Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Ut PUNCTUM DIFFICULTATIS innotescat, duo sunt notanda.

Primum, quod inter naturas non habentes nisi unum individuum triplex differentia considerari potest. Nam quaedam natura est, quae de facto non habet plura individua, potest tamen habere de possibili, sicut luna, sol et similia, quae habent materiam divisibilem absolute, sed non divisibilem naturaliter; ex divisione autem materiae nata est consequi multiplicatio individuorum. Alia natura est, quae nec de facto nec de possibili potest habere multiplicationem individualem ex parte divisionis materiae, quia caret omni materia, ut sunt substantiae spirituales completae, sicut angeli. Est tamen in opinione positum, an ex alio capite quam ex divisione materiae possint habere multiplicationem numericam, et tamen, licet illam habere non possint, adhuc tamen possint concipi illae naturae ut universales et secundum aliquam indifferentiam et potentialitatem ad illud unum individuum, quod habent. Tandem alia natura est, quae non solum non habet plura individua de facto nec de possibili secundum multiplicationem naturae, sed nec ipsa natura potest concipi cum potentialitate aliqua ad individuationem et ut contrahibilis per singularitatem, quia est actus purus, scilicet Deus, et sic in essendo non potest esse universalis, licet possit concipi ipsa natura non explicata individuatione, et sic significari potest per modum termini communis et non termini singularis, sicut hoc nomen «Deus» est terminus communis in significando.

De prima natura non est difficultas in praesenti, quia constat illam naturam posse praedicari de multis, in qua multa individua possibilia sunt, de quibus praedicetur. Similiter de tertia natura non est quaestio praesens; de illa enim egimus supra q. 5. art. 3. Sed tota difficultas est de secunda natura. Circa quam non disputamus modo, an sint possibiles vel non possibiles plures angeli solum numero distincti, de quo agitur 1. p. q. 50. Si enim sunt possibiles plures numero distincti, quaestio difficultate vacat; dicendum est enim de natura angelica, sicut dicitur de sole et luna et aliis naturis, in quibus plura individua sunt possibilia. Sed admisso, quod sint impossibilia plura individua in natura angelica, tunc praesens consurgit difficultas, an quia ex modo concipiendi illa natura concipitur ut indifferens ad individuationem, sufficiat, ut sit species praedicabilis de multis, non quae de facto habet vel habere potest in re, sed quae ex modo concipiendi illi naturae sic indifferenti non repugnant.

Secundo adverte, quod habere plura individua contingit dupliciter, vel positive vel per non repugnantiam saltem ex parte alicuius principii. Quae distinctio sumitur ex Divo Thoma quaest. de Spirit. creat. art. 8. ad 4.¹ Praedicari de multis positive est, quando datur positivum fundamentum in ipsa re, ut fiat praedicatio de multis, scilicet quia talis multiplicatio in re invenitur. Et inde sumitur fundamentum ad concipiendam unam naturam praedicabilem de illis. Per non repugnantiam dicitur praedicari de multis, quando non invenitur quidem in multis a parte rei, sed in uno tantum, ita tamen se habet natura ad illud unum individuum, quod potest abstrahi ab illo eodem prorsus modo, quo abstrahitur a pluribus, scilicet manente natura cum indifferentia et potentialitate ad illam individuationem. Et ita ex vi talis abstractionis non habet natura repugnantiam ad plura individua, licet in re ex alio capite repugnet, scilicet propter carentiam materiae, sine cuius divisione non fit multiplicatio individuorum.

In hac ergo difficultate communiter EXTRA SCHOLAM D. THOMAE tenetur, quod supposita sententia D. Thomae de impossibilitate plurium individuorum in eadem specie angelica, talis species erit subicibilis et non praedicabilis. Videtur enim contra omnem rationem, quod aliquid sit praedicabile de multis, cui repugnat actualis ipsa praedicatio de multis; hanc autem repugnare manifestum est, quia repugnat dari ipsa multa. Non tamen negant isti auctores posse concipi naturam angelicam ut universalem negative et metaphysice, quia potest concipi sine aliqua singularitate et differentia individuali, quod est remanere praecisam ab individuatione.

NIHILOMINUS oppositam sententiam communiter defendunt THOMISTAE et existimant: Hoc ipso, quod datur fundamentum in tali natura, ut concipiatur praecisa ab illa unica individuatione et cum indifferentia et potentialitate ad ipsam, posse concipi ut universalem et ut speciem praedicabilem. Ad hoc tamen necesse est, quod non concipiatur natura angelica adaequate et plene secundum quod est in se, sed inadaequate et ad instar rerum compositarum ex materia et forma.

Et sumitur aperte haec sententia ex doctrina S. Thomae in quaest. de Spirit. creat. art. 8. ad 4.,² ubi sic inquit: «Sicut haec albedo non prohibetur habere sub se multa individua ex hoc, quod est albedo, sed ex hoc, quod est in hoc, quod pertinet ad rationem individui, ita natura huius angeli non prohibetur esse in multis ex hoc, quod est natura in tali ordine rerum, quod pertinet ad rationem speciei, sed ex hoc, quod non est nata recipi in aliquo subiecto, quod pertinet ad rationem individui». Ita D. Thomas. Quae verba clariora sunt, quam ut ulla ponderatione indigeant. Idem affirmat in opusc. 42. cap. 5.³ et 1. p. q. 13. art. 9. et ibi Caietanus et 5. cap. de Ente et Essentia⁴ q. 9. ad 2. et super cap. de Specie in Logica.

TOTUM AUTEM FUNDAMENTUM huius sententiae est, quia licet non possit in tali natura concipi respectus positive tendens ad plura individua nec unitas naturae collecta a pluribus individuis, quia in rei veritate non dantur, potest tamen concipi indifferentia naturae et potentialitas ad unum individuum talis, quod ex se sufficeret ad plura, si aliunde in re ponerentur. Itaque indifferentia naturae ex proprio modo suo communicabilis est ad plura, ex parte autem eorum, quibus facienda est communicatio, talis communicabilitas exerceri non potest. Ratio huius est, quia non potest negari, quod detur individuum naturae angelicae positum in praedicamento, cum angelus, qui in re invenitur, sit substantia praedicamentalis. Et non ponitur immediate sub genere, ergo immediate est positum sub aliqua specie atoma. Sed species atoma, sub qua continetur individuum, est superior respectu illius, ergo universalis et praedicabilis respectu illius. Talis enim species non praedicatur de individuo tamquam aequalis, alioquin de individuo Gabrielis non praedicaretur species praedicatione superioris de inferiori, sed esset quasi praedicatio identica, sicut quando individuum praedicatur de individuo. Est ergo praedicatio superioris de inferiori, alioquin non posset species conservari in uno solum individuo, ut dicemus art. seq., si habendo tantum unum individuum, non posset concipi ut superior. Ex hoc autem manifeste sequitur, quod illa natura et species sic concepta ut superior respectu illius individui, habeat indifferentiam, quae de se sufficit ad plura individua, licet de facto non possit exerceri multiplicatio ob defectum conditionis requisitae, scilicet divisionis ex parte materiae. Etenim illa species sic abstracta ab individuatione non includit actu illam, sed in potentia, et consequenter sicut nec includit unitatem aut pluralitatem individualem, ita neque ex vi illius conceptus excludit pluralitatem individuorum. Ergo si ex vi illius non excludit, habet ex vi indifferentiae ordinem ad plura non positive, sed non repugnanter.

Et confirmatur, quia repugnantia ad plura individua in natura angelica non est secundum omnia praedicata naturae, sed secundum praecisam rationem irreceptibilitatis in materia, quia scilicet non individuatur per designationem materiae, sed per carentiam illius. Unde repugnantia ad pluralitatem non est ex natura, sed ex modo individuandi naturam, quia non est aliud principium individuandi quam ipsa irreceptio formae; inde enim et non aliunde habet incommunicabilitatem, quae est ratio individuationis. Igitur si concipiatur natura inadaequate, id est quantum ad rationem speciei, et non modus ipse individuandi naturam, non accipitur natura ut repugnans multiplicationi individuorum et consequenter ut habens plura individua non repugnanter, licet positive non respiciat multa, non defectu sui, sed quia illa multa non sunt.

Quod autem quidam dicunt naturam angelicam esse communem positive ad unum individuum reale et ad plura ficta, futile est, quia respicere plura ficta est non respicere plura, in quibus possit esse et de quibus possit praedicari. De pluribus enim fictis non nisi ficte praedicatur; ficte autem praedicari est non praedicari vere nec vere concipi ut praedicabilem.

DICES: Ergo nulla est differentia inter Deum et naturam angelicam. Nam etiam Deus potest concipi ut rex communis sine singularitate et significari ut terminus communis, sicut supra diximus q. 5.⁵ Ergo ex modo concipiendi habebit universalitatem et consequenter gradum superioris et inferioris, quod in Deo admitti nequit.

Respondetur esse disparem rationem, quia Deus, etsi possit concipi sine singularitate et consequenter modo communi significari, tamen ipsa natura sic concepta non manet cum indifferentia et potentialitate ad individuationem, siquidem concipitur ut actus purus, qui quidem, etsi ex modo nostri conceptus imperfecti non semper explicet singularitatem, tamen ex parte sua non manet indifferens ad illam, sicut cum unum attributum concipimus sine alio, non manet unum in potentia et indifferens ad aliud, sed solum non exprimit illud. Unde natura divina solum uno titulo est communis, scilicet ratione nostri imperfecti conceptus, non tamen ratione indifferentiae et potentialitatis ex parte naturae. Natura autem composita triplici titulo est universalis, scilicet ex modo concipiendi abstrahendo a singularibus et ex indifferentia naturae secundum se et ex pluralitate individuorum, ad quae potest terminari respectus universalis. Natura autem angelica solum duplici titulo, scilicet ex modo concipiendi et ex ipsa indifferentia naturae secundum se, licet ex defectu multorum individuorum exerceri non possit in re ista communicabilitas ad plura, et ita est universalitas sine exercitio. Ut autem divina natura termino communi significetur, sufficit, quod ex modo significandi sine singularitate concipiatur. Ut autem sit genus vel species, requiritur, quod concipiatur ut contrahibilis et determinabilis, et consequenter quod ratio contrahens sit magis determinata et magis actuans, quod sine potentialitate in ipso contrahibili et maiori actualitate in contrahente concipi non potest. Quod totum repugnat actui puro.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur argumento insinuato referendo oppositam sententiam: Nam species angelica habet repugnantiam, ut praedicetur de pluribus, et hoc ab intrinseco ipsius naturae, quia ab intrinseco impossibilis est multiplicatio talis naturae in singularibus. Ergo repugnat, quod sit species praedicabilis de multis. Cui enim praedicatio ipsa repugnat, praedicabilitas non convenit, sicut cui repugnat visio, potentia videndi non convenit.

Et confirmatur, quia unitas formalis, quae invenitur in specie praedicabili, desumitur ab intellectu ex similitudine et dissimilitudine individuorum et convenientia eorum inter se; neque enim aliud est fundamentum istius unitatis formalis. Ergo deficiente convenientia plurium individuorum, non restat, unde sumatur unitas formalis speciei, quae est unitas convenientiae plurium in aliquo gradu.

RESPONDETUR: Distinguitur antecedens: Natura angelica habet repugnantiam, ut praedicetur de multis ex modo individuationis et incommunicabilitatis ipsius formae, conceditur; ex vi naturae et indifferentia eius, negatur. Et licet ipse modus individuationis sit intrinsecus naturae angelicae, non tamen secundum conceptum naturae, ut natura est, sed ut irreceptibilis et includens modum naturae, quo ipsa individuatur. Unde licet concepta adaequate natura cum modo praedicari non possit de multis, si tamen inadaequate concipiatur sine illo modo et cum potentia ad ipsum, concipitur ut praedicabilis de multis, non positive, quia non sunt multa, quae terminent respectum praedicabilitatis, sed non repugnanter, quantum est ex parte conceptus naturae, ut natura sine illo modo concepta, licet ille modus ex propria ratione naturae conveniat. Et multa sunt, quae absolute et simpliciter non possunt in re poni, et tamen quia ex vi alicuius principii non repugnant, sub conceptu talis principii dicuntur non repugnare. Sicut advertit D. Thomas quaest. de Spirit. creat. art. ult. ad 7.,⁶ quod substantia potest intelligi sine aliquo accidenti, sed in re non potest creari aliqua substantia sine aliquo accidentali praedicato, saltem sine ipsa existentia. Ita stante natura angelica cum suo modo individuationis, quem habet in re, id est sine illa receptione et divisione materiae, non stat multiplicari individua, et tamen ex vi naturae, non ut induit modum individuationis, sed sub praeciso conceptu naturae, ut in potentia ad istam individuationem, non repugnanter se habet ad plura. Et cui repugnat visio, repugnat potentia videndi, si ab intrinseco visio ipsa repugnat; si autem ab aliquo extrinseco modo vel impedimento, non continuo potentia videndi repugnat ex vi principii intrinseci.

Et quando instatur, quod non potest esse universalis nisi ad multa individua ficta, cum in re sint impossibilia.

Respondetur, quod ex vi conceptus naturae illa multa individua impossibilia non sunt, nec tamen ex vi illius sunt absolute possibilia et in re, quia ad hoc, ut aliquid sit in re possibile, oportet, quod attentis omnibus, quae in re concurrunt, possibile sit. In re autem concurrit modus individuandi in ipsa natura, ex quo habent esse impossibilia. Ut autem dicatur non impossibile quantum est ex vi naturae, sufficit, quod ex illa parte seu ex vi conceptus naturae praecise, non habeat impossibilitatem. Et ideo solum dicitur non repugnanter respicere illa plura, et quantum est ex vi naturae, non positive in re et absolute.

Ad confirmationem respondetur unitatem formalem in naturis compositis sumi ex convenientia positiva plurium individuorum; in naturis autem simplicibus non sumitur ex convenientia positiva plurium, sed ex ipsa unitate naturae conceptae sine individuatione et cum indifferentia, quae de se non repugnat communicari multis, quando concipitur sine modo individuationis et ad instar rei compositae. Melius est autem sumi unitatem formalem ex indivisione naturae specificae, quam ex convenientia plurium individuorum.

Secundo arguitur: Modus ille irreceptionis in materia essentialiter convenit angelo, siquidem per hoc distinguitur ab anima rationale, quae est forma recepta. Ergo non potest abstrahi natura specifica angeli ab illo modo individuationis, qui est per irreceptionem in materia.

Consequens patet, quia quantumcumque abstrahatur natura angelica, non potest abstrahi ab eo, quod sibi essentiale est. Sic enim non abstraheretur, sed destrueretur, sicut si homo conciperetur sine animali, quod est essentiam aliquam concipi sine eo, quod est sibi essentiale.

Nec obstat, quod inadaequate concipiatur vel ad instar rei compositae, et sic concipi potest modo communicabili ad plura.

Contra primum enim instatur, quia alias Petrus posset concipi ut universalis, et similiter natura divina. Quia Petrus inadaequate conceptus solum explicat naturam, non individuationem, et consequenter si inadaequatus conceptus rei intrinsece singularis, qualis est angelus, sufficit, ut possit denominari universalis, cur etiam Petrus, qui intrinsece est singularis, si inadaequate concipiatur, id est quantum ad naturam, non quantum ad individuationem, non poterit concipi ut universalis? Et idem est de natura divina, quae essentialiter singularis est.

Contra secundum vero instatur, quia etsi angelos concipiamus ad instar rei corporeae, non tamen illis attribuimus proprietates rei corporeae, sed removemus ab eis, quia illis repugnant. Ergo cum multiplicatio numerica, quae convenit rebus corporeis, repugnet spiritualibus, non possumus id eis tribuere.

RESPONDETUR: Admittendo, quod natura angelica essentialiter est irreceptibilis in materia et carens illa, et ab ista carentia materiae numquam potest praescindi, negamus tamen, quod non possit praescindi a sua singularitate, quia carentia materiae et irreceptibilitas non est ipsa individuatio angeli, sed radix illius. Individuatio enim in angelo non dicit solum radicem et principium incommunicabilitatis, sed etiam designationem formalem et determinationem certam individui, quae etiam in angelis dependet seu dicit ordinem ad extrinseca praedicata, puta ad subsistentiam et accidentia. Constat enim posse separari in angelo personalitatem propriam, ut si natura angelica assumeretur a Deo, personalitas autem est terminus singularitatis. Unde singularitas et individuatio dicit ordinem ad aliqua extrinseca nec pure pertinet ad constitutionem essentialem angeli. Sicut autem in rebus corporeis materia habet duplicem considerationem, scilicet componere seu constituere ipsam naturam, et radicaliter esse principium individuationis et multiplicationis numericae, secundum se quidem remote, ut autem signata est quantitate, proxime; et tamen quando consideratur natura in communi, consideratur ratio materiae ut constituens, non ut principium individuandi est. Ita in suo opposito, quod est carentia materiae et irreceptibilitas in ea, qualis invenitur in angelo, duplex consideratio potest attendi, et secundum quod pertinet ad ipsam constitutionem formae simplicis et pure spiritualis, et secundum quod pertinet ad modum individuationis, quatenus talem naturam spiritualem reddit incommunicabilem et immultiplicabilem. Et una consideratio secernitur ab alia ita, quod ipsa carentia materiae, ut requiritur ad constitutionem talis naturae, non est aliud quam ipsa ratio simplicis formae, prout est forma immaterialis, et ut sic nondum fundat repugnantiam multiplicationis. Ipsa autem carentia formae ut praebet modum incommunicabilitatis et fundat subsistentiam et singularitatem completam, sic praebet modum individuationis et repugnat multiplicationi. Unde quando abstrahimus naturam specificam angeli a modo individuandi, non praescindimus in tali natura id, quod essentiale est in carentia materiae quantum ad constitutionem quidditatis, sed id, quod in natura illa pertinet ad modum individuationis, qui radicaliter quidem originatur in ipsa natura specifica, non tamen formaliter in ea consistit, cum dependeat in sui designatione a praedicatis extrinsecis.

Ad instantias autem allatas respondetur: Ad primam, quod Petrus non solum radicaliter, sed etiam formaliter explicat ipsam individuationem, unde non potest concipi sine differentia individuali, etiam inadaequate, nisi destructo conceptu Petri et accipiendo conceptum naturae. Natura autem angelica non explicat formaliter ipsam individuationem, licet radicem eius includat sub formalitate constituendi naturam immaterialem, non sub formalitate emittendi et fundandi individuationem. Divina autem natura potest quidem concipi per modum naturae sine singularitate, non tamen ut universalis, quia non potest concipi ut contrahibilis per differentias, cum sit actus purus et nullo modo in potentia.

Ad secundam instantiam dicitur, quod quando concipimus angelum ad modum rei corporeae, non attribuimus illi conditiones rei corporeae per modum attributionis et iudicii, sed per modum simplicis repraesentationis ad instar rei corporeae apprehendimus ipsum sine individuatione, non explicando totum, quod est in natura angelica, non quidem ex parte praedicatorum constituentium quidditatem, sed in quantum est radix individuationis. Si enim plene et adaequate concipiatur, explicando id, quod radicaliter et implicite continetur in natura, non posset concipi ut universalis, quia explicaret modum naturae, qui est singularitas et immultiplicabilitas. Quod etiam affirmat S. Thomas 1. p. q. 13. art. 9.

Adhuc tamen instabis, quia natura angelica non solum ut concipitur ad instar rei corporeae, sed etiam secundum se est in praedicamento, cum sit ens finitum et creatum. Ergo secundum se, etiamsi ad instar rei corporeae non concipiatur, habet rationem generis et speciei praedicabilis, quia sine hoc non ponitur in praedicamento.

Item instatur, quia natura corporea, posita radice individuationis, quae est materia signata, non potest concipi ut universalis, quia natura universalis abstrahit ab ista radice. Ergo si ipsa species naturae angelicae est radix individuationis ratione incommunicabilitatis et irreceptibilitatis in materia, non potest etiam inadaequate concipi ut universalis, praesertim quia, quod convenit alicui per se, non potest oppositum etiam per accidens ei convenire. Ergo cum conveniat ei ex ipsa ratione naturae immultiplicabilitas, non potest etiam per accidens et ratione inadaequati conceptus multiplicabilitas in plura ei convenire, sicut requiritur ad speciem praedicabilem de multis.

Respondetur naturam angelicam secundum se esse in praedicamento, quantum ad coordinationem graduum superiorum et inferiorum; secundum se enim est quidditas composita ex genere et differentia. Sed quod species ista habeat universalitatem praedicabilem de multis, non pertinet ad rationem ponendi in praedicamento, sed ad conditionem seu modum rei, quae ponitur in praedicamento. Et talem modum non repugnat quod natura angelica habeat, per hoc, quod concipiatur inadaequate et ad instar rei corporeae, ad quod tamen fundamentum praebet ipsa natura.

Ad secundam instantiam respondetur, quod materia signata est principium individuationis determinatum et signatum, non remotum, a qua signatura debet abstrahi natura universalis; ab ipsa autem materia, quae est principium remotum individuationis non abstrahit natura universalis. Sic in angelo carentia materiae et irreceptibilitas in ea, ut conducit ad rationem spiritualitatis et formae simplicis in angelo, non est proximum principium individuationis, sed remotum. Ut autem fundat subsistentiam et ordinem ad accidentia extrinseca designantia ipsam naturam in singulari, sic est principium proximum individuationis, et ab ista abstrahit natura angelica in universali concepta. — Et quando dicitur, quod si aliquid convenit per se, non potest oppositum convenire etiam per accidens: respondetur aliud esse non convenire, aliud non repugnare ex aliqua parte. Multiplicatio quidem in pluribus nullo modo convenit naturae angelicae positive et simpliciter; ceterum non repugnat illi ex vi naturae indifferenter conceptae, et ideo ex vi huius ut sic potest esse praedicabilis de multis, non quidem positive, sed non repugnanter.

Quodsi dicas: Ergo talis natura non est universalis logice, sed metaphysice, quia logica universalitas fit per comparationem positivam ad plura; species autem angelica non est positive universalis nec potest comparari ad plura nisi ficta, ergo non est universalis logice.

Respondetur naturam angelicam habere intentionem logicam, non quae actu comparetur ad plura positive ea attingendo, siquidem non sunt nisi ficta, sed actu attingendo unum individuum positive et plura non repugnanter. Et hoc sufficit ad relationem intentionis logicae. Sicut in sententia S. Thomae 3. p. q. 35. art. 5. una relatio patris respicit plures filios, si sint actu, si autem non sit nisi tantum unus filius, de facto non attingit plures, sed illa relatio, quae attingit unum positive, non repugnanter attingit plures, quia ita se habet, ut si plures darentur, illos attingeret. Ita relatio illa naturae specificae taliter respicit unum individuum positive, quod de se posset plura attingere, si darentur, quantum est ex vi illius conceptus.