Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Quia universale, ut dictum est in art. 1., definitur, quod est unum in multis seu aptum ad essendum in multis, necesse est declarare, quomodo illi conveniat unitas, et quomodo conveniat aptitudo ad essendum in multis. Et in hoc articulo agemus de unitate, in sequenti de aptitudine.

Duo ergo pro praesenti difficultate notanda sunt: Primum, quid nomine «unitatis formalis» intelligamus. Secundum, in quo consistat punctus difficultatis et controversiae inter scholam D. Thomae et Scoti circa distinctionem huius unitatis formalis ab individuali ex natura rei.

Unitas ergo generaliter loquendo formaliter importat carentiam divisionis et dicit aliquid positivum ex parte entitatis et aliquid negativum ex parte formalis, quod addit supra entitatem, ut colligitur ex D. Thoma 1. p. q. 9. art. 2. ad 2. et in 1. dist. 19. q. 4. art. 1. ad 2.¹ et dist. 24. q. 1. art. 3.² Unde ex diversa ratione negandi divisionem solet diversus modus unitatis resultare. Ut tamen resultet non solum diversus modus unitatis, sed diversa unitas absolute, oportet, quod non solum varietur modus negandi divisionem, sed etiam ratio ipsa entitatis positiva diversa reddatur, quia diversitas unitatis absoluta facit multitudinem; plures enim unitates multitudo est. Ubi autem non est multitudo, non est diversa unitas absolute loquendo, licet sit diversus respectus negandi divisionem. Multitudo enim non componitur ex negationibus, sed ex entitatibus quantum ad positivum, quod includitur in unitate, ut S. Thomas docet loco cit. q. 11. 1. partis.

Quando ergo in praesenti distinguimus in eadem re unitatem formalem et individualem et universalem, et rursus formalis distinguitur in genericam et specificam, non distinguimus varias unitates absolute et ex parte entitatis positivae, quasi illae constituant aliquam multitudinem, sed solum distinguimus varios respectus negandi divisionem.

Cum enim concurrant in aliqua re principia formalia, quae constituunt quidditatem, et materialia, quae pertinent ad individuationem, quando principia formalia sunt individua, id est non fit divisio penes formalia principia, tunc ex illo respectu carendi divisione, quantum est ex parte talium principiorum, dicitur unitas formalis. Quae adhuc variari potest penes variationem principiorum formalium; nam quaedam principia formalia sunt generica et quaedam specifica. Et si detur carentia divisionis penes principia generica tantum, dicitur unitas formalis generica, si autem sit carentia divisionis penes principia specifica, dicitur unitas formalis specifica.

Quando vero non solum datur carentia divisionis ex parte principiorum formalium, sed etiam ex parte materialium, quae pertinent ad individuationem, tunc illa unitas est numerica seu individualis. Et quia quidditas et individuatio simul concurrunt in uno individuo, non repugnat etiam inveniri unitatem formalem coniunctam unitati individuationis. Si autem per intellectum separatur ab omni individuatione, et tunc unitas illa formalis manebit praecisa, tunc dicitur unitas universalis seu praecisionis.

Secundo notandum est punctum controversiae et difficultatis inter scholam D. Thomae et Scoti in hac parte non consistere in eo, quod unitas formalis inveniatur in re ita distincta ab unitate singulari, quod vel existat separata ab illa (hoc enim esset ponere ideas Platonis), vel quod positive inveniatur communis ad unitates numerales, hoc enim Scotus numquam dixit, sed solum in duobus consistit eius sententia:

Primum, quod inveniatur a parte rei vera et propria unitas, quae concomitatur naturam secundum se consideratam, quae neque est numerica nec universalis, sed minor numerica, eo quod non est ita indivisa sicut numerica; unde ista unitas, quia convenit naturae secundum se consideratae, in omni statu invenitur. In statu quidem praecisionis manet coniuncta unitati universali, in statu autem singularitatis manet coniuncta unitati numericae. Sed tamen vera et propria unitas est etiam secundum se considerata, et non solum ratione unitatis numericae vel praecisionis sibi adiunctae; sed in unoquoque individuo et datur unitas numerica, et praeterea unitas formalis, et in unoquoque universali datur eadem unitas formalis et simul unitas praecisionis.

Secundum est, quod haec unitas formalis, quae convenit naturae secundum se, dici potest universalis negative, id est non singularis, quia de se illa natura et consequenter unitas eius neque singularis est neque universalis positive, ut etiam sentit D. Thomas 4. cap. de Ente et Essentia.³ Solum enim in illo statu conveniunt naturae praedicata quidditativa et propriae passiones, quarum una est unitas. Videatur Scotus in 2. dist. 3. q. 1. § Sed contra et § Ad quaest.

Dicitur autem haec unitas formalis convenire ex natura rei, quia consequitur ipsa principia naturae secundum se, et non beneficio intellectus.

Aliqui tamen sinistre interpretati Scotum dixerunt istam unitatem ita convenire naturae in statu solitudinis et secundum se, quod non descendit ad individua neque in illis invenitur, sed secluso illo statu solitudinis evanescit ista unitas. Alii autem per aliud extremum voluerunt hanc unitatem formalem ita in singularibus inveniri, quod etiam retinet ibi aliquid universalitatis, saltem imperfecte et inchoate, quatenus existit in pluribus actu, non tamen secundum aptitudinem, qua potest praedicari de pluribus. De qua videri potest apud Conimbric. q. 4. de Univers. art. 3.

NIHILOMINUS PRO RESOLUTIONE DICO PRIMO: Naturae secundum se non convenit aliqua unitas, quae positive et absolute unitas sit minor numerali, et quae a parte rei inveniatur coniuncta cum unitate numerica, sed solum convenit unitas formalis negativa, id est negatio divisionis per principia formalia.

Itaque in re invenitur convenientia et similitudo unius naturae cum alia in praedicatis quidditativis, quam intellectus per modum unitatis assumit, et consequenter invenitur in qualibet natura negatio divisionis per principia formalia. Et in hoc est fere tota aequivocatio in hac parte, quod existimatur negationem divisionis solum fieri per veram et positivam unitatem, cum tamen etiam fieri possit per solam convenientiam. Quae enim conveniunt, ex vi illorum principiorum, per quae conveniunt, non dividuntur. Ita sumitur ex Caietano 4. cap. de Ente et Essentia q. 6. Et hoc ipsum ibi⁴ docet Divus Thomas dicens, quod natura secundum se neque est una neque plures. «Si quaeratur», inquit, «utrum ista natura possit dici una vel plures, neutrum concedendum est, quia utrumque est extra intellectum humanitatis et utrumque potest sibi accidere. Si enim pluralitas esset de ratione eius, numquam posset esse una, cum tamen una sit, secundum quod est in Socrate. Similiter si unitas esset de intellectu et ratione eius, tunc esset una et eadem natura Socratis et Platonis nec posset in pluribus plurificari». Ita Divus Thomas.

Ex cuius verbis sumitur FUNDAMENTUM huius conclusionis: Quia unitas positiva tunc absolute et simpliciter est unitas, quando non solum negat divisionem ex una parte, sed relinquit subiectum seu entitatem ex omni parte indivisam et determinate reductam ad unitatem. Si enim ex aliqua parte relinquit locum divisioni vel pluralitati, solum secundum quid erit unum, et non simpliciter. Sufficit enim ad tollendam unitatem simpliciter, quod ex aliqua parte non sit sublata divisio seu pluralitas. Sed natura considerata secundum se non habet ex omni parte sublatam divisionem nec removet omnia principia pluralitatis. Ergo non habet unitatem formalem positive et simpliciter.

Minor probatur, quia natura secundum se considerata est indifferens ad pluralitatem vel unitatem et determinate neutrum sibi vindicat, ut probat ratio D. Thomae. Quia si haberet pluralitatem, numquam posset esse una, et si unitatem, numquam posset plurificari; quia illud, quod convenit naturae sub illo statu, essentialiter illi convenit, quia solum est status, in quo considerantur praedicata quidditativa, et quidquid ibi convenit, quidditative convenit. Ergo natura pro illo statu est indifferens, ut sit determinate una vel determinate plures, quia ex sua quidditate neutri repugnat. Ergo nondum habet statum, in quo removeat et repugnet omni principio plurificationis et divisionis; ergo nondum habet unitatem positivam.

Nec obstat, quod habet negationem divisionis penes principia formalia, quia hoc solum probat habere unitatem negativam, ratione cuius dixit D. Thomas opusc. 42. cap. 7.,⁵ quod «in ipsa natura absolute accepta est quaedam unitas, cum definitio eius sit una». Et haec est unitas non simpliciter et positive, sed quantum ad negationem divisionis per principia formalia, quae solum pertinent ad definitionem. Sed de unitate positiva et simpliciter subdit ibi D. Thomas id, quod dixerat loco cit. de Ente et Essentia, «quod non est de intellectu naturae absolute unitas aliqua neque etiam pluralitas, quia utrumque potest sibi accidere». Et hoc amplius manifestatur, quia ista negatio divisionis penes principia formalia taliter afficit naturam secundum se consideratam, quod multiplicata natura in statu individuationis etiam ipsa negatio multiplicatur, et non manet unica in omnibus individuis. Ergo signum est, quod non reddebat naturam unam simpliciter, quia taliter ibi invenitur negatio divisionis formalis, quod adhuc est cum indifferentia, ut ipsamet negatio plurificetur vel una maneat. Negatio autem indivisionis, quae adhuc in se non est una, quomodo potest reddere naturam simpliciter unam? Non ergo omnimodam unitatem ex parte subiecti habet, quousque talis natura in aliquo statu reperiatur, vel singularitatis vel universalitatis.

DICO SECUNDO: Licet natura secundum se sit negative communis, et negatio divisionis formalis, quae illi convenit, sit etiam negative communis, id est non singularis, tamen in re et extra intellectum absolute et de facto numquam reperitur ista unitas neque positive neque negative communis.

RATIO CONCLUSIONIS EST, quia hoc ipso, quod natura ponitur extra intellectum accipit statum singularitatis, cum non possit inveniri natura sine singularitate, alias poneretur natura platonica extra intellectum. Posita autem singularitate, non solum removetur communitas positiva, quam in intellectu natura acquirit, quod etiam Scotus fatetur, sed etiam removetur communitas negativa. Tum quia non manet una negatio in illis naturis singularizatis. Sicut enim multiplicatur ipsa natura specifica, ita et negatio indivisionis formalis, quae naturam comitatur. Tum etiam quia esse communem negative est non esse divisam in multis. Sed posita singularitate manet divisa in multis, cum vere et positive natura sit multiplicata, quod est habere oppositum illius negationis, qua negative est communis, id est non divisa. Ergo non manet communis negative; sicut aer posita luce non manet negative tenebrosus, quia ipsa illuminatio expellit negationem lucis.

DICES: Natura illa singularis et extra intellectum adhuc non habet illam multiplicationem ex se, sed ex statu singularitatis adiuncto; ergo secundum se semper manet illa natura communis negative, et convenit illi unitas formalis communis negative, quantum est ex se, non obstante multiplicatione.

Respondetur quod non sufficit aliquam naturam non habere ex se aliquam formam vel praedicatum accidentale, ut dicatur simpliciter non habere illud, quando illi revera convenit absolute, licet ex propriis et intrinsecis non conveniat. Sicut homini ex propriis non convenit esse album neque aeri esse lucidum, et tamen quando homo est albus et aer illuminatus, non possumus dicere, quod absolute non sit talis, quia ab intrinseco id non habet; sic natura licet secundum se non sit plurificata et divisa et consequenter negative communis, i. e. non singularis, si tamen actu sit singularizata et multiplicata, non manet amplius negative communis, licet ex propriis neque sit communis neque singularis, et hoc semper illi convenit. Atque ita numquam debet concedi absolute, quod natura secundum se est communis negative in re, sed quod ex propriis et essentialibus non habet singularitatem et multiplicationem in re, quod est verum, absolute tamen habet illam. Ut autem denominetur communis negative in re, non sufficit, quod ex se non sit singularis, ubi ly «ex se» pertinet ad modum non essendi, sed quod careat ipsa singularitate.

SED OBICIES, quia D. Thomas 4. cap. de Ente et Essentia⁶ dicit, quod natura secundum se est id, quod praedicatur de individuis; hoc autem est proprium universalitatis. Ergo natura secundum se universalis est.

Respondetur quod, ut bene advertit Caietanus ibi circa 3. dub., in natura aliud est res, quae praedicatur, aliud conditio seu status, ut praedicetur. Res quidem, quae praedicatur, est natura secundum se; eius enim quidditas communicatur inferioribus. Conditio autem seu status, ut communicetur, est superioritas; haec non convenit naturae secundum se. Esse autem rem, quae praedicatur de singularibus, hoc est, quod convenit naturae secundum se; nec amplius dicit D. Thomas.

DICO ULTIMO: Facta praecisione a singularibus per intellectum, natura et eius unitas formalis habet rationem unitatis determinatae et positivae, in quantum redditur unitas communis ad multa, quae est unitas praecisionis, et similiter contracta ad singularia redditur una unitate numerica. Quare numquam unitas formalis invenitur simpliciter et positive, nisi sit unitas universalitatis vel singularitatis.

Haec conclusio constat ex dictis. Et de ista unitate dicit D. Thomas opusc. 42. cit. cap. 7.,⁷ quod «alia est unitas naturae, quam habet ab intellectu, in quam omnia supposita conveniunt». Sentit ergo, quod natura, cui convenit formalis unitas ab intellectu, unitatem accipit rationis determinatam. Et similiter in opusc. 55.⁸ inquit D. Thomas, quod «illa natura, quae est universalis in quantum est in anima, est una numero», id est concepta ad modum unitatis positivae, ac si esset una numero. Et opusc. 29.⁹ dicit, quod naturae «relinquitur unitas rationis in communicatione sua»; non ergo est unitas a parte rei.

ET RATIO est clara, quia natura sic concepta solum repraesentat id, in quo conveniunt omnia inferiora, tamquam si esset una natura separata ab omnibus illis. Sed si ista natura sic existeret a parte rei, ut concipitur, sicut Plato dicebat, a parte rei haberet unitatem positivam; ergo in intellectu illam habet, quia sub unitate concipitur. Et haec unitas attribuitur ipsi naturae cognitae, licet fundamentum habeat in ipsa re propter similitudinem et convenientiam inferiorum in aliqua una ratione; sed tamen redditur una illa ratio communiter concepta «in quantum habet rationem uniformem ad omnia individua, quae sunt extra animam»,¹⁰ et ratione huius uniformitatis «plures homines sunt unus homo»,¹¹ sicut dicit D. Thomas. Unde non repraesentat iste conceptus sic uniformis omnia individua immediate et formaliter, sed unam rationem, in qua conveniunt, repraesentat directe, materialiter autem et mediate ipsa inferiora, quatenus sunt ea, quibus talis ratio convenit et in quibus multiplicatur, dissoluta unitate praecisionis.

Ex quo ne inferes male aliquos explicare unitatem universalis per hoc, quod non sit aliud quam essentia multorum seu ipsa multa concepta per ordinem ad aliquam communem operationem, passionem vel accidens. Sed hoc non est verum. Nam si unitas naturae communis non est aliud quam plura per ordinem ad unam operationem, inquiro, quomodo operatio illa vel accidens aut passio sint unum? Si solum per similitudinem, aeque sunt plura atque ipsae res, quarum sunt passio; nam etiam res seu naturae similes sunt. Si autem propter istam similitudinem operatio vel passio accipitur ut una ab intellectu, cur non etiam ipsa natura, quae eandem similitudinem habet?

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur communi illo argumento: Petrus et Paulus a parte rei non distinguuntur formaliter, sicut distinguitur Petrus ab equo; ergo sunt unum formaliter a parte rei, et illa unitas non est numeralis, quia in unitate numerali non sunt unum, sed distincti. Ergo datur unitas formalis a parte rei distincta a numerali.

Et confirmatur, quia quot modis dicitur unum oppositorum, tot modis dicitur et aliud. Sed datur distinctio formalis a parte rei diversa a numerali, sicut homo et equus formaliter in re distinguuntur seu specifice. Ergo etiam datur unitas formalis distincta a numerali a parte rei.

RESPONDETUR probare argumentum, quod Petrus et Paulus habent unitatem formalem a parte rei fundamentaliter et quantum ad unitatem negativam, non formaliter et secundum unitatem positivam. Vocamus unitatem fundamentalem convenientiam seu similitudinem; haec enim datur a parte rei, quia Petrus et Paulus sunt similes in natura. Sed ista convenientia non est unitas; convenientia enim potius supponit distinctionem extremorum. Similiter cum dicimus dari unitatem negativam formalem, non est sensus, quod in duobus individuis sit eadem negatio, cum sint diversa subiecta et consequenter duae negationes, sed quod utraque negatio facit unum effectum, scilicet illam naturam non esse divisam per principia formalia. Eodem modo dicendum est, quod duo individua diversae speciei minus sunt unum quam individua eiusdem, id est minus convenientia et similia, neutra magis vel minus unum unitate reali et positiva.

Ad confirmationem respondetur similiter probare, quod sicut datur distinctio formalis in re, ita datur unitas formalis in re. Sed in re formaliter semper est coniuncta numericae, non seorsum ab illa. Sed sufficit, quod sit unitas negativa vel fundamentalis in re, quae solum est convenientia et similitudo; haec enim etiam opponitur divisioni formali.

Secundo arguitur: Natura secundum se, ut distinguitur ab individuatione, est vera entitas; ergo habet veram et formalem unitatem, quae est passio entis. Nec sufficit convenientia aut similitudo, quia passio entis non est convenientia vel similitudo, sed unitas; ergo illa convenit naturae secundum se. Et non convenit illi unitas numerica, ut constat, ergo formalis seu specifica.

Et confirmatur, quia ipsa similitudo et convenientia est relatio fundata in unitate, et non in unitate convenientiae et similitudinis, sic enim convenientia fundaretur in convenientia, ergo in vera et propria unitate. Non in unitate numerica, quia haec non datur inter Petrum et Paulum, ergo in unitate formali.

RESPONDETUR unitatem inveniri in natura eo modo, quo ipsa natura invenitur. Si enim consideratur natura sine aliquo statu determinato, sed solum secundum principia essentialia, sic non consideratur ut habens unitatem determinate et positive, sed solum negative, id est non est diversa penes illa principia formalia. In re autem, quia habet statum singularem, determinate habet etiam unitatem positivam, non qua plures naturae singularizatae dicantur unum, sed qua quaelibet natura habet suam unitatem, et in ratione specifica et formali convenientiam, et negationem divisionis penes eadem principia formalia.

Quodsi instes: In natura secundum se invenitur entitas positiva, et invenitur negatio divisionis quoad principia formalia, ergo invenitur plena et perfecta unitas, quia haec non consistit in alio quam in entitate cum negatione divisionis.

Respondetur non inveniri in tali natura negationem divisionis absolute et determinate, ita quod negatio illa divisionis sit per positionem unitatis (sic enim dicitur negatio divisionis absolute), sed solum sub illa reduplicatione, quantum est ex principiis formalibus, id est quod non ex illa parte habet divisionem, licet nondum habeat positive unitatem. Et quia relinquit indifferentiam, ut habeat pluralitatem vel unitatem absolute et per principia materialia, ideo perfecte et simpliciter non manet una, sed solum negative, id est sub illa reduplicatione dicta. Hoc modo semper aliqua unitas saltem negativa consequitur ens in quocumque statu.

Ad confirmationem respondetur, quod similitudo et convenientia pro relatione fundantur in ipsa convenientia et similitudine pro fundamento. Et sic non fundatur convenientia in convenientia, sed relatio convenientiae in ipsa unitate, id est uniformitate ipsa convenientiae, quae est fundamentum talis relationis; non autem fundatur in unitate simpliciter, haec enim potius repugnat convenientiae, quae est plurium conformitas.

Tertio arguitur: Unitas formalis est illa, qua aliquid dicitur unum formale seu unum in specie. Sed unum individuum sine consortio alterius non dicitur unum in specie; neque enim admittimus, quod Petrus est unum in specie, nisi addamus: Petrus cum Paulo vel cum Francisco. Ergo unitas formalis non multiplicatur in quolibet individuo, sed facit plura individua esse unum inter se. Unde D. Thomas 3. p. q. 2. art. 5. ad 2. inquit, quod natura humana non habet rationem speciei, secundum quod est in uno individuo, sed secundum quod est abstracta ab omni individuo, vel secundum quod est in omnibus. Ergo sentit D. Thomas unitatem speciei in omnibus individuis inveniri, et non in unoquoque seorsum.

RESPONDETUR: Distinguo minorem: Unum individuum sine consortio alterius non dicitur unum in specie, quantum ad similitudinem et convenientiam, concedo; quantum ad indivisionem et unitatem specificam, nego. Habet enim natura, quae est in uno individuo, etiam prout in illo, negationem divisionis specificae per principia formalia; convenientiam autem et similitudinem cum alio individuo non habet sine consortio alterius. Et sic dicitur illa unitas formalis, quae est in quolibet individuo, facere plura individua unum inter se, quia facit illa convenire in uno, seu habere similitudinem et convenientiam in natura.

Ad locum D. Thomae respondetur, quod natura humana habet rationem speciei, secundum quod est in omnibus individuis eo modo, quo dicitur universale esse in multis, vel fundamentaliter, quia abstrahitur una natura a multis, in quibus invenitur una non per identitatem et unitatem simpliciter, sed per convenientiam et similitudinem, vel quia est in multis per praedicationem et aptitudinem ad essendum in illis, sed hoc habet per intellectum et non in re per unitatem communem multis.

Ultimo arguitur: Quia natura in statu solitudinis habet, quidquid requiritur, ut sit libera a singularitate, quia neque est contracta neque determinata neque incommunicabilis secundum se. Ergo secundum se est communicabilis, et non singularis et contrahibilis; ergo unitas, quam habet, est unitas communis multis.

RESPONDETUR, quod posita illa reduplicatione «secundum se» non valet a negativa ad affirmativam variato praedicato penes finitum et infinitum, neque valet a negatione unius absolute ad positionem alterius. Et sic non valet: Natura secundum se non est singularis nec determinata nec incommunicabilis, ergo secundum se est communicabilis vel universalis etc. Nam secundum se neque est unum nec alterum, sed utriusque est capax. Erit autem contradictio si dicas: Homo secundum se non est communicabilis, homo secundum se est communicabilis. Sed haec secunda est falsa, et prima negativa est vera, et a destructione unius valet ad positionem alterius, servando semper eandem reduplicationem seu appellationem illius particulae secundum se. Numquam tamen affirmativae debent fieri determinate de illa natura secundum se, ut dicatur, quod est communicabilis vel quod secundum se est incommunicabilis; sed semper negativa est vera, quod secundum se et essentialiter neque est unum neque alterum.