat, et non solum regulis ad sciendum; semper enim sciri et fieri distinguuntur in speculativo et practico. Nec speculativum dicitur, quod cognoscit quomodocumque veritatem, sed quod tantum intendit cognoscere, non vero ulterius facere, nec dirigit, ut faciat, sed ut sciat et ut ignorantiam effugiat.

Unde ut sit speculativum, requiritur, quod vel materia eius operabilis non sit, sicut qui considerat Deum et angelum aut caelum etc., vel si sit operabile, non ut operabile, sed ut scibile et tamquam verum quoddam attingatur. Ut autem sit practicum, requiritur, ut materia sit operabilis et ut modo operabili attingatur. Unde Philosophus cum distinguit practicum et speculativum ex fine, non loquitur de fine solum ex parte intelligentis et operantis actualiter, sed ex fine intento ex vi ipsorum principiorum et regularum, quibus utitur aliqua scientia. Si enim sunt principia solum manifestantia veritatem et quasi illuminantia et fugantia ignorantiam, speculative procedunt. Si autem non solum manifestant veritatem, sed dirigunt ad hoc, ut fiat et constituatur in esse, sunt practica et ordinant praxim, intelligendo nomine praxis generaliter obiectum practicae cognitionis. Unde principia speculativa dicuntur resolutiva, quia solum respiciunt veritatem, ut resolvitur cognoscibiliter in sua principia; principia autem practica dicuntur compositiva, quia respiciunt veritatem seu entitatem ut ponendam in esse. De quo videatur S. Thomas 2. Metaph. lect. 2.⁴

Igitur in praesenti quando inquirimus, an Logica sit practica vel speculativa, punctum difficultatis ad hoc reducitur: An principia formalia, quibus Logica procedit, ita respiciant veritatem, quam tractat, ut pure resolutive procedant in ordine ad sciendum; an modo compositivo ita ultimate ordinentur ad aliquod opus exercendum et faciendum praeter ipsum scire, quod non sit sola speculatio veritatis, sed etiam praxis, vel potius an ipsa ordinatio ad sciendum practica esse possit.

Et in hoc dividuntur auctores in tres praecipuas opiniones.

QUIDAM simpliciter practicam existimant Logicam, quia licet multa speculetur, omnia tamen ordinat ad opus, scilicet ad rectam constructionem syllogismi. Et ita designat haec sententia pro materia practicabili operationes intellectus, pro principiis autem practicis regulas seu praecepta, quibus non solum docet in universali, quae sit natura syllogismi, sed in particulari, quomodo sit construendus. De qua sententia videatur Fonseca 2. Metaph. cap. 3. q. 2. sect. 3. et 4. Conimbric. q. 4. prooem. art. 5.

ALII simpliciter faciunt speculativam e contrario fundamento, vel quia existimant nullum actum intellectus esse praxim, vel quia, etsi fateantur aliquem actum intellectus, ut subditur voluntati, posse esse praxim, non tamen ut pure respicit obiectum sub ratione cognoscibilis. Logica autem non dirigit immediate ipsos conceptus entitative, sed obiecta, quae sic ordinat et disponit, sicut requiritur ad debitam speculationem. Est communis thomistarum. Videatur Mag. Sotus hic q. 4., Sanchez q. 16., Cursus Carmel. disp. 1. (prooemium.) q. 6. § 2.

ALII denique existimant simul esse practicam et speculativam, quia rationem speculativi et practici dicunt esse accidentales differentias in scientiis, vel saltem esse habitum duplicem partialem in Logica, quorum unus sit speculativus, alter practicus. Ita P. Vasquez 1. p. disp. 9. cap. 1., Mag. Cabero disp. 3. dub. 3., Martinez q. 3. et alii.

NIHILOMINUS DICENDUM EST PRIMO: Non posse unicam scientiam naturalis ordinis simul esse practicam et speculativam, et consequenter neque Logicam.

Sumitur haec conclusio ex Divo Thoma 1. p. q. 1. art. 4., ubi fatetur practicum et speculativum in scientiis philosophicis aliam atque aliam scientiam constituere, quod est signum diversitatis essentialis. Et similiter in 6. Ethic. lect. 2. et 3.⁵ et 1. 2. q. 57. distinguit tamquam virtutes essentialiter diversas scientiam et sapientiam ab arte et prudentia, quia illae sunt speculativae, illae practicae. Et videri etiam potest in opusc. 70. q. 5. art. 1.⁶

ET RATIO EST, quia distinctio specifica habituum sumitur ex obiecto formali. In scientiis autem formalis diversitas obiectorum reducitur ad diversa principia, ex quibus proceditur circa unum obiectum vel circa aliud, ut ex Philosopho ostendit S. Thomas 1. Poster. lect. 41.:⁷ «Sicut», inquit, «formalis ratio visibilis sumitur ex lumine, per quod color videtur, ita formalis ratio scibilis sumitur secundum principia, ex quibus aliquid scitur». Practicum autem et speculativum exigunt diversa principia in ipsa formali ratione cognoscendi; siquidem principia speculativa procedunt modo resolutorio et solum tendunt ad manifestandum veritatem secundum connexionem et dependentiam a principiis formalibus talis veritatis, principia autem practica neque resolvunt neque illuminant veritatem quantum ad sua formalia principia, et quidditatem quasi abstrahendo ab existentia, sed applicant et ordinant illam ad ponendum in esse, et ita procedunt modo compositivo. Unde speculativum respicit causas veritatis abstracte et in se, practicum autem concrete et in opere, non abstrahendo ab existentia. Numquam ergo principia sunt speculativa, nisi quia distinguuntur a practicis illisque opponuntur, quia opposito modo procedunt, quia non sunt applicativa ad opus. Et sic magis distant in ratione cognoscendi et illuminandi principia practica et speculativa quam duo speculativa, quae diversas species scientiae constituunt. Quodsi semel diversas species constituunt secundum se, non possunt inadaequate et ut partes concurrere ad aliam tertiam speciem constituendam, quae simul sit practica et speculativa, etiam inadaequate, ut dicunt aliqui; sicut non potest unica scientia duas species scientiae diversas adunare, v. g. quod simul sit Mathematica et Metaphysica aut quid simile, quia repugnat differentias specificas, cum sint oppositae, uniri inadaequate ad unum tertium constituendum, nisi earum oppositio et differentia tollatur in aliqua eminentiori forma, ut statim dicam. Nunc autem solum loquimur de scientiis ordinis inferioris.

Quomodo autem in THEOLOGIA et aliis habitibus supernaturalibus adunetur ratio practici et speculativi, ut docet D. Thomas 1. p. q. 1. art. 4. et 2. 2. q. 8. art. 3. et q. 45. art. 3., alterius negotii est.

Breviter dicimus non uniri in istis habitibus rationem practici et speculativi inferioris ordinis, prout reperitur in ipsis inferioribus, quia haec semper specie distinguuntur, sicut vegetativum prout invenitur in planta et in bruto, numquam uniuntur in aliqua forma. Neque ullae specificae differentiae uniri possunt in illo ordine, in quo sunt differentiae specificae; id enim implicat, cum hoc ipso, quod sunt differentiae specificae, sint oppositae, et si sunt oppositae, repugnat in unum adunari. Sed uniri possunt in aliquo superioris ordinis, in quo forma eminentior unico modo superiori exercet ea, quae plures formae inferiores diverso et opposito modo exercent. Aliud est de gradibus seu praedicatis superioribus et inferioribus, ut sensitivo, vegetativo etc., qui uniuntur in aliqua forma contracta, ut in homine. Sed isti gradus non sunt oppositi sicut species vel differentiae specificae, sed se habent ut superius et inferius praedicatum, quorum unum contrahit aliud et non ei repugnat. Consistit autem ista ratio superior scientiae, in qua practicum et speculativum uniuntur, in eo, quod istae scientiae supernaturales attingunt Deum, secundum quod est in se. In ipso autem Deo idem est principium propriae speculationis et practicae ordinationis, quia ita est veritas necessaria in se, quod etiam est regula contingentium, et ita simplici modo unit principia speculationis et praxis. Quod non contingit in aliis luminibus, quae non possunt unica manifestatione simul manifestare rem secundum principia necessaria et secundum contingentia; secundum resolutionem in principia veritatis et secundum principia factiva et compositiva rei in esse, quia limitatio luminis non potest omnia ista comprehendere, cum fundent oppositas differentias et modos procedendi.

DICO SECUNDO: Logica essentialiter et ex vi suorum principiorum simpliciter est speculativa, licet aliquem modum practici induat, quatenus regulas et directionem praebet speculationi ipsi.

Hanc conclusionem perpetuo docet D. Thomas: Primo, ponendo omnes artes liberales sub genere speculativo, ut in 1. Metaph. lect. 3.⁸ Secundo, specialiter loquens de Logica 1. 2. q. 57. art. 3. ad 3. docet, quod etiam in ipsis speculabilibus est aliquid per modum cuiusdam operis, puta constructio syllogismi aut orationis congruae etc. Et subdit: «Et quicumque ad huiusmodi opera rationis habitus speculativi ordinantur, dicuntur per quamdam similitudinem artes». Ubi non solum actum Logicae, sed etiam habitum vocat speculativum. Constat autem apud D. Thomam scientiam esse unum habitum tantum, ut docet 1. 2. q. 54. art. 4. Ergo Logica tantum est speculativa. Similiter 1. 2. q. 47. art. 2. ad 3. docet dari artem speculativam, sed non speculativam prudentiam, quia speculativa ratio quaedam facit, puta syllogismum, propositionem etc. Et q. 51. art. 2. ad 3. dicit, «quod in speculativis alia rationalis scientia est dialectica et alia scientia demonstrativa, quae est veritatis demonstrativa».

Eandem sententiam docet Scotus⁹ et communiter tota eius schola, licet in fundamento a thomistis nonnihil differre quidam putent, sed falso; nam in hoc ultimo loco ex eodem fundamento procedit cum D. Thoma, scilicet quia opus, quod dirigit Logica, est ipsa speculatio.

Nec potest responderi, quod loquitur S. Thomas de speculativo secundum quid, quia dicit, quod speculativa ratio aliquid facit per modum cuiusdam operis, speculativum autem operans aliquid videtur speculativum secundum quid.

Sed hoc non potest stare, quia in his locis inquirit S. Doctor, an prudentia sit speculativa essentialiter et simpliciter, non secundum quid. Inquirit enim de ipso genere cognitionis, in quo ponitur habitus ipse prudentiae; ergo inconveniens resolveret de speculativo secundum quid. Unde etiam procederet omnino insipienter, si quando ex professo inquirit, in quo genere cognitionis ponatur prudentia vel ars liberalis vel Dialectica, omisso genere simpliciter diceret, quod est in genere speculativo secundum quid; sic enim non explicaret, in quo genere esset absolute et simpliciter. Et D. Thomas quando simpliciter affirmat, quod aliquid est tale sine alia restrictione vel explicatione, non procedit in sensu diminuto et secundum quid, sed in sensu formali et simpliciter loquendo, alias nihil certi haberemus in doctrina D. Thomae, praesertim quia de hoc procedebat argumentum. Et urgetur, quia si dicitur speculativa secundum quid, maxime quia est operans, ratio autem operationis ut sic non minuit ipsam operationem, quia in se speculatio ipsa est operatio quaedam, ut iam notatum est.

Fundamentum huius conclusionis a priori et a posteriori sumi potest. A POSTERIORI facio imprimis illam consequentiam Philosophi in 1. Metaph., lect. 3. apud D. Thomam:¹⁰ Nulla scientia, in qua quaeritur ipsum scire propter seipsum, est practica; sed qui propter fugiendam ignorantiam philosophatur, causa tantum cognoscendi philosophatur et tendit ad scire propter seipsum; ergo talis non est practicus, sed speculativus. Haec consequentia est, quam facit Philosophus, sed eadem prorsus applicatur Logicae; nam Logica quaerit scire propter seipsum, ergo est speculativa.

Antecedens probatur: Logica solum intendit fugere ignorantiam; ad hoc enim inventa est, ut ratio non procedat ignoranter neque erronee, sed recte sciat. Ergo solum intendit scire et cognoscere; fugere enim ignorantiam et scire idem est. Ergo si Logica quaerit ipsum cognoscere propter fugam ignorantiae, et ut purificet ipsum scire ab errore et modo non sciendi, quaerit cognitionem propter scire, ergo non est practica.

Et confirmatur, quia si Logica dirigit speculationes, ergo vis speculativa est, quae perficitur per Logicam artificialem. Ergo Logica artificialis non potest esse practica, cum perficiat vim speculativam; alioquin ratio practica dirigeret speculativam, et prius perficeretur vis practica quam rectificaretur speculativa, quod repugnat, cum practicum sit posterius speculativo utique rectificato et ab illo derivatur, non e contra.

Fundamentum autem A PRIORI sumitur tum ex parte principiorum, ex quibus Logica procedit, tum ex parte materiae, circa quam versatur. Ex parte quidem principiorum, quia principia Logicae sunt omnino speculativa, nec dabitur aliquod practicum etiam in ipsis syllogismis construendis; ergo ipsa Logica non est practica.

Consequentia est evidens. Antecedens vero probatur: Nam principia, quibus utitur in construendis syllogismis, sunt illa duo: «Quaecumque sunt eadem uni tertio», et: «Quaecumque dicuntur de aliquo universali, dicuntur de omni contento sub illo», quae principia omnino sunt speculativa. Nam multis scientiis speculativis deservire possunt ad alias veritates comprobandas, et sic attingunt veritatem ipsam secundum se. Et idem observari potest in aliis principiis, quibus procedit Logica circa naturam generis et universali, circa rationem oppositionis, circa modum definitionis et divisionis, et similia, quae ita sunt speculativa, quod etiam aliae scientiae speculativae utuntur illis, sicut notavit S. Thomas 1. Poster. lect. 20.,¹¹ et saepe in aliis scientiis speculativis utimur his principiis. Si ergo habet Logica principia deservientia ad conclusiones speculativas, ipsa ergo principia speculativa sunt; ergo non habet principia practica, quia simul practica et speculativa habere non potest, ut dictum est.

Ex parte autem materiae, circa quam versatur Logica, idem proportionabiliter probatur, quia ordinatio Logicae directe et per se versatur circa ipsa obiecta cognita et ordinata, ex qua ordinatione habent dirigi conceptus ipsi formales, quatenus versantur circa obiecta sic ordinata; ergo non habet pro materia aliquid practicabile.

Consequentia patet, quia obiectum sub statu cogniti et secundae intentionis non est practicabile et operabile ab aliqua reali operatione.¹² Sed si quae esset materia practicabilis et operabilis ab intellectu realiter, essent ipsi conceptus ut eliciendi et operandi. Ergo si versatur directio Logicae circa ipsa obiecta cognita, ut cognita sunt, non versatur circa operabile ut operabile.

Antecedens autem constat, quia principia, quibus Logica discurrit, per se et directe respiciunt obiecta cognita sub statu cogniti et secundae intentionis, sicut cum dicit: «Quaecumque sunt eadem uni tertio, sunt eadem inter se»; «quidquid dicitur de aliquo universali, dicitur de contento sub illo». Et similiter in regulis amplificationis et restrictionis, suppositionis etc. Et in ipsa coordinatione praedicamentorum et distinctione praedicabilium omnia ista respiciunt et versantur circa obiecta cognita, in quantum cognita sunt. Ergo non respiciunt aliquid operabile ut operabile, quia illud est operabile, quod attingibile reali operatione, ut sit in executione, non ut extrinsece tamquam cognitum attingatur. Etenim, ut supra diximus, hoc ipso, quod obiecta sunt ordinata et ut talia proponuntur, non est necesse aliquid operari circa ipsos conceptus, ut in talia obiecta tendant modo aliquo artificiali, quia naturali repraesentatione et similitudine tendunt ad obiecta sua. Ergo totum artificium logicale circa obiecta ipsa ut cognita versatur, non circa ipsam tendentiam et repraesentationem conceptuum, quae naturalis est et artificiosa esse non potest nisi tantum obiective, quia ordinatur ad obiecta artificiose disposita.

Ex quibus sequitur non repugnare, quod actus intellectus sit praxis ex eo, quod actus intellectus sit praxis, sed ex eo, quod speculatio est et tendit ad veritatem ibique sistit; quod autem sistit in veritate, contemplativum est. Unde sola exterior actio (id est extra cognitionem inventa ut praecise sistentem in veritate) pertinet ad intellectum practicum sive activum, ut docet S. Thomas 2. 2. q. 179. art. 2. Actus autem intellectus ut induunt moralitatem et liberae voluntatis motioni subsistunt, possunt practicis regulis prudentiae regulari, sicut actus aliarum virtutum, quia sic quodammodo actus exteriores sunt respectu cognitionis veritatis, id est extra illam.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur aliquibus auctoritatibus S. Thomae, quibus videtur Logicae attribuere rationem practici et non speculativi. Nam in 1. Metaph. lect. 1.¹³ et 3.¹⁴ et in opusc. 70. q. 5. art. 1. ad 2.¹⁵ dicit Logicam non contineri sub Philosophia speculativa ut principalem partem, sed ut quoddam reductum ad ipsam, quia res, de quibus agit, non quaeruntur propter seipsas. Ergo essentialiter non est speculativa, sed secundum quid et reductive. Et ibidem solutione ad 3.¹⁶ subdit, quod aliae scientiae dicuntur artes, quae non habent solam cognitionem, sed etiam opus. Ergo cum Logica sit scientia et ars, non habet solam cognitionem, sed etiam opus, atque adeo aliquod opus habet distinctum contra cognitionem. Item in 6. Metaph. lect. 1.¹⁷ et 11. Metaph. lect. 7.¹⁸ solum tria genera numerat scientiarum speculativarum ex Philosopho, scilicet Physicam, Mathematicam et Metaphysicam; ad nullum autem istorum pertinet Logica, ut de se patet, ergo non est in genere speculativo. Denique, quod non repugnet aliquam scientiam esse simul practicam et speculativam, constat ex D. Thoma, qui utrumque attribuit Medicinae opusc. 70. q. 5. art. 1. ad 4.¹⁹ et 1. p. q. 1. art. 4.

RESPONDETUR ad primum locum: Solum probare, quod Logica non est principalior inter scientias speculativas, sed inferior et ministerialis, eo quod res, de quibus agit Logica, deserviunt aliis scientiis tamquam dantes modum et formam sciendi, non ut obiectum, in quo ultimate sistitur. Sed tamen non tollitur, quod sit essentialiter speculativa, tum ex modo procedendi ex principiis speculativis, quibus utitur, tum quia ipsae res, de quibus agit, ita ordinantur ad alias, quod non ad operationem, sed ad speculationem aliarum scientiarum ordinantur, cum instrumenta speculandi ministrent.

Ad secundum locum dicitur, quod scientiae, quae sunt artes, dicuntur non solum habere cognitionem, sed etiam aliquod opus, non opus, quod sit distinctum ab ipsa speculatione, sed quod speculationem ipsam ordinat et dirigit et ita respicit ipsam speculationem modo quodam operis, quatenus regulabilis et dirigibilis est per certas regulas. Et ideo, ut diximus supra, habet Logica quemdam modum practici, sed quia omnis ista directio ad speculandum ordinatur et ad rectificandum speculationis opus, simpliciter speculativa manet.

Ad tertium locum dicitur sicut ad primum, quod Logica continetur sub speculativa Philosophia reductive, id est minus principaliter, quia res, de quibus agit, minus principales sunt, utpote speculationis instrumenta.

Ad ultimum respondetur, quod Medicina expresse ponitur a Divo Thoma sub scientia practica secundum finem, id est secundum obiectum, in qua quia tota ad operationem ordinatur. Sed secundum quid dicitur theorica, secundum quod aliqua pars Medicinae aliquid a Philosophia mutuatur et non ex propriis, sicut mutuatur chirurgus a Geometria, vel quia pars aliqua Medicinae minus proxime ordinatur ad operationem. Theologia autem est simul practica et speculativa, quia est scientia superioris ordinis, in quantum participat in suis principiis ea, quae sunt luminis divini.

Secundo arguitur: Logica respicit operationes ut practice dirigibiles, ergo est practica.

Antecedens probatur, quia Logica tradit regulas et praecepta, quibus ordinantur opera rationis, ne errent in speculatione, et si quid speculatur, ad hoc speculatur, ut dirigat, non dirigit, ut speculetur. Ergo respicit operationes ut dirigibiles practice circa modum speculandi, ut quando docet construere syllogismum in Barbara secundum talem quantitatem et qualitatem et alias regulas certas et determinatas, quibus syllogismus regulabilis est.

Et confirmatur, quia Logica non solum dirigit syllogismos speculativos, sed etiam practicos. Nam incontinens dicitur male syllogizare, quia syllogizat in quatuor terminis, ut dicit Philosophus 7. Ethic. lect. 3. apud D. Thomam.²⁰ Ergo sicut ex eo, quod dirigit speculationes, est speculativa, ita ex eo, quod dirigit practicos syllogismos, erit practica.

RESPONDETUR: Negatur antecedens. Ad probationem dicitur, quod operationes intellectus sunt dirigibiles et regulabiles regulatione et artificio tenente se ex parte obiecti cogniti ut cogniti, non regulatione et artificio tenente se ex parte ipsius actus ut operabilis aut artificioso vel morali modo eliciendi, sed qui modo resolutivo et naturali repraesentatione et tendentia fertur in obiecta sic ordinata et intentionata. Unde talis directio nullo modo est practica propter rationes dictas. Et ita quando dicitur: „Speculatur, ut dirigat”, distinguitur: Directione tenente se ex parte obiecti cogniti et ad solam fugandam ignorantiam ordinata, conceditur, sed haec directio est speculativa; directione tenente se ex parte operis et ad existentiam rei aut elicientiam ordinata, negatur. Et sic praecepta et regulae construendi syllogismos et alia logicalia instrumenta non introducunt aliquam formam realiter in materiam, sed quae solum versantur circa obiecta cognita penes principia speculativa, ut dictum est.

Ad confirmationem respondetur, quod in syllogismo practico, licet conclusio immediata non sit operatio, sed ratiocinatio seu cognitio, ultima tamen conclusio operatio est, ut late docet D. Thomas in libro de Motu animalium lect. 5.²¹ et q. 22. de Veritate art. 15. ad 2.²² Unde iste syllogismus non infert conclusionem tantum in ratione veri et cogniti, sed etiam respicit rationem boni per consilium et iudicium. Unde dispositio eius in quantum est syllogismus practicus, id est ut ultimate ordinatur ad operationem, non pertinet ad Logicam, sed ad prudentiam. Quae tamen habet aliquam similitudinem cum dispositione Logicae, quia sicut arguens in quatuor terminis speculative paralogizat, ita imprudens et incontinens quia non recte disponit dictamen universalis et particularis iudicii, fallitur practice. Unde S. Thomas vocat istam dispositionem practicam similitudinarie et secundum quid syllogismum in 2. Sentent. dist. 24. q. 2. art. 4.²³

Ultimo arguitur: Nam scientia moralis est practica, ergo et Logica.

Consequentia patet a paritate rationis, quia ideo moralis est practica, quia tradit regulas dirigendi actus voluntatis; ergo similiter Logica, quia tradit regulas dirigendi actus rationis. Antecedens probatur, tum quia scientia moralis procedit per principia practica, ut: «Bonum est faciendum, malum est fugiendum»; nec procedit resolvendo, sed movendo. Tum quia, si ars non est scientia practica, nulla erit scientia practica. Nam artes mechanicae sunt artes et non scientiae, artes vero liberales sunt scientiae, sed non practicae in nostra sententia.

Et confirmatur, quia ars pertinet ad partem practicam; numeratur enim cum prudentia a Philosopho in 6. Ethic.,²⁴ ubi assignat pro materia contingenti artem et prudentiam, pro necessaria scientiam et sapientiam. De quo videri potest Divus Thomas ibi lect. 3.²⁵ et 4.²⁶ Unde et aliae artes liberales, ut Arithmetica, Geometria et Rhetorica non sunt speculativae, sed practicae; ergo etiam Logica.

RESPONDETUR, quod scientia moralis potest dupliciter considerari: Uno modo, ut etiam includit prudentiam, alio modo, ut eam excludit et solum versatur circa cognitionem virtutum speculando. Primo modo habet rationem practici ex parte prudentiae, quam includit, et utitur illo principio practico: «Bonum est faciendum» modo practico. Et tunc est disparitas inter ipsam et Logicam, quia prudentia dirigit opera voluntatis per electionem et imperium, quia opera voluntatis, cum sint libera et non naturaliter tendentia in obiectum, sunt in se capacia realis directionis et moralis motionis. Logica autem, ut dictum est, versatur circa obiecta cognita ex principiis speculativis et solum motione resolutiva procedit, non autem introducit aliquam realem ordinationem in conceptum, quia naturali et non artificiosa similitudine conceptus tendit in obiectum. Si vero scientia moralis secludat prudentiam et solum tractet de materia virtutum definiendo, dividendo etc., est speculativa, sicut fit in Theologia in Prima Secundae. Nec utitur principiis practicis aut modo practico, id est ut moventibus et inclinantibus affective, sed praecise speculativis, quatenus cognoscunt naturam virtutum et prudentiae in ratione veri, ut in Ethicis et in tota Prima Secundae videri potest. Et ita bene potest aliquis esse insignis philosophus ethicus et theologus et imprudens peccator.

Neque est inconveniens, quod non detur scientia practica, si vere et proprie scientia est, quia scientia procedit resolvendo et definiendo, practica movendo et componendo.

Ad confirmationem respondetur ex D. Thoma 2. 2. q. 47. art. 2. ad 3., quod non omnis ars ponitur a Philosopho in eadem parte animae, in qua prudentia, sed aliqua ars ponitur in parte speculativa, sicut ars construens syllogismum, quia sufficit ad artem, quod procedatur per certas et determinatas vias ad aliquid ordinandum, sive materia eius sit speculatio sive aliquid operabile. Artes autem liberales scientificae, ut Arithmetica et Geometria, in speculativis scientiis ponuntur a Divo Thoma 2. Metaph. lect. 2.²⁷ et aliis locis, quae supra citavimus, cum circa numeros et magnitudines procedant pure speculando et ostendendo veritatem. Grammatica autem et Rhetorica non videntur esse scientiae nec tractant de quidditatibus obiectorum et connexionibus necessariis, sed de modo loquendi et elegantia, nec procedunt definiendo et resolvendo aliquid in sua principia.

Nec sufficit ad practicae scientiae, quod habeat vim ad producendos actus suos in singulari, sic enim omnis scientia esset practica, quia omnis scientia producit actus in singulari; sed oportet videre, an tales actus versentur circa veritatem rei contemplando et circa obiecta cognita ut cognita, an ut operabilia, et ex principiis speculativis vel practicis, ut dictum est.