Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Fere omnia, quae de quidditate actionis et passionis disputari possunt, in 3. Phys.¹ tractanda sunt: de subiecto actionis, de distinctione transeuntis et immanentis et de specificatione actionis a termino vel a principio. In praesenti autem solum oportet videre, quomodo constituatur hoc praedicamentum, in quantum ab aliquo extrinseco dependet in sui denominatione.

EST ERGO SUPPONENDUM, quod praeter suppositum operans et principium seu potentiam operativam in ipso exitu seu processu effectus a causa et invenitur effectus procedens et motus seu mutatio, qua procedit, et relatio, quam effectus fundat ad causam et causa ad effectum. Sed neque effectus neque relatio sufficiunt constituere causam in actu agentem, sed ulterius requiritur quaedam formalitas, quae dicitur actus secundus, qui et causam ipsam respicit ut ab illa et terminum seu effectum ut ad illum, non respiciendo tantum, sed immutando vel producendo, unde non absolvitur ab aliquo extrinseco. Et haec dicitur causalitas efficientis. Non enim sufficit effectus, quia hic est ipse causatus in facto esse, non ratio causandi. Non motus, quia hic est ipse effectus in fieri, et sicut effectus in facto esse non est ratio causandi, ita neque in fieri. Unde motus sub conceptu motus est post praedicamentum et denominat rem motam, non agentem, quod fit ab hoc praedicamento. Nec denique est relatio, quia haec fundatur in actione et effectu producto et sic supponit actionem. Restat ergo, quod sit «actus ille secundus, quo causa est actu causans».

Ut autem advertit S. Thomas opusc. 48. cap. 1. de Actione², actus secundus potest comparari ad primum vel secundum habitudinem habendi formam vel secundum habitudinem transeundi seu emittendi ex se formam, quod fit per actionem transeuntem, v. g. calere est idem quod habere calorem in actu, existere idem quod habere existentiam, calefacere vero est idem quod producere calorem. Actus autem secundus ut emittens, prout emittens seu producens, est quod pertinet specialiter ad hoc praedicamentum, ut ibi S. Thomas dicit. Nam actus secundus habendi pertinet ad quamcumque formam, quae dat esse formaliter. Et dico „producens”, sive de novo res fiat in esse, sive de novo uniatur, aut quovis modo immutetur, licet de novo non fiat.

Ex quo sequuntur duo circa actionem, et alia duo circa passionem. Sequitur primo circa actionem, quod licet actio egrediatur ab agente et dicat rationem ad, tamen non denominatur agens in vi egressionis actionis, sed in vi egressionis effectus, qui mediante actione egreditur. Quamdiu enim effectus non egreditur, actio sola non denominat agens, id est producens, debet enim aliquid producere, ita quod sine extrinseco, a quo denominatio agentis derivetur, actus secundus non denominat in genere actionis. Et sic in Deo actio non egreditur a potentia, sed effectus, ut docet S. Thomas 1. p. q. 25. art. 1. ad 3., actus autem secundus idem est cum potentia, et tamen non denominatur Deus agens nisi quando effectus producitur. Et quia effectus ipse ut procedens, sive in se subsistat sive in passo inhaereat, extrinsecum quid est agenti, ideo dicitur fieri ista denominatio agendi ab aliquo extrinseco ut dicit D. Thomas opusc. 48. cit.³ et 3. Phys. lect. 5.⁴ Et Auctor sex principiorum⁵ definit actionem, «quod sit forma seu actus, secundum quem in id, quod subicitur (id est in passum) denominamur agere». Ipsa autem egressio effectus ab agente relinquit in agente sufficientem determinationem et modum seu applicationem, qua fit talis denominatio ex effectu producto.

Sequitur secundo, quod actio immanens ut immanens, non est actio formaliter huius praedicamenti, sed virtualiter, quatenus virtualiter importat productionem, quod tamen non convenit omni actioni immanenti. Salvatur enim intelligere sine productione, ut intelligere divinum non prout in Patre, et in nobis contemplatio post formatum verbum, et visus vel tactus aliique exteriores sensus intra se non producunt terminum, idemque probabiliter dicitur de visione beata. Sed de his dicemus in libris de Anima⁶ et videri potest D. Thomas opusc. 48. cit. cap. 1. de Actione, ubi hoc aperte dicit.⁷ Et 1. p. q. 34. art. 1. ad 3. inquit, «quod intelligere, ut distinguitur a dicere, quod est producere verbum, solum importat habitudinem intelligentis ad rem intellectam, in qua nulla ratio originis importatur, sed solum informatio quaedam in intellectu nostro, prout intellectus noster fit in actu per formam rei intellectae». Ergo si importat actum secundum per modum informantis et habentis aliquid et emittentis, consequenter ex vi conceptus proprii formalissime non est actio huius praedicamenti, sed actus secundus, quo redditur potentia in actu secundo cognoscens. Ideoque assimilatur a D. Thoma intelligere ipsi existentiae seu esse 1. p. q. 14. art. 4., et sic directe isti actus sunt qualitates per modum dispositionis. Quia tamen etiam actui immanenti convenit producere aliquando, dicitur virtualiter actio, sicut cum per intelligere producitur verbum, in quantum est quoddam dicere.

De actionibus autem, quae dicuntur simplices emanationes, diximus in q. 11. de Proprio⁸ et infra statim dicemus, quod actiones non sunt, sed connexiones inter essentiam et proprias passiones vel dependentia aliqua per modum connexionis. Actio enim, quae est ipsa egressio effectus dependens ab agente, dicitur emanare, non fieri. Proprietates etiam fiunt per actionem generativam substantiae, in quantum vero connectuntur cum substantia, dicuntur ab illa emanare.

Circa passionem sequitur primo, quod passio opposito modo se habet ad actionem. Denominat enim passum non ut praecise est receptio formae, sic enim pure intrinsce denominaret, sed ut est in passo ex illatione agentis, ut producentis ex praesupposito subiecto; a receptione enim formae quasi innata (sicut cum recipitur in natura propria passio) non dicitur pati subiectum, sed a receptione illata ab agente. Et ideo definitur passio a D. Thoma opusc. 48. cit.⁹, quod «est effectus illatioque actionis». Vel, ut alii definiunt, «est forma, qua medium passum recipit aliquid ab agente».

Sequitur secundo, qua ratione dicantur actio et passio identificari cum motu entitative. Quod negant aliqui ex discipulis Scoti, sed aperte asseritur a D. Thoma opusc. 48. cit. cap. 1. de Actione¹⁰ et cap. 1. de Passione¹¹ et dicetur plenius in 3. Phys.¹² Motus enim dicitur actus entis in potentia, id est forma seu effectus prout in fluxu seu mutari et fieri de uno ad aliud. Unde necessario constat duplici formalitate, scilicet ab aliquo et in aliquo, est enim omnis motus ab agente et est in patiente seu recipiente. Unde non potest intelligi motus sine ista duplici formalitate, actionis ut ab aliquo, et passionis ut in aliquo.

Quomodo autem, si sunt una et eadem res, dicatur passio effectus actionis. Respondet S. Thomas cap. 1. de Passione cit.¹³, «quod effectus potest dupliciter dici, uno modo proprie, quando aliquid causatur vel causatum est ab aliquo, et isto modo passio non est effectus actionis. Alio modo, quia quando utrumque fit, ita fiunt simul, quod unum necessaria connexione intelligitur esse post aliud, et sic unum quodam modo dicitur esse causa efficiens respectu secundi, ut in tract. de Proprio dictum est». Quae doctrina optime confirmat, quae diximus de emanatione, quae proprie non est actio respectu essentiae, sed connexio non solum unius cum alio, sicut praedicata quidditativa, sed unius post aliud; sic enim est connexio sequelæ seu emanationis. Et hoc modo passio est effectus actionis.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Obicies: Actio et passio conveniunt in aliquo communi univoco, scilicet in ratione motus seu viae, ergo non sunt praedicamenta diversa; haec enim in nullo univoco conveniunt. Nec potest dici, quod conveniunt identice et physice, non in aliquo superiori praedicabili. Contra enim est, quia ea, quae sunt idem realiter, non possunt diversa praedicamenta constituere, quia praedicamenta sunt primo diversa, ergo in nullo conveniunt. Et multo minus tanta convenientia, quod identificetur entitative.

RESPONDETUR, quod multi haerent in convenientia istorum duorum praedicamentorum in illa superiori ratione viae et tendentiae. Aliqui enim volunt convenire in illa tamquam in quodam transcendentali. Alii, quod est ratio communis univoca, quia non reputant inconveniens, quod aliquid superius possit esse univocum duplici praedicamento.

Sed melius respondetur solutione data, quod motus non est praedicatum commune per modum gradus superioris, sed per modum postpraedicamenti; numeratur enim in illis. Et ita motus est communis per identitatem et in re, non per universalitatem et rationem.

Et ad replicam dicitur, quod bene potest aliqua formalitas identificari cum aliquo, a quo distinguitur praedicamento, sicut modus cum suo subiecto et sessio cum sedente, ubi cum re locata, et tamen modus est in uno praedicamento et res in alio. Sufficit enim ad diversa praedicamenta, quod formaliter et quidditative sint primo diversa, licet materialiter et entitative sint idem.

Secundo arguitur contra definitionem actionis traditam, quod sit «forma, qua in subiectam rem agere dicimur», tum quia creatio est vera actio et non ex praesupposito subiecto, tum quia id, secundum quod agimus, est principium agendi, causalitas autem seu actio non est principium agendi.

Confirmatur: Actio est quid incompletum in quantum actio, ergo non constituit praedicamentum. Antecedens probatur, quia ut actio est et a passione distinguitur, non inhaeret; inhaerentia autem complet accidens sicut subsistentia substantiam. Ergo.

RESPONDETUR ad primam probationem, quod creatio activa non est actio huius praedicamenti, cum sit ipsa substantia et potentia Dei cum respectu rationis ad creaturas et reali dependentia creaturarum a Deo. Nec enim actio procedit a Deo, ut diximus, sed effectus; est enim de se ipsa potentia actus purus et ultimus. Creatio autem passiva, id est processio creaturae, non est actio, sed effectus actionis, id est dependentia termini a Deo cum novitate essendi.

Ad secundam probationem dicitur, quod actio non dicitur, secundum quam dicimur agere tamquam principium, sed tamquam causalitas et ratio procedendi; nec enim a solo principio, sed etiam ab ipso actu secundo et causalitate, imo ab hoc solo denominamur agentes in actu.

Ad confirmationem respondetur, quod actio etiam inhaeret, licet ut actio non significetur inhaerens, sicut expresse docet D. Thomas 7. de Potentia art. 9. ad 7.¹⁴ et in 1. dist. 32. q. 1. art. 1.¹⁵ Unde aliud est, quod actio non inhaereat absolute, hoc enim esset excludere ab illa rationem accidentis; aliud, quod in quantum actio non explicet inhaesionem, quia consideratur ut ab alio, licet ibi includat esse in alio, sicut relatio sub conceptu ad non explicat in, licet includat.

Sed dices: Relatio licet in ratione ad non explicet inhaerentiam, tamen nec etiam constituit praedicamentum distinctum secundum rationem ad ab ipsa ratione in. At vero actio sub ipsa ratione ab constituit distinctum praedicamentum ab ipsa passione, quae dicit ipsa rationem in. Ergo remanet eadem difficultas, quomodo actio sit accidens completum, ut constituat distinctum praedicamentum, si non dicit rationem in.

Respondetur, quod passio non consistit in inhaerentia ipsius actionis, sed in receptione effectus, quae est forma, a qua fit passio, secundum quod est ab agente, ipse autem modus, qui est actio, seipso est inhaerens, quia seipso identificatur cum motu, et non ratione passionis, licet non significetur ut inhaerens.

Restabat agere de termino actionis quantum ad formalitatem eius. In quo vel considerantur conditiones actionis generales, v. g. quod sit terminus productus, eductus, inductus, transmutatus, de quibus aliqui disputant, quaenam ex illis conditionibus constituat terminum in ratione termini. Aliae vero sunt rationes speciales specificantes actiones, ut quod sit ad qualitatem vel ad locum, vel consideretur aliqua formalitas in modo acquirendi, ut quod idem locus acquiratur per ascensum vel descensum. De quibus, quia involvunt difficultatem de specificatione, in 3. Phys.¹⁶ et in libris de Anima¹⁷ agendum est.

COORDINATIO PRAEDICAMENTI ACTIONIS ET PASSIONIS.

Actio genus generalissimum primo dividitur in transeuntem et immanentem, iuxta opinionem, quod immanens proprie sit actio. Immanens in cognoscitivam et volitivam. Et utraque in corporalem et spiritualem. Corporalis cognoscitiva in actiones sensuum internorum et externorum. Spiritualis cognoscitiva in intellectualem, qualis est in angelo, discursivam, qualis est in nobis, supernaturalem, ut visio beata. Et quaelibet istarum in varias species iuxta diversa obiecta. Appetitiva corporea in varias passiones. Appetitiva spiritualis in varias species actuum naturalium et supernaturalium, et quilibet illorum iuxta diversa obiecta in varias species.

Actio transiens videtur primo dividenda in artificialem et naturalem. Artificialis per infinita species artis, ut aedificare, pingere etc. Naturalis in substantialem et accidentalem. Substantialis est generativa, quae per diversos terminos suae productionis variatur. Accidentalis in augmentationem, alterationem et motum localem, et unaquaeque in varias species atomas, ut motus localis in circularem et directum etc. Alteratio in intensionem, remissionem etc.

In praedicamento passionis eaedem species ponendae sunt, quae in actione productiva ex subiecto.