Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Loquendo de relatione in tota sua latitudine, ut comprehendit transcendentalem et praedicamentalem, secundum dici et secundum esse, non invenio, qui absolute negaverit omnem relationem. Nam etiam antiqui philosophi non negabant relationes secundum dici, ut ex textu cap. „Ad aliquid” constat, licet praedicamentalem relationem, quae omnino ab absoluto ente differat Aristoteles contra illos ibidem statuerit.¹

Loquendo ergo de relationibus in hac sententia, prout distinguuntur ab omni entitate absoluta quod solum convenit relationibus secundum esse, aliqui existimaverunt nihil aliud esse quam vel denominationes extrinsecas vel aliquid rationis; quod Nominalibus attribui solet et illis, qui relationes reales a fundamento non distinguunt. Sed isti ultimi in sensu longe diverso loquuntur, ut infra videbimus tractando difficultatem. Denique alii existimant relationes non convenire rebus nisi secundum esse obiectivum et solum esse intentionales affectiones, quibus rem unam alteri comparamus. Unde non in respectu, sed in comparatione relationes constituunt; in re autem omnes relationes esse secundum dici, quia nihil aliud est relatum quam res absoluta cognita per comparationem ad aliud. Et volunt hanc esse Aristotelis sententiam in isto cap. Ad aliquid et 5. Metaph. cap. 15.² Et alii citant D. Thomam 1. 2. q. 7. art. 2. ad 1., ubi docet relatum denominari aliquid non solum ab eo, quod inest, sed etiam ab eo, quod extrinsecus adiacet.

Ceterum, ut ab hoc ultimo incipiamus, nullatenus potest haec sententia Philosopho adscribi, cum manifeste in cap. Ad aliquid reiciat definitionem antiquorum, qui solum definierunt relativa secundum dici, eo quod ex eorum definitione sequebatur etiam substantiam esse relatam et quodcumque ens, quod cum dependentia et comparatione ad alterum dicitur. Aristoteles vero definiens relata dicit, «quod sunt illa, quorum totum suum esse se habet ad aliud». Sed in sententia eorum, qui solum ponunt relationes secundum dici, non totum esse relatorum se habet ad aliud, siquidem esse, quod habent in re, est absolutum, solum vero habent respectum, quia cognoscuntur comparative ad aliud. Ergo talibus relatis non convenit definitio Aristotelis, quorum totum esse se habet ad aliud. Unde frustra Aristoteles emendaret definitionem antiquorum, si unquam poneret relationes secundum dici; eas enim non negabant antiqui, neque quod comparative ad aliud cognoscerentur. Et ideo bene notavit Caietanus in Comment. huius cap. Ad aliquid, quod in hac definitione Philosophus definivit relationem secundum naturam, quam habet, non secundum quod cognoscitur vel dicitur, et ideo dixit „ad aliquid sunt” non vero „ad aliquid dicuntur”; in definitione vero antiquorum dicebatur „ad aliquid dicuntur”. Ergo Philosophus relationes reales posuit distinctas a relationibus secundum dici.

De mente S. Thomae nullatenus dubitari potest, cum ex professo impugnet eos, qui dicebant relationem non esse rem naturae, sed aliquid rationis. Videatur 1. p. q. 13. art. 7. et q. 28. art. 2. et q. 39. art. 1., et 2. Contra Gent. cap. 12. et q. 7. de Potentia art. 8. et 9.³ et q. 8. de Potentia art. 2.⁴ Et mille aliis locis, sed praecipue in istis clare affirmat relationem esse aliquid reale et accidens inhaerens.

FUNDAMENTUM EST, quia relationes secundum dici habent esse absolutum et non totum sunt ad aliud; relationes rationis non sunt nisi in intellectu apprehendente, a quo habent esse obiectivum; sed in re nullo intellectu considerante inveniuntur aliqua non habentia aliud esse quam ad aliud. Ergo inveniuntur relationes reales, quae non sunt secundum dici et sic praedicamentum seorsum a rebus absolutis possunt constituere.

Antecedens probatur, quia nullo intellectu considerante inveniuntur in re aliqua, quibus nullum esse absolutum assignari potest. Invenitur enim ordo, ut exercitus ordinatus, universum ordinatum; invenitur similitudo, dependentia, paternitas et alia similia, quae nullo esse absoluto explicari possunt, et totum esse in eis se habet ad alterum. Cuius signum est, quia non existente termino deficit similitudo aut paternitas. Si autem esse illorum esset quid absolutum, non deficeret ex solo defectu termini. Negare vero, quod ista in re dentur nullo intellectu formante et fingente illa, est negare id, quod vel rusticissimi homines in re dari cognoscunt.

Hac ratione utitur saepe D. Thomas aliamque indicat in 1. ad Annibaldum dist. 26. q. 2. art. 1.⁵ petitam ex relationibus divinis, quae in quantum distinguuntur inter se realiter, a parte rei dantur, alioquin non distinguerentur realiter personae relativae, quod esset haereticum. Non distinguuntur autem, nisi ut purae relationes sunt secundum esse. Si enim in alio quam in pura relatione distinguerentur, non solum relativa, sed etiam absoluta dividerentur in Deo. Ergo dantur in Deo reales relationes, licet propter summam simplicitatem divinam identificatae cum substantia. Cur ergo in creatis repugnabit dari tales relationes, quae nec substantia sint nec infinitae?

Denique quomodo intellectus puros respectus format, si non habet nisi res absolutas seu relationes secundum dici, ad quarum instar eas formet? Erunt ergo mera figmenta relationes ab intellectu formatae, cum non habeant in re puras et veras relationes, ad quarum instar formentur.

Nec dici potest dari quidem in re istas relationes, sed per modum denominationis extrinsecae, non intrinsecae formae. Sed contra est, quia omnis extrinseca denominatio provenit ex forma aliqua reali existente in alio subiecto, sicut esse visum aut cognitum ex cognitione existente in cognoscente. Ergo si relatio est denominatio extrinseca, provenit ex aliqua forma existente in alio subiecto. Ergo vel illa forma in se est relatio vel absoluta entitas. Si est relatio, iam datur forma relativa intrinseca, et sic sicut datur in illo subiecto, ita poterit dari in alio. Si autem est forma absoluta, extrinseco tamen informans, quomodo potest ab illa provenire denominatio relativa? A forma enim absoluta non emanat effectus formalis relativus, neque intrinsece nec extrinsece; sicut esse visum in pariete non est denominatio relationis, sed terminationis, quamvis a nobis per modum relationis concipiatur, sed in re relatio non est.

Denique durissime explicabit haec sententia, quomodo sunt personae relativae in divinis realiter constituta et distinctae, si sunt denominationes extrinsecae, et a qua forma absoluta tales denominationes proveniunt. Si autem in Deo extrinsecae denominationes non sunt, sed formae intrinsecae, licet substantiales et identificatae cum divina substantia, cur dicemus repugnare in creaturis tale genus entis relativi, licet non identificatum cum substantia, cum potius res creatae magis habeant fundamentum talis relationis, quia magis sunt dependentes et ordinatae vel subordinatae ad aliud.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Obicies primo: Relatio nihil reale ponit in subiecto praeter extrinsecam denominationem extremorum coexistentium. Nam iste modus, qui dicitur relatio, condistinctus a reliquis formis absolutis non apparet, quomodo adveniat rei sine intrinseca eius mutatione, si intrinsecus eius modus est, nec quomodo de novo causetur ex sola positione termini in quacumque distantia; ut si aliquod album producitur in India me existente in Hispania, resultat illa relatio ab illo termino ita distanti, neque producitur nunc ab agente, qui produxit albedinem hic, quia tale agens saepe iam desiit, quando relatio resultat, ergo tunc non potest agere.

Secundo, quia videtur in infinitum crescere multitudo relationum in eodem subiecto ad omnia, quae sunt sibi similia, aequalia, agentia, patientia etc. Et praesertim, quia etiam una relatio potest alias fundare, cum non minus sint similes duae relationes quam duo absoluta, et sic in infinitum cresceret numerus relationum.

Denique, quia nulla videtur necessitas multiplicandi istas entitates relativas, distinguendo illas ab absolutis. Nam hoc ipso, quod ponantur duo alba, sine alia entitate vel modo erunt similia, et hoc ipso, quod quis genuit, sine alia additione entitatis erit pater. Cum ergo nulla detur experientia istarum relationum, et alius discursus, quo probantur dari, sufficienter salvatur sola positione duorum extremorum, non videtur solido fundamento probari, quod istae relationes sint formae intrinsecae. Unde D. Thomas opusc. 48. tract. de Ad aliquid cap. 3.⁶ dicit relationem non differre a fundamento nisi ratione termini extrinseci. Et loco supra cit. ex 1. 2. q. 7. art. 2. ad 1. docet relatum denominari non solum ab eo, quod inest, sed etiam ab eo, quod extrinsecus adiacet.

Ad primum respondetur, quod relatio advenit subiecto sine aliqua mutatione, quae directe et immediate terminetur ad relationem, non tamen sine mutatione, quae mediate et indirecte terminetur ad illam. Sicut eadem actione, qua producitur homo, dimanat risibilitas, sic ad productionem albi producitur similitudo ad aliud album, quod existit. Si autem non existit, manet ex vi generationis albi quasi in virtute illa similitudo et quaecumque alia relatio, ut resultet posito suo termino. Unde ad hoc nihil conducit vel obstat distantia, quia relationes istae non dependent a locali situatione; eodem enim modo est filius sui patris filius distans et indistans. Neque enim ab ipso termino, quando ponitur per aliquam emissionem virtutis, producitur relatio in alio extremo, sed positio termini est conditio, ut ex fundamento antea posito resultet relatio ex vi primae generationis, qua positum est in rerum natura ut petens respicere quemcumque terminum talis fundamenti. Unde licet generans iam desierit, remanet tamen in sua virtute, quatenus relinquit sufficiens fundamentum, ut resultet relatio, sicut remanet virtute in gravi, ut moveatur deorsum a generante remoto obstaculo.

Et quando fit instantia, quod Aristoteles saepe docet relationem non esse terminum mutationis, respondetur non esse terminum mutationis physicae per se et directe; non tamen negat Philosophus esse terminum mutationis per accidens, id est per aliud et secundario. Unde D. Thomas in 5. Phys. lect. 3.⁷ expresse docet mutationem realem fieri in relationibus realibus, scilicet aliquam novam determinationem, secundum quam explicatur in actu, quod erat in fundamento. Et 11. Metaph. lect. 12.⁸, dicit, «quod in ad aliquid non est motus nisi per accidens».

Ad secundum respondetur nullum esse inconveniens, quod multiplicentur istae relationes, quoties multiplicantur fundamenta et termini. Praesertim vero in sententia D. Thomae multo minor est numerus relationum, quia ponit unam relationem numero posse ad diversos terminos numero referri 3. p. q. 35. art. 5. Unam vero relationem fundari in alia omnino negat D. Thomas, quod infra latius ostendemus. Et videri potest q. 7. de Potentia art. 9. ad 2.⁹ et 1. p. q. 42. art. 1. ad 4.

Ad tertium dicitur, quod non est minor necessitas ponendi hoc genus entitatis relativae quam genus quantitatis vel qualitatis. Quia enim in rebus videmus effectus quantitatis et qualitatis, inde tales formas dari colligimus. Sic etiam quia videmus dari hunc effectum in rerum natura, scilicet ordinari aliqua et habitudinem habere ad alia, sicut similitudo, paternitas, ordo etc., et in istis non est iste effectus respiciendi mixtus cum ratione absoluta, sed totum esse eorum consistit in respectu, inde optime colligimus dari hoc genus entitatis relativae, sicut ex effectibus absolutis entitates absolutas. Nec est necessaria ad hoc maior experientia quam in aliis formis accidentalibus, in quibus experimur quidem effectus, sed non earum distinctionem a substantia. Quodsi Deus relinqueret duo alba sine resultantia relationis, manerent similia fundamentaliter, non formaliter.

Ad loca D. Thomae: Ad primum ex opusc. 48.¹⁰ respondetur sensum esse, quod relatio differt ratione terminationis a termino; non vero negat, quod in se sit forma intrinseca, quod toties affirmat D. Thomas. Et specialiter quod sit accidens inhaerens, docet q. 7. de Potentia art. 9. ad 7.¹¹ In secundo autem loco ex 1. 2. solum docet D. Thomas, quod relatio denominationem sumit non solum ex eo, quod inest, id est in quantum inhaerens, sed eo, quod extrinsecus adiacet, id est ex termino seu ex ordine ad illum, quod non tollit, sed supponit, quod sit inhaerens, quae est expositio ipsius in cit. loco de Potentia et 1. p. q. 28. art. 2.

Ad cognoscendam relationem praedicamentalem oportet discernere illam et a relatione rationis et a relatione transcendentali, quae etiam appellari solet relatio secundum dici.

Ut autem hoc possit melius percipi, SUPPONENDA est communis doctrina, quod in hoc genere entis, quod vocatur relatio, tria debent concurrere, scilicet subiectum, fundamentum et terminus. Subiectum, quod est commune omni accidenti, est illud, quod formatur et denominatur a relatione. Fundamentum requiritur tamquam ratio et causa, unde relationes istae sortiuntur entitatem et esse. Terminus tamquam id, ad quod tendit et in quo sistit iste respectus. Et licet ad omnem entitatem et formam requiratur causa, specialiter tamen ad relationem dicitur requiri fundamentum, quia aliae formae solum requirunt causam, ut producantur in esse et existant, relatio autem propter suam minimam entitatem et quia ex proprio conceptu est ad aliud, requirit fundamentum non solum ut existat, sed etiam ut sit capax existendi, id est ut sit entitas realis. Et ita dixit D. Thomas in 1. ad Annibaldum dist. 30. quaest. unica art. 1.¹, «quod relatio non est aliud quam habitudo unius ad alterum; unde secundum propriam rationem non habet, quod sit aliquid in eo, de quo dicitur, sed hoc aliquando habet ex habitudinis causa». Et idem fere habet in 1. dist. 26. q. 2. art. 1.² et 1. p. q. 28. art. 1., ubi inquit, quod «ea, quae dicuntur ad aliquid, significant secundum propriam rationem solum respectum ad aliud. Qui quidem respectus aliquando est in rerum natura, utpote quando aliquae res secundum naturam suam ad invicem ordinatae sunt». Et hoc ideo est, quia relatio propter suam minimam entitatem non praecise dependet a subiecto sicut aliae formae absolutae, sed se habet ut entitas tertia ex coordinatione duorum extremorum consistens et resultans, ideoque ut sit in rerum natura debet dependere a fundamento coordinante illam ad terminum, et non solum a subiecto et causa productiva.

Ex his non erit difficile discernere inter relationes secundum dici et secundum esse, reales et rationis. Relativa enim SECUNDUM ESSE et SECUNDUM DICI discriminantur ex ipso exercitio, quia in relativis secundum esse tota ratio seu exercitium est respicere, et ideo dicuntur respicere terminum in ratione puri termini. Exercitium vero seu ratio relationis secundum dici non est pure respicere terminum, sed aliquid aliud exercere, unde sequatur relatio; ideoque dixit bene S. Thomas in 2. dist. 1. q. 1. art. 5. ad 8. primo loco positum³, quod ista relativa important fundamentum et relationem, relativa vero secundum esse tantum relationem dicunt, quia videlicet relativa secundum dici potius erga terminum se habent fundando relationem quam actu respiciendo, et ideo non in ratione puri termini ipsum respiciunt, sed secundum aliam rationem, puta causae vel effectus aut obiecti aut quid simile. Quapropter relatio secundum dici in hoc perpetuo distinguitur a relatione secundum esse ex D. Thoma, quod principale significatum relationis secundum dici non est relatio, sed aliquid aliud, ad quod sequitur relatio. Quando autem principale significatum alicuius est relatio ipsa et non aliquid absolutum, tunc est relatio secundum esse, ut constat ex 1. p. q. 13. art. 7. et in 1. dist. 30. q. 1. art. 2.⁴ et opusc. 48. tract. de praedicamento Ad aliquid cap. 1.⁵, ubi manifeste hoc docet.

Ex quo etiam constat, quod relatio transcendentalis, quae non est alia a relatione secundum dici, non importat ex principali significato relationem, sed aliquid absolutum, ad quod sequitur vel sequi potest aliqua relatio. Nam si absolutum non importat, transcendentalis non erit, id est vagans per diversa genera, sed ad unum praedicamentum tantum spectabit. Unde relatio transcendentalis non est forma adveniens subiecto seu rei absolutae, sed illi imbibita, connotans tamen aliquid extrinsecum, a quo pendet vel circa quod versatur, ut materia ad formam, caput ad capitatum, creatura ad Deum, sicque relatio transcendentalis coincidit cum relatione secundum dici. Et male ab aliquibus residuum distinguunt; esse dividitur in transcendentalem et praedicamentalem, cum transcendentalis sit in ipsa entitate absoluta nec ab eius esse differat, et sic non sit totum suum esse ad aliud, quod requiritur ad relationem secundum esse. An vero transcendentalis relatio imperfectionem aliquam et dependentiam importet ideoque a Deo releganda sit, ad metaphysicos et theologos spectat.

RELATIONES AUTEM REALES ET RATIONIS, quae divisio solum in relatione secundum esse invenitur, discriminantur penes carentiam alicuius ex conditionibus requisitis ad relationes reales. Requiruntur autem quinque conditiones a D. Thoma opusc. 48. tract. de Relativis cap. 1.⁶, duae ex parte subiecti, duae ex parte termini, una ex parte relatorum. Ex parte subiecti, quod subiectum sit ens reale et fundamentum seu rationem fundandi realem habeat. Ex parte termini, quod terminus sit res aliqua realis et realiter existens, et secundo, quod sit distincta realiter ab alio extremo. Ex parte vero relatorum, quod sint eiusdem ordinis, defectu cuius Dei ad creaturam non est relatio realis nec mensurae ad mensuratum, si sit diversi ordinis. Quae doctrina concordat his, quae docet in 1. dist. 26. q. 2. art. 1.⁷ et 1. p. q. 28. art. 1. Formaliter tamen et principaliter reducitur tota differentia inter relationem realem et rationis, quod relatio realis habet fundamentum reale cum coexistentia termini, relatio rationis caret fundamento, ut ex D. Thoma sumitur 1. ad Annibaldum dist. 30. quaest. unica art. 1.⁸

HIS SUPPOSITIS RESOLUTORIE DICO: Ad hoc ut relatio aliqua sit praedicamentalis, requiritur, quod habeat illas conditiones, quibus distinguatur a relatione rationis et transcendentali sive secundum dici, ideoque definitur relatio praedicamentalis, quod sit forma realis, cuius totum esse est ad aliud.

Per primam particulam distinguitur a relatione rationis, quae realis forma non est, per secundam a relatione transcendentali et quolibet absoluto, cuius totum esse non est ad aliud, cum in se etiam absolutum aliquid sit.

Colliguntur vero tres conditiones relationis praedicamentalis: Prima, quod sit relatio secundum esse; secunda, quod sit realis, ubi includimus omnes conditiones requisitas ad relationem realem; tertia, quod sit finita. Scotus quartam conditionem, scilicet quod sit relatio intrinsecus adveniens, id est quae sine ulla mutatione, posito fundamento et termino statim consurgit; relationes vero extrinsecus advenientes reicit ad sex ultima praedicamenta, quae posito fundamento et termino non immediate et quasi ab intrinseco resultant, sed extrinseca aliqua mutatione indigent, ut resultent. Sed q. 19. agendo de sex ultimis praedicamentis ostendemus non esse relationes istas extrinsecus advenientes.

Ex prima ergo conditione relationis praedicamentalis excluduntur omnes relationes secundum dici sive transcendentales, ex secunda eiciuntur omnes relationes rationis, ex tertia omnes relationes divinae, quae e praedicamento exulant, cum sint actus puri.

SED INQUIRES circa illam conditionem relationis realis et praedicamentalis, scilicet quod extrema sint distincta realiter, an requiratur, quod sint distincta solum ex parte rerum seu extremorum materialiter, an etiam ex parte rationis fundandi, ita ut fundamentum proximum sit etiam realiter distinctum.

Respondetur in hoc esse differentiam inter scholam D. Thomae et Scoti. Scotus enim in 1. dist. 31. quaest. unica requirit solum distinctionem inter res, quae sunt extrema, non inter rationes fundandi. D. Thomas utrumque requirit, ut patet 1. p. q. 42. art. 1., ubi ex eo negat inter divinas personas dari relationem realem similitudinis et aequalitatis, quia fundamentum est idem in omnibus personis, scilicet divina essentia, ratione cuius assimilantur, et idem esset, si poneretur una albedo in duobus lapidibus. Cuius ratio sumitur ex Caietano ibi, et aliis interpretibus, quia in his relativis ex eo referuntur extrema materialia, quia ipsae rationes fundandi referuntur; quia enim albedines sunt similes, res albae sunt similes. Unde e contra si albedines similes non sunt, quia est unica albedo, ipsa alba similia esse non possunt in albedine, sed sunt idem, utpote cum sit unica tantum et eadem albedo. Si vero sunt similia in aliquo alio, non in ipsa ratione formali albi. Sed de hac difficultate hoc insinuasse sufficiat, magis enim spectat ad theologos et metaphysicos.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur loco illo D. Thomae satis noto, sed difficili, 1. p. q. 28. art. 1., ubi dicit, quod solum in his, quae sunt ad aliquid, inveniuntur aliqua secundum rem et aliqua secundum rationem. Quae verba multis difficilia visa sunt. Nam vel loquitur D. Thomas de relatione praedicamentali vel de relatione, prout abstrahit a reali et rationis. Si primo modo, falsum est in relatione praedicamentali inveniri relationes rationis, vel falso diximus ad relationem praedicamentalem requiri, quod sit realis. Si secundo modo, verum est in relatione sic abstracta utramque reperiri, scilicet realem et rationis, sed falsum est hoc solum reperiri in relatione. Nam etiam in substantia potest aliquid ficte concipi, quod dicetur substantia rationis, sicut chimaera, hircocervus et similia, et in quantitate spatium imaginarium et similia in aliis generibus. Ergo non in sola relatione invenitur aliquid rationis. Et auget difficultatem responsio Caietani ibidem, quod relatio peculiariter hoc habet, quod esse in ratione non est conditio diminuens, sed est vera relatio illa, quae est rationis; constat enim, quod si esset vera relatio, vere faceret referre subiectum et non fictae, atque adeo neque per apprehensionem, sed realiter.

Haec difficultas occasionem praebuit multis sinistre intelligendi Divum Thomam aut minus bene philosophandi de relatione. Quidam enim existimant relationem realem partiri in duos conceptus, scilicet in conceptum accidentis, quem vocant in, et respectum, quem vocant ad; et primum esse realem, secundum rationis vel abstrahere a reali et rationis. Alii existimant solum voluisse D. Thomam significare, quod potest aliquid excogitari per rationem ad instar relationis praedicamentalis. Alii denique, quod loquitur de relatione, ut abstrahit a reali et rationis.

Sed primi excludunt veram realitatem in praedicamento relationis, si id, quod est proprium talis praedicamenti, scilicet respectus et ratio ad, non realizatur. Secundi vero non dicunt aliquid peculiare relationis, ut S. Thomas ponit, quia etiam possunt aliqua entia rationis formari ad similitudinem aliorum generum, v. g. ad instar substantiae et quantitatis etc.

Quare tertia expositio quantum ad unum verissima est, scilicet quod D. Thomas loquitur de relatione in tota sua latitudine, ut abstrahit a reali et rationis. Neque enim dixit S. Doctor, quod in praedicamento Ad aliquid inveniuntur aliqua secundum rationem, sed absolute dixit „in his, quae sunt ad aliquid”, ut significaret se non loqui de relatione, ut determinate est genus, sed absolute secundum se. Quod deberent aliqui attendere, qui minus sollicite legunt S. Doctorem. Itaque loquitur Divus Thomas de relatione sub formalissimo conceptu ad et significat, quod ex illa parte, qua consideratur ad terminum, et positive se habet et non est determinate realis forma, sed permittit, quod sit ens reale vel rationis; licet ad praedicamentale et fundatum reale sit. Et ita non voluit D. Thomas significare, quae relatio sit realis vel quae rationis, sed ex qua parte habet relatio, quod possit esse realis vel rationis, scilicet ex parte, qua est ad terminum; licet enim ibi realitatem habere possit, non tamen inde. Quod expressit S. Doctor in 1. ad Annibaldum dist. 26. q. 2. art. 1.⁹ dicens, «quod relatio potest dupliciter considerari, uno modo quantum ad id, ad quod dicitur, ex quo rationem relationis habet, et quantum ad hoc non habet, quod ponat aliquid, quamvis etiam ex hoc non habeat, quod nihil sit; sunt enim quidam respectus, qui sunt aliquid secundum rem, quidam vero, qui nihil. Alio modo quantum ad id, in quo est, et sic quando habet eam in subiecto, realiter inest». Sic D. Thomas.

Quomodo autem hoc sit peculiare in relatione et in aliis generibus non inveniatur, dicimus ex eo esse, quia in aliis generibus ratio propria et formalissima eorum non potest positive intelligi, nisi entitative etiam intelligatur, quia positiva eorum ratio est ad se tantum et absoluta, et ideo non intelligitur positive nisi etiam entitative, quod enim est ad se, entitas est. Sola relatio habet esse ens et ad ens, et pro ea parte, qua se habet ad ens, positive se habet, nec tamen inde habet entitatem realem. Sed aliunde relationi provenit realitas, scilicet a fundamento, aliunde positiva ratio ad, scilicet ex termino, ex quo non habet esse ens, sed ad ens, licet illud ad vere reale sit, quando fundatum est.

Quod ergo aliquid possit considerari positive, etiamsi non entitative realiter, proprium relationis est. Et hoc solum voluit dicere Caietanus cit. loco, cum dicit relationem rationis esse veram relationem, non veritate entitatis et formae informantis, sed veritate obiective et positivae tendentiae ad terminum. Neque Caietanus dixit, quod in relatione praedicamentali ipsum ad est aliquid rationis; expresse enim dicit, quod vere realizatur.

Quando vero instatur, quod etiam alia genera possunt hoc modo dici aliquid rationis, sicut substantia rationis erit chimaera, quantitas rationis spatium imaginarium, et sic de aliis: Respondetur, quod, ut supra dictum est q. 12. art. 1., non dicitur ens rationis illud, ad cuius instar formatur; formatur enim ens rationis ad instar entis realis, sed dicitur ens rationis illud non reale, quod ad instar realis entis concipitur. Non datur ergo substantia rationis nec quantitas rationis, quia licet aliquod non ens concipiatur ad instar substantiae, v. g. chimaera, et aliquid ad instar quantitatis, v. g. spatium imaginarium, non tamen ipsa substantia vel aliqua substantiae ratio concipitur per rationem et formatur in esse ad instar alterius entis realis. Et ideo illa negatio seu non ens chimaerae, et illud non ens spatii imaginarii dicitur ens rationis. Sed hoc est ens rationis, quod vocatur negatio, non autem erit substantia rationis, cum non ipsa substantia ut ens rationis ad instar alicuius realis concipiatur, sed negationes seu non entia ad instar substantiae et quantitatis. At vero in relativis non solum aliquod non ens concipitur ad instar relationis, sed etiam ipsa relatio ex parte respectus ad, cum non existit in re, concipitur seu formatur ad instar relationis realis, et sic est, quod formatur in esse, et non solum id, ad cuius instar formatur, et ratione huius datur relatio rationis, non substantia rationis.

Secundo arguitur: Supremum genus huius praedicamenti est vera relatio realis, et tamen non habet terminum distinctum a se, quem respiciat; ergo falso diximus hoc requiri ad relationem realem praedicamentalem.

Minor probatur, quia vel ille terminus est aliquid relativum vel absolutum. Non absolutum, quia, ut infra¹⁰ dicemus, formalis terminus relationis non est aliquid absolutum, sed relativum. Praeterquam quod illud absolutum non potest esse aliquid reale existens in singulari; nec enim relatio in communi potest respicere pro termino aliquid singulare determinate, sic enim omnes relationes illum respicerent. Si autem est aliquid abstractum a singularibus, illud non potest terminare relationem realem, cum non detur a parte rei. Si autem est aliquid relativum, vel est illi aequale vel inferius. Si aequale, dabuntur duo genera relationum. Si inferius, respicietur a relatione in communi ut id, de quo praedicatur, non ut id, ad quod terminatur per se ut relatio, sed ut universale.

RESPONDETUR, quod relatio in communi non respicit terminum in actu et in exercitio, sed solum concipitur ut ratio et quidditas ipsius relationis et ut gradus superior, quo relationes inferiores constituuntur ad respiciendum, non id, quod exercite respicit, id enim habet per sua inferiora; sicut substantia prima vage et in communi accepta est id, quo substatur accidentibus, non id, quod exercite illis substans. Et huius ratio est, quia relatio generice sumpta non est conceptus relationis ut oppositae, sed ut unientis ratione naturarum relationis. Unde in illo conveniunt tam relativa quam correlativa, non in illo oppositionem habent; relatio autem non exercetur ad terminum nisi sub oppositione relativa. Et ita relatio concepta sub conceptu generico exuit statum oppositionis et tantum explicat conceptum, in quo conveniunt omnes relationes, non autem exercitium respiciendi terminum, licet sit ratio respiciendi illum in suis inferioribus. Et etiam in sententia, quod terminus relationis sit aliquid absolutum, non tamen potest accipi terminus in communi tamquam aliquid unum, quia secundum hanc sententiam in quocumque genere invenitur terminus relationis nec potest ex omnibus generibus unus terminus fieri, qui respiciatur a relatione ut sic; determinatum autem terminum non respicit, cum sit generica relatio.

Tertio arguitur: Relationes transcendentales etiam habent totum suum esse ad aliud, sicut tota essentia materiae est ad formam, tota essentia habitus et actus ad obiectum; inde enim habent totam speciem. E contra vero relatio praedicamentalis non totum suum esse habet ad aliud, cum etiam sit accidens inhaerens, et sic habet esse in subiecto, non ad subiectum.

Confirmatur, quia relatio transcendentalis etiam dependet a suo termino sicut relatio secundum esse. Ergo non est ratio, cur transcendentalis possit terminari ad non existens, non vero praedicamentalis.

RESPONDETUR, quod relatio transcendentalis non est primo et per se ad aliud sicut praedicamentalis, quia licet tota earum species et essentia sumatur ab alio vel dependeat ab alio, non tamen ad aliud, sicut materia dependet a forma et actus ab obiecto sicut a causis, a quibus habent esse et specificationem. Et ex hoc consequitur, quod respiciunt illud ut terminum. Sed quod primo et per se sit ad aliud ut ad terminum, est proprium relationis praedicamentalis. Et ideo dicitur, quod respicit terminum ut pure terminum, id est tantum ut ad aliud, non ut ab alio vel circa aliud vel quocumque alio causalitatis modo sicut transcendentalis. Quod vero relatio praedicamentalis dicitur esse in subiecto, non tollit, quin totum suum esse sit ad aliud, totum, inquam, id est proprium et peculiare ipsius esse, in quo differt ab aliis generibus absolutis; supponendo tamen rationem communem accidentis, scilicet esse in aliquo, ratione cuius non habet esse ad aliud, sed nec id excludit.

Ad confirmationem respondetur, quod transcendentalis relatio non est primo et per se ad aliud, ut dictum est, sed ab alio vel circa aliud, ut dependentia vel causalitas aut aliquid simile; quod aliquando salvari potest non per id, quod de facto est sed per id, quod convenire potest, vel postulat, ut conveniat. Relatio autem praedicamentalis, quia totum suum esse habet ad aliud, non consurgit nisi ex positione extremorum. Unde altero illorum deficiente deficit.

In divisionibus relationis praedicamentalis possumus considerare DUPLICEM LINEAM DIVIDENDI: Prima penes conditiones accidentales relationis, secunda penes species et essentiales differentias.

Primo modo dividitur relatio dupliciter: Primo in relationes mutuas et non mutuas. Et secundo relatio mutua dividitur in relationem aequiparantiae et disquiparantiae. Relatio mutua est, quando ex parte utriusque extremi datur ad invicem relatio eiusdem ordinis seu entitatis, id est, si sit relatio realis, quod ex parte utriusque extremi realis sit, si sit rationis, quod utraque sit rationis; v. g. pater et filius mutuo referuntur. Nec sufficit quod mutuo convertantur, quia etiam non mutua convertuntur, id est unum respicit et aliud respicitur. Relatio non mutua est e converso, quando tantum in uno extremo est relatio vera et propria, sicut in creatura ad Deum, in scientia ad scibile. Relatio aequiparantiae est relatio mutua eiusdem rationis seu denominationis, sicut relatio similitudinis et relatio aequalitatis utrumque extremum denominat simile vel aequale. Relatio disquiparantiae est diversae denominationis in utroque extremo, sicut pater dicitur ad filium, non ad patrem, et dominus ad servum, non ad alium dominum. Et istae divisiones dicuntur accidentales, quia ratio mutui et non mutui, aequiparantiae vel disquiparantiae, non sumuntur directe penes fundamenta et terminos, sed consequuntur relationem secundum modum tangendi talem terminum et fundamentum, a quibus species relationis sumitur.

Secundo modo sumitur divisio relationis in species essentiales penes fundamenta relationum, quibus etiam debent correspondere diversi termini formales. Proposuit autem Philosophus 5. Metaph.¹, lect. 17. apud D. Thomam², tria fundamenta, quibus generaliter dividitur relatio. Primum fundamentum est penes unitatem et numerum, in quibus fundantur relationes similitudinis et dissimilitudinis, convenientiae et disconvenientiae etc. Secundum fundamentum est penes actionem et passionem sicut omnes effectus et causae. Tertium penes mensuram et mensurabile, sicut potentiae mensurantur a suis obiectis, a quibus specificantur.

SUFFICIENTIAM huius divisionis colligit S. Thomas loco cit. Quae ut intelligatur, est advertendum, quod licet omne praedicamentum absolutum possit esse subiectum relationis, quasi materialiter recipiens illam et denominatum ab illa, non tamen potest habere rationem fundamenti nisi id, quod habet rationem ordinandi unum ad aliud. Ex quo fit, quod, ut dicit S. Thomas q. 7. de Potentia art. 8.³, per substantiam et qualitatem secundum suos proprios conceptus non ordinatur aliquid nisi ad seipsum, non ad alterum, nisi per accidens, secundum quod qualitas vel forma substantialis aut materia habet rationem virtutis activae vel passivae, aut in eis consideratur aliqua ratio quantitatis, id est unitas seu identitas aut numerus. Quare solum erunt fundamenta relationum illa, quae inducunt rationem ordinandi unum ad aliud. Omne autem, quod ordinatur ad aliud, vel ordinatur secundum esse vel secundum operationem seu virtutem vel secundum proportionem seu numerum et convenientiam. Si secundum esse, est fundamentum mensurae et mensurabilis, quia ea mensurantur, quae accipiunt esse et specificationem ab alio. Si secundum operationem et virtutem, est fundamentum secundum actionem et passionem. Si secundum proportionem et convenientiam, quod Philosophus vocat secundum quantitatem, id est unitatem vel numerum, est fundamentum unitatis et diversitatis, convenientiae et disconvenientiae. Nulla autem alia ratio datur habilitans et ordinans unum ad alterum, quae ad ista non reducatur.

Plura autem solent circa ista fundamenta controverti, quae ad Metaphysicam spectant. Sed quia sine aliqua saltem eorum notitia non potest relationis praedicamentalis ratio perfecte dignosci, ideo saltem aliqua delibanda sunt. Et reducentur ad TRES DIFFICULTATES: Prima, an ipsaemet relationes reales possint fundare alias. Secunda, an revera omnia ista tria fundamenta fundent relationes praedicamentales, an solum secundum dici. Tertia, an relationes secundi generis habeant pro fundamento immediato ipsam actionem et passionem, an potentiam activam et passivam. In quibus difficultatibus explicandis obiter explicabitur propria ratio et natura talium fundamentorum.

PRIMA DIFFICULTAS.

Circa primam difficultatem est dissensio inter scholam D. Thomae et Scoti. Nam SCOTUS putat super relationem posse etiam fundari aliam relationem praedicamentalem. Cuius praecipua ratio est, quia non est, unde dicamus, quod omnes aliae naturae, sive substantiales sive accidentales, quae conveniunt et differunt inter se, fundent relationem identitatis et convenientiae, duae autem relationes, v. g. duae paternitates vel duae filiationes, id non possint fundare, cum vere habeant convenientiam inter se et disconvenientiam ab aliis. Quod vero relationes sint formae relativae seipsis ideoque non videantur indigere aliis relationibus, ut sint similes vel dissimiles, futile est, quia paternitas v. g. est forma referendi in ratione patris, non in ratione similis vel dissimilis, ergo indigebit aliis formis relativis, ut sint similes vel dissimiles.

Et confirmatur, quia proportionalitas secundum Euclidem⁴ definitur similitudo duarum proportionum. Ergo super proportiones, quae sunt relationes, fundatur alia relatio, quae est similitudinis.

Nihilominus oppositum tenet expresse S. Thomas 1. p. q. 42. art. 1. ad 4. Et communiter multi auctores sequuntur. FUNDAMENTUM EST, quia sequeretur processus in infinitum in relationibus. Nam si paternitas v. g. fundat relationem similitudinis ad aliam paternitatem, etiam fundabit relationem dissimilitudinis ad filiationem vel ad aliam relationem. Et rursus illa relatio dissimilitudinis fundabit aliam similitudinis ad similem speciem relationis, et relatio similitudinis fundabit dissimilitudinem ad aliam speciem. Et sic alternando in infinitum similitudo fundabit dissimilitudinem ad aliud et dissimilitudo ad simile. Dari autem infinitas relationes est inconveniens tum propter generalem rationem ponendi infinitum in actu, de quo dicemus 3. Phys.⁵, tum propter specialem rationem, quia in causis respectu effectuum non potest dari processus in infinitum, quia infinitum non est pertransibile neque per motum neque per causalitatem. Non enim erit assignabilis ultimus effectus, si infinitae causalitates et effectus praecedunt. Fundamenta autem relationum sunt causae seu principia, ex quibus resultant; ergo in illis non datur processus in infinitum.

DUPLEX SOLUTIO assignari solet huic argumento. Prima admittit processum in infinitum in relationibus, sicut divisio continui in partes inassignabiles infinita est. Alii sistunt processum in relationibus, quae referuntur secundum eandem rationem; sicut duae paternitates fundant relationem identitatis, tamen relatio identitatis sic fundata non fundat aliam relationem similitudinis et identitatis, sed seipsa respicit omnem identitatem.

Sed prima solutio admittit processum in infinitum in causis, qui a Philosopho reprobatur in 2. Metaph.⁶ et ex se patet, quia si ad unum effectum requiruntur infiniti concursus seu causalitates, numquam potest signari ultimus effectus, quia non est designabilis ultimus concursus. Et praeterea, licet de potentia absoluta vertatur in dubium, an possit dari infinitum in actu, tamen naturaliter nullus dubitat dari non posse, ut 3. Phys. probatur.⁷ Non ergo datur processus in infinitum in causatione relationum. Exemplum autem de divisione continui non est ad rem, quia illa infinitas non est partium actu divisarum, sed est quantitas divisibilis in potentia et syncategorematice; relationes autem in nostro casu sunt infinitae actu.

Secunda vero solutio ex ratione supra posita exclusa est. Non enim dicimus in una relatione solum fundari relationem similitudinis, quae utique seipsa, et non per relationem superadditam, similitudinem habebit ad alias, sed etiam dicimus unam relationem fundare relationem dissimilitudinis, sicut fundat similitudinis. Et tunc alternando sequitur processus in infinitum, cum super relationem similitudinis fundamus dissimilitudinem et super relationem dissimilitudinis fundamus similitudinem. Et iterum commutando invenimus semper novam relationem et processum in infinitum. Quod solutio ista non evacuat, quae solum loquitur de relatione unius rationis.

AD OPPOSITUM VERO FUNDAMENTUM respondetur, quod relationes eiusdem speciei habent quidem similitudinem et convenientiam quasi transcendentalem, non relativam praedicamentalem, ne sequatur processus in infinitum, ut dictum est. A priori autem possumus investigare rationem huius ex debilitate relationis, quae tam minimae entitatis est, ut non sufficiat ad fundandam relationem realem; omne quippe fundamentum debet esse perfectius eo, quod fundatur, sicut unum accidens non potest substare alteri sustentando illud, ut diximus q. 15.⁸, quia non habet perfectionem modum essendi. Sic cum omnes relationes sint aequales in modo essendi relativo, una non potest esse fundamentum alterius.

Ad confirmationem respondetur admittendo definitionem Euclidis de proportionalitate. Sed restat probandum Scoto, quod ista similitudo seu aequalitas proportionum sit relatio distincta et fundata super relationibus proportionum; sufficit enim, quod sit transcendentalis illa aequalitas.

SECUNDA DIFFICULTAS.

Circa secundum aliqui dixerunt RELATIONES PRIMI ET TERTII GENERIS non esse praedicamentales. Sed quidam existimant esse rationis, quia fundamentum relationum primi generis supponit aliquid rationis, id est unitatem formalem vel essentialem, communem multis, alias non poterit fundari super unitatem.

Alii existimant esse transcendentales, quia unitas et numerus, super quod fundantur istae relationes, sunt aliquid transcendentale et in omni genere inventum. Nec enim est aliqua ratio, cur dicamus relationem unitatis et numeri solum restringi ad numerum quantitativum. Cum etiam in angelis inveniatur relatio similitudinis et differentiae.

Denique alii excludunt RELATIONES PRIMI GENERIS a praedicamento relationis, quia putant esse denominationes extrinsecas, tum quia alias multiplicabitur in immensum multitudo entitatum relativarum, cum sint fere infinitae combinationes convenientiae et disconvenientiae; tum quia paternitas et filiatio in divinis non fundant relationes reales similitudinis et diversitatis, ergo ex se istae relationes reales non sunt; tum quia coexistentia vel distantia dicunt extrinsecam denominationem, sicut ratio dextri in columna. Ergo similiter diversitas et similitudo erunt denominationes extrinsecae.

RELATIONES AUTEM TERTII GENERIS quidam excludunt a praedicamento relationis, quia reiiciunt illas ad transcendentales. Videtur enim superfluum, quod in scientia ad scibile detur relatio praedicamentalis et transcendentalis, qualis est, quae remanet in scientia destructo scibili. Alii existimant esse denominationes extrinsecas, quia licet scientia fundet relationem praedicamentalem ad scibile, tamen illa non est relatio huius tertii generis, sed primi vel secundi. In hoc autem tertio genere Aristoteles non numerat relationem scientiae ad scibile vel mensurati ad mensuram, sed e converso scibilis ad scientiam et mensurae ad mensuratum, ut patet in 5. Metaph. cap. 15.⁹; mensura autem non est relatio realis.

NIHILOMINUS cum communi sententia asserendum est utrumque genus relationum, primum et tertium, esse praedicamentale, ut cum Aristotele et D. Thoma et Scoto tenetur communiter.

ET RATIO UNICA est, quia concurrunt in istis relationibus omnia, quae ad relationem praedicamentalem requiruntur, non minus quam in relationibus secundi generis. Nam in istis inveniuntur correlativa realia realiter distincta, scilicet illa, inter quae est similitudo aut diversitas, mensuratio et mensura. Invenitur etiam terminus existens, ut nunc suppono; nam si existentia termini deficiat, peribit relatio, sicut etiam in relationibus secundi generis. Similiter datur fundamentum reale, in relationibus quidem tertii generis dependentiae in specificatione ab obiecto, sicut in relationibus secundi generis dependentiae effectus a causa; et distinctum est fundamentum ab ipsa relatione secundi generis, quia, ut bene notat D. Thomas 5. Metaph. lect. 17.¹⁰, fundamentum tertii generis est commensuratio ad obiectum specificans, non proportio seu unitas, ut in primo, vel actio et efficientia, ut in secundo. Similiter in relationibus primi generis fundamentum est aliquid reale, non quidem unitas aliqua communis existens in multis, sed convenientia vel conformitas, qualis est in distinctis subiectis, sicut a parte rei Petrus et Paulus conveniunt, Petrus et equus disconveniunt. Nihil ergo minus invenitur ratio praedicamentalis relationis in istis quam in secundo genere.

DICES: Non invenitur in relationibus primi generis ratio fundandi distincta a subiecto, scilicet unitas seu convenientia, sicut in relationibus secundi generis actio distinguitur a potentia. Sed imprimis hoc est falsum in relatione similitudinis accidentalis. Deinde in similitudine essentiali cur requiritur, quod ratio fundandi distinguatur a subiecto? Solum enim requiritur distinctio realis inter extrema relationum, inter subiectum autem et rationem fundandi cur est necessaria? Et si a divinis ad creata fas est argumentari, ibi invenitur ratio fundandi, v. g. potentia generativa indistincta a Patre, et tamen fundat relationem realem.

NEC ITERUM OBSTAT, quod in his aliquando inveniuntur relationes transcendentales, ut inter scientiam et scibile, et aliquando inter extrema similia. Nam imprimis, si hoc obstaret, etiam relationes secundi generis essent ablegendae, quia inter effectum et causam datur transcendentalis relatio, ut creaturae ad Deum, quia non solum sub ratione puri termini, sed sub ratione causae respicit effectus. Deinde in relationibus similitudinis et diversitatis videmus, quod destructo termino deficit relatio similitudinis; ergo non solum erat transcendentalis relatio, quia haec non perit pereunte termino, sed est praedicamentalis. Et multo melius id apparet in relatione similitudinis accidentalis, quae fundatur in aliquo superaddito, non autem transcendit.

AD FUNDAMENTA OPPOSITA: Ad primum, contra relationes primi generis, respondetur, quod istae relationes non dicuntur fundari in unitate, prout unitas dicit indivisionem, cum potius relatio divisa et distincta extrema requirat, sed in unitate, prout dicit convenientiam et conformitatem, quae in pluribus subiectis est. Non est ergo expectanda unitas formalis facta per rationem et positive indivisa.

Ad secundum dicitur, quod fundamentum huius relationis materialiter divagatur per omnia genera, sed formaliter semper est unum, scilicet convenientia seu unitas, in quocumque genere seu praedicamento inveniatur. Et eodem modo procedit hoc argumentum contra relationes secundi generis. Nam etiam actio et passio, causa et effectus in diversis praedicamentis reperitur; omnia enim effectus sunt Dei, plura etiam sunt causae saltem materiales aut formales.

Ad tertium respondetur, quod illa multitudo relationum nullo modo nos terret, ut negemus dari tales relationes; quantumcumque enim grandis, finita est, praeterquam quod in sententia D. Thomae ponentis unam relationem ad plures terminos numero distinctos terminari, satis moderata est relationum multitudo. De relationibus dicimus esse aliam rationem, quia, ut supra dictum est, relationes reales non fundantur in aliis relationibus. Inde tamen non fit argumentum, quod in rebus creatis absolutis non possit dari relatio realis similitudinis vel diversitatis. De coexistentia et distantia dico nihil prohibere, quod sint relationes reales sicut similitudo et differentia. Nec est simile de dextro et sinistro, quod solum invenitur realiter in animali, in quo est cor vel alia organa, a quibus dextera pars trahit robur et vires, quod in columna non invenitur, sed dicitur dextera denominative a iuxtapositione animalis.

Ad ea, quae obiciuntur contra relationes tertii generis: Ad primam partem respondetur non esse superfluam relationem praedicamentalem, etiamsi detur transcendentalis, imo plerumque praedicamentalis in transcendentali fundatur, ut in effectu relatio ad causam. Et deservit etiam transcendentalis, quia adhuc remoto et destructo termino manet transcendentalis ordo, non praedicamentalis.

Ad secundam partem respondetur sensum Philosophi ex littera desumi, ubi prius posuit relationem ex parte mensurabilis ad mensuram dicens¹¹: «Alia relativa se habent ut mensurabile ad mensuram». Deinde subdit exemplum, «ut scibile ad scientiam, sensibile ad sensum», ut ostenderet has relationes mutuas non esse, quod expressius fiebat explicando illa extrema, ex parte quorum relatio non datur, sed ab altero extremo denominantur, in quo relationes verae sunt, non denominationes extrinsecae.

Cur autem relationes istius tertii generis mutuae non sint, rationem reddit D. Thomas 1. p. q. 13. art. 7. et q. 7. de Potentia art. 10.¹², quia extrema non sunt eiusdem ordinis, sed unum dependet et subordinatur alteri, non e converso, quia videlicet unum est mensura, alterum mensurabile, unum perficiens, alterum perfectibile; perficiens autem ut perficiens non pendet a perfectibili, sed e converso. Unde non mutuo ordinantur, sed unum tantum ordinatur ad aliud. Et sic Deus est extra ordinem creaturae, sensibile extra sensum, intelligibile extra intellectum, quia haec omnia sine mutatione sui agunt aut specificant, et ita sunt extra ordinem, id est extra mutationem suorum correlativorum, ut non mutuo pendeant nec referantur.

TERTIA DIFFICULTAS.

Circa tertium punctum decertant AUCTORES, et aliqui satis anxie. Mihi vero videtur res non tanti momenti. Conveniunt omnes requiri actionem saltem ut conditionem, requiri etiam principium actionis proximum et radicale. Sed Scotus in 4. dist. 6. q. 10. et 5. Metaph. cap. 14. inquit, quod cum actio transeat et relatio duret, non potest actio esse fundamentum relationis, quia sublato fundamento concidit relatio, quae ei adhaeret vel identificatur. Requiritur ergo actio ad fundandam relationem quasi in fieri ut conditio, non ad conservandum in esse tamquam fundamentum.

Alii, ut P. Suarez disp. 47. Metaph. sect. 12. n. 5., ut melius provideant conservationi relationis, dicunt eam neque in actione neque in potentia proxima fundari, sed in radicali, id est in ipsa substantia, quia pater relationem paternitatis in actu habet, non solum postquam transit actio, sed etiam si potentia generandi amittatur; ergo non potest relatio ista fundari in potentia proxima. Si enim ipsa esset fundamentum, hoc ipso quod destrueretur, desineret esse relatio; fundamento enim sublato relatio non manet. Quod argumentum urget in sententia distinguentium potentias proximas a radicalibus; tenentur enim dicere, quod si relatio fundatur in potentia et transeunte fundamento non manet relatio, quod destructa potentia proxima relatio actionis non manet, si in illa fundatur, unde si manet, fundari debet in radicali potentia. Sed Scotus, qui non distinguit potentias proximas a radicalibus, consequenter non admittit, quod tollatur potentia proxima nisi destructa substantia, licet possit impediri, ne agat, si destruatur organum, a quo potentia dependet.

NIHILOMINUS sententia D. Thomae tenet relationes istas secundi generis fundari supra actionem et passionem tamquam supra fundamentum proprium, et non solum tamquam conditionem requisitam. Hoc enim generaliter requiritur ad omnem relationem, quia, ut dicit D. Thomas in 1. dist. 9. in exposit. litterae¹³, non potest relatio nova nasci realiter in aliquo nisi per motum, scilicet mediate terminatum ad ipsam relationem, immediate ad fundamentum vel terminum. Et non dubitamus aliquas relationes fundari immediate super ipsam potentiam activam, sicut calefactivum respicit calefactibile; hoc enim antecedenter habet ad actionem, siquidem ista relatio non est ad effectum, sed ad obiectum factibile, in quantum obiectum est illius potentiae, ideoque potius reducitur ad relationem tertii generis, quia est per modum commensurationis, ut ex D. Thoma colligitur 5. Metaph. lect. 17.¹⁴

Loquendo autem de relatione secundi generis, quia non est ad factibile, sed ad factum seu effectum, semper docet D. Thomas fundari supra actionem et passionem, ut patet 1. p. q. 28. art. 4. et opusc. 48. tract. de Relatione cap. 4.¹⁵ et 4. Contra Gent. cap. 24. Sed expressius et melius in 3. dist. 8. q. 1. art. 5.¹⁶, ubi postquam dixit fundari relationes istas in actione et passione, subdit: «Item considerandum est, quod quaedam relationes non innascuntur ex actibus, secundum quod sunt in actu, sed magis secundum quod fuerunt, sicut aliquis dicitur pater, postquam ex actione est effectus consecutus, et tales relationes fundantur super id, quod in agente ex actione relinquitur, sive sit dispositio sive habitus sive aliquid ius et potestas vel quidquid aliud est huiusmodi». Ex quibus verbis constat, quod actiones non dicuntur fundare relationes, secundum quod sunt in fieri, sed secundum quod in facto esse, atque adeo relinquunt ex parte quidem effectus productionem illius, ex parte vero causae determinationem aliquam ad effectum praeteritum, sive per habitum sive per dispositionem aut ius vel aliquid simile. Quod enim talis determinatio seu mutatio detur in causa, etiam transacta actione, in manifestum relinquitur, quia causa creata transacta actione et effectu producto aliter respicit hunc effectum quam antea respiciebat. Antea enim respiciebat illum ut factibilem a se; postquam autem produxit, non amplius respicit illum ut factibilem a se, sive hoc sit ab extrinseco sive ab intrinseco, quia causa creata non potest reproducere eundem numero effectum. Variatur ergo relatio illa seu ordo transcendens ad effectum antea sibi possibilem, iam sibi non possibilem, quod ideo est, quia respicit illum ut factum, et sic relinquitur determinatio aliqua seu immutatio aut ordinatio in causa ad effectum productum, ratione cuius ordinatur ad illum ut ad factum et non amplius ut possibilem, quod non est in Deo, qui etiam postquam produxit effectum, potest reproducere. Habemus ergo transacta actione quomodo fundetur relatio, scilicet non super nuda potentia, sed determinata ab actione, etiam actione ipsa transacta, et sic vere super actione fundatur, non ut in fieri, sed ut in sua determinatione manet in causa.

UNDE AD OPPOSITUM FUNDAMENTUM respondetur, quod remoto fundamento removetur relatio. Sed fundamentum in hac relatione non est radicale vel proximum principium nude sumptum; sic enim solum dicit relationem potentis agere, non agentis, neque enim dicitur pater, qui potest generare, sed qui generavit. Unde relationes istae secundi generis debent habere pro fundamento specificante, et non solum pro conditione requisita, ipsam actionem et non solum potentiam. Species enim harum relationum non est secundum posse agere, sed secundum agere. Illud autem, a quo sumitur specificatio, ut fundamentum se habet et non ut conditio, nec tamen fundatur in actione, quatenus brevi durat in actu, sed quatenus determinationem sui derelinquit in potentia, non solum proxima, sed etiam radicali; quae determinatio non tollitur, quamdiu radicale principium durat, etiamsi actio transeat vel potentia proxima destruatur.

DUO OPORTET EXPLICARE ad exactam huius difficultatis resolutionem: Primum, an detur distinctio relationis a fundamento a parte rei. Secundum, qualis sit, an realis ut res a re, vel ut res a modo. Et loquimur solum de praedicamentali relatione, quia transcendentales non sunt aliquid distinctum a re absoluta, sed vere sunt absolutae entitates; neque enim habent speciale praedicamentum, sed per omnia vagantur et sic ex sua transcendentia habent imbibi in ipsa re absoluta, non distingui.

Circa hanc ergo difficultatem divisi sunt AUCTORES. Quidam in uno extremo existimant relationes non distingui a parte rei a suis fundamentis, sed solum ratione; quod Nominalibus tribui solet, contra quos egimus art. 1. Aliqui tamen, qui contra illos admittunt relationes praedicamentales, sententiam istam sequuntur de distinctione rationis a fundamento. Ita P. Suarez disp. 47. Metaph. sect. 2. Et alii in alio extremo omnes relationes praedicamentales realiter distinguunt a suo fundamento, quod communiter thomistae sequuntur, licet aliqui distinguant relationem a fundamento ut rem a re, alii solum ut modum. Est etiam tertia sententia media, quae aliquas relationes distinguit a fundamentis et alias non. Sunt enim relationes, sine quibus fundamenta inveniri possunt, ut paternitas, similitudo et similia. Et tales distinguuntur a parte rei a suo fundamento. Aliae vero sunt, sine quibus fundamenta inveniri non possunt, sicut creatura non potest inveniri sine relatione ad Deum, et tales relationes dicunt non distingui a suis fundamentis. Ita cum Scoto communiter eius discipuli, de quibus videri potest P. Merinero hic. Ceterum istae relationes, sine quibus fundamenta inveniri non possunt, a transcendentalibus non distinguuntur. Si quae vero relationes praedicamentales super tales transcendentales fundantur, hoc ipso ut distinctae a transcendentalibus concipiuntur.

QUARE PRO RESOLUTIONE DICO PRIMO: Quaecumque relatio praedicamentalis distinguitur a parte rei a suo fundamento remoto, quod est subiectum.

Sumitur haec conclusio ex multis locis D. Thomae. 1. p. q. 28. art. 2. ad 2. dicit, «quod id, quod invenitur in creatura praeter id, quod continetur in significatione nominis relativi, est alia res, in Deo autem non est alia res». Constat autem, quod relationes fundantur in aliquo absoluto. Ergo si id, quod continetur praeter significationem nominis relativi, est alia res a relatione, consequenter fundamentum est alia res a relatione. Item in 4. Contra Gent. cap. 14. respondens ad 9. dicit, quod «in nobis relationes habent esse dependens, quia earum esse est aliud ab esse substantiae, unde habent proprium modum essendi secundum propriam rationem, sicut in aliis accidentibus contingit». Et similia docet 12. Metaph. textu 19. lect. 4.¹ Et similiter, quod relatio sit accidens inhaerens, docet q. 7. de Potentia art. 9. ad 7.² et q. 8. art. 2.³

ET FUNDAMENTUM EST suppositio, quod relationes non sunt denominationes extrinsecae, ut art. 1. ostensum est, sed intrinsecum effectum formalem dant; nam videmus hunc effectum formalem tolli subiecto non destructo. Ergo etiam forma ipsa tollitur, quae talem effectum praebet, subiectum autem non tollitur. Ergo distinguuntur a parte rei aliqua distinctione reali. Quotiescumque enim aliquid a parte rei removetur ab alio, a parte rei distinguuntur ab illo, quia ipsa separatio manifestissima est distinctionis probatio.

Antecedens autem per se constat, quia album, quod in re est simile alteri albo, si illud alterum fiat nigrum, amittit similitudinem. Et similiter homo antequam generet, non est pater, et post generationem est pater. Ergo ista relatio aliquando invenitur in subiecto, aliquando non, non destructo subiecto.

DICES non destrui realitatem relationis, etiamsi cesset eius effectus formalis, quia realitas manet stante fundamento, sicut sine aliqua reali mutatione consurgit in fundamento ad positionem termini.

Sed contra est, quia illa formalitas, quae destruitur aut ponitur, quando destruitur relatio, vel est aliquid a parte rei vel nihil. Si non est aliquid a parte rei, ergo nihil reale relationis destruitur destructo termino, et consequenter eo destructo non solum manet realitas relationis, sed etiam formalitas realis, quae antea erat, et consequenter manebit effectus formalis primarius. Neque enim potest intelligi, quod aliqua forma ponatur in subiecto sine effectu formali proprio et primario. Ergo si remanet tota realitas et formalitas in re, totus effectus formalis manet. Si vero illa formalitas, quae destruitur, est aliquid reale, vel est extrinsecum et informans, et sic inciditur in sententiam Nominalium art. 1. impugnatam, vel est intrinsecum et informans, et sic distinguitur realiter a suo fundamento seu subiecto.

DICES ITERUM, quod directe destructo termino impeditur effectus formalis illius entitatis, ut relativa est, non tamen ipsa destruitur. Sicut posita unione hypostatica in anima, redditur incapax ad recipiendum formalem effectum gratiae in ratione adoptionis, manente tota realitate gratiae quoad alios effectus, sic tota realitas relationis manet, sed ob defectum conditionis requisitae, scilicet coexistentiae termini, redditur incapax subiectum talis effectus formalis.

Sed contra, quia conditio, quae est sufficiens reddere subiectum incapax effectus formalis primarii, est sufficiens expellere totaliter formam a subiecto, quia ubi non datur primarius effectus, non est communicatio primaria et immediata formae ad subiectum, et sic forma non est in subiecto, saltem modo connaturali, ut non disputem modo, an possit gratia vel intellectio esse in lapide in ratione qualitatis sustentatae, non dando proprium et specificum effectum formalem. Sed si hoc fieret, connaturali modo non esset nec naturaliter id fieri posset, sicut naturaliter manet subiectum sine effectu formali relationis. In exemplo autem adducto filiatio adoptiva est effectus secundarius gratiae consecutus ad primarium, qui est participatio divini esse, in quo filiatio fundatur. Si autem quis dicat, quod forma illa, quae est relatio, entitative est quid absolutum, sed secundario relativum, et hunc effectum impediri in illa entitate destructo termino, hoc vel incidit in sententiam Nominalium negantium relationes, quia omnes entitates sunt quid absolutum et nil datur pure relativum; vel confundit relationes praedicamentales cum transcendentalibus et negare debet definitionem Aristotelis, scilicet quod totum esse relationis est ad aliud, cum potius totum esse sit primario absolutum et secundario ad aliud seu relativum, quod D. Thomas dixit de transcendentalibus relationibus, ut supra art. 2. vidimus.

Quare cum relatio praedicamentalis sit unum ex decem praedicamentis, si realem distinctionem nullatenus ab aliis habet, distinctum praedicamentum non est, cum praedicamentum solum constet naturis realibus, et consequenter distinctum praedicamentum distinctis realiter naturis, non sola ratione diversis.

Quodsi semel relatio praedicamentalis est quid distinctum a parte rei a subiecto, etiamsi talis relatio inseparabilis ab illo sit, quia terminus eius desinere non potest, a subiecto distinguitur, quia inseparabilitas illa non tollit, quin sit relatio praedicamentalis, atque adeo eiusdem naturae, cum aliis praedicamentalibus; natura autem talium relationum petit distingui a suo subiecto a parte rei, ergo id invenitur in omnibus.

DICO SECUNDO: Respectu fundamenti proximi probabilius videtur in sententia S. Thomae, quod relatio non distinguitur ab illo tamquam res a re, sed ut modus, mediante tamen hoc fundamento, cum quo identificatur, non repugnat realiter distingui a subiecto, si tale fundamentum realiter a tali subiecto distinguatur.

Quod modus tantum sit relatio probari non inefficaciter potest ex illo communi dicto S. Thomae, quod relatio inter omnia genera habet esse minimum et debilissimum, ut dicit 4. Contra Gent. cap. 14. ad 9. et 12. Metaph. textu 19. lect. 4.⁴ Sed constat aliqua genera esse modos tantum et non realitates, ut ubi et situs et alia similia. Ergo si inter omnia genera relatio est debilissimi esse, utique minus erit quam illa, quae sunt modi; ergo ipsa relatio non erit realitas, sic enim perfectior esset illis generibus.

Et urgetur, quia in ubi et situ aliisque modis potest fundari aliqua relatio, v. g. similitudinis aut dissimilitudinis, effectus vel causae etc. Ergo tunc relatio non erit realitas, sed modus, siquidem fundamentum est modus, nec potest perfectior esse entitas fundata quam fundans. Si autem semel una relatio est tantum modus, reliquae relationes erunt etiam modi, cum sunt eiusdem quiditatis et generis et consequenter entitatis; nec enim ea, quae directe et per se sunt eiusdem generis, possunt ita se habere, ut unum sit res, aliud modus.

Ceterum quia in hoc inveniuntur diversa loca S. Thomae, et diversa placita thomistarum. Nam 1. p. q. 28. art. 2. ad 2. dicit, quod «id, quod invenitur in creatura praeter id, quod continetur sub significatione nominis relativi, est alia res». In opusc. autem 48. tract. de Relatione⁵ dicit, quod relatio similitudinis non est alia res ab albedine. Item in 1. dist. 33. q. 1. art. 1.⁶ dicit, quod relatio accidens facit compositionem cum subiecto. In quaest. autem de Potentia art. 8.⁷ dicit, quod id, quod attribuitur alteri ut ab eo in aliud procedens, non facit compositionem cum eo, ut actio cum agente. Et 2. Contra Gent. cap. 12. ratione ultima dicit, quod si relationes reales advenirent Deo realiter in eo existentes, mutaretur Deus per se vel per accidens. In 5. autem Phys. lect. 3.⁸ ait, quod cum aliquid incipit esse aequale alteri, nihil de novo advenit, et quod sum aequalis alteri solum per mutationem termini.

Quia ergo ista varietas locorum invenitur, ut conciliemus ea, utimur supra dicta distinctione, quod relatio vel comparatur ad suum fundamentum vel ad suum subiectum, quod etiam dici solet fundamentum remotum. Et comparata ad fundamentum, solum modaliter ab eo distinguitur, comparata vero ad subiectum distinguitur ab illo eo modo, quo fundamentum, cum quo identificatur, sicut gradus intensionis et ratio extensionis in habitibus non nisi modaliter a qualitate distinguuntur, a substantia autem seu subiecto qualitatis distinguuntur sicut ipsa qualitas, cum qua identificantur.

Ex hoc autem explicatur, quomodo relatio possit fundari etiam in quibuscumque modis, quod non esset, si secundum se esset realitas distincta a fundamento. Sequitur etiam, quomodo relatio sine mutatione physica dicatur resultare ad positionem termini, quod saepe affirmat ex mente Aristotelis S. Thomas, praesertim 5. Phys. lect. 3.⁹ et in 1. dist. 26. q. 2. art. 1. ad 3.¹⁰, ubi dicit relationem cessare nulla facta mutatione in re ipsa, quae refertur, hoc enim intelligitur fieri sine mutatione physica et entitativa, solum per novi modi resultantiam, quam D. Thomas non negat, sed manifeste ponit loco cit. ex 5. Phys. dicens, quod de novo determinatur radix relationis, quae est in aliquo, quando ponitur relatio ad istum vel illum, licet nihil de novo adveniat.

Loca D. Thomae, quae loquuntur de distinctione reali per modum rei a re, non procedunt de relatione respectu fundamenti, sed de relatione refundata respectu subiecti. Et sic vel expresse loquitur de subiecto, cum dicit, quod relatio habet aliud esse a subiecto, ut in 1. dist. 20. q. 1. art. 1.¹¹ et dist. 33. q. 1. art. 1.¹² Vel loquitur de eo, quod relative dicitur, quod utique est subiectum, ut 1. p. q. 28. art. 2. in initio solut. ad 2.: «Sicut», inquit, «in rebus creatis in eo, quod relative dicitur, non solum est invenire respectum, etc.». Minus autem obstat, quod docet in 1. dist. 2. q. 1. art. 5. ad 2.¹³, quod res est de transcendentalibus et ideo se habet communiter ad absoluta et relativa. Ibi enim sumit rem transcendentaliter, prout est communis ad entitatem et modum. Et cum dicit, quod facit compositionem cum subiecto relatio, intelligitur mediante fundamento, quod a subiecto distinguitur; per hoc enim facit compositionem realem cum subiecto, modalem cum fundamento.

Et haec dicimus ad salvandum expressum locum D. Thomae opusc. 48. cap. 2. de Relatione¹⁴, ubi expresse ponit non esse distinctam rem relationem a fundamento. Nec debemus negare hoc opusculum esse D. Thomae, a quo toties auctoritatem eius petimus.¹⁵

Ceterum adhuc CONTRA PRIMAM CONCLUSIONEM OBICIES, quia si relatio distinguitur a parte rei a fundamento, posset impediri a Deo, ne resultaret posito fundamento et termino, quia quae distinguuntur a parte rei, possunt separari vel impediri; est autem inintelligibile, quod dentur duo alba et non sint similia, hoc ipso quod sunt eiusdem rationis. Secundo, si distinguitur relatio a fundamento, non est ratio, cur ad illam non detur per se motus, cum omnis entitas etiam modalis sit capax motus, ut ubi et situs etc.; negat autem Philosophus 5. Phys. cap. 2.¹⁶ ad relationem dari per se motum. Tertio, quia relatio dupli in quaternario respectu binarii toti quaternario debet convenire, si autem est aliquid distinctum a fundamentis, unum accidens reale vel modus erit in pluribus subiectis. Denique, dabuntur infinitae relationes, quia in quolibet continuo sunt infinitae partes proportionales, quarum quaelibet suam relationem habet ad aliam; est autem inconveniens tot entitates distinctas multiplicare.

Ad primum respondetur, quod dato, quod impediretur relatio, manerent illa duo alba fundamentaliter similia, non formaliter; relatio enim ad hoc servit, ut formaliter res dicantur relatae, non fundamentaliter. Vel secundo dicitur, quod non omne, quod realiter distinguitur ab alio, est semper separabile ab illo, si sit res, vel impedibile, ne resultet, si sit modus; sicut materia non potest separari ab omni forma in sententia D. Thomae neque quantitas terminata ab omni figura.

Ad secundum respondetur, quod non ad omnem entitatem realem potest dari per se motus, sed sufficit aliqua resultantia, sicut propriae passiones, quae non producuntur per se, sed ad productionem substantiae resultant; relatio autem est entitas ut quid consecutum ex fundamento et termino. Illi autem modi, qui in argumento afferuntur, non sunt aliquid ex alio consecutum, sed per se producibile, et ideo terminant mutationem per se, non solum resultantiam novam sicut relatio. De quo videatur D. Thomas 5. Phys. lect. 3.¹⁷

Ad tertium dicitur, quod relatio dupli vel proportionis, quae est in quaternario, subiective erit tantum in unitate ultima, licet praesuppositive requirat alias unitates, sicut de numero diximus quaest. praec.¹⁸; ista enim relatio omnino vadit cum ipsa ratione numeri. Quodsi numerus non sit ens per se, sed solum multitudo, tunc relatio numeri maioris ad minorem, vel e contra, non est una relatio simplex, sed in quolibet subiecto sua relatio, quatenus est pars componens illam multitudinem et comparative se habens in excessu ad partes alterius numeri; sicut in pluribus trahentibus navem in quolibet est relatio non simpliciter trahentis, sed conducentis ad trahendum et sic constituentis tractionem.

Ad ultimum dicitur, quod in sententia D. Thomae, quod una relatio potest respicere plures terminos solum numero distinctos, argumentum non habet difficultatem, quia una pars potest unica relatione respicere infinitas alias. Sed veritas est, quod illae partes indesignabiles non sunt actu infinitae, sed in potentia, quia possunt in infinitum dividi syncategorematice. Unde non oportet, quod actu habeat infinitas relationes, sed in potentia, de quo plenius in 3. Phys.¹⁹

Ut punctus difficultatis explicetur, certum est, quod terminus relationis denominative acceptus est aliquid absolutum. V. g. pater non respicit pro termino denominato filiationem; neque enim est pater filiationis, sed substantiae a se genitae. Et Petrus non est similis relationi, quae est in Paulo; potius enim illi dissimilis est, cum sit alterius generis, sed est similis ipsi individuo hominis, qui est Paulus. DUBITATIO ergo est de ratione formali, a qua res aliqua denominatur esse terminus relationis, quid sit formaliter esse terminum relationis.

AD TRES SENTENTIAS omnes reducuntur. Prima per unum extremum dicit omnes relationes, sive mutuas sive non mutuas, terminari ad aliquid absolutum. Et fere sumunt rationem terminandi pro re denominata seu fundante terminationem, sicut filius ideo terminat, quia est genitus, non quia respiciens patrem. Sic ex Scoto in 1. dist. 30. q. 2. docent eius discipuli, P. Suarez disp. 47. Metaph. sect. 16., Vazquez 1. p. disp. 159. cap. 6. et alii.

Secunda sententia per aliud extremum dicit omnes relationes, sive mutuas sive non mutuas, terminari ad aliquid relativum. Et sumit rationem terminandi pro ipsa formalitate terminationis, non pro fundamento illius; non enim terminat filius, quia est ad se, sed quia est ad patrem vel aliquid patris. Est communior apud thomistas, et videri potest Caietanus 1. p. q. 13. art. 7., ibi Bañez, Zumel et Nazarius, et Araujo 5. Metaph. q. 5. art. 7. et alii.

Denique alii distinguunt inter relationes mutuas et non mutuas, et mutuas dicunt terminari ad aliquid relativum, non mutuas autem ad aliquid absolutum, quia ex altera parte non datur relatio. Nec sufficit denominatio extrinseca a relatione, quae est in altero extremo, quia haec est posterior ipsa terminatione; siquidem ex actuali terminatione relationis resultat, quod talis res dicatur terminus illius. Ita Ferrariensis 2. Contra Gent. cap. 2., quem alii sequuntur.

NIHILOMINUS PRO RESOLUTIONE DICO PRIMO: Ratio formalis termini relativi, ut terminus est, non potest esse aliquid omnino absolutum et ad se.

RATIO est duplex: Prima, quia terminus in quantum terminus formaliter alicuius est terminus; nihil enim terminat nisi alterum. Ergo terminus relationis est aliquid relationis; ergo si est relatio praedicamentalis, terminus illius est pure terminans, id est non habet aliud quam terminare seu opponi relationi et esse aliquid ipsius ut respicientis. In quo differt a fundamento, quia fundamentum oportet, quod det esse relationi secundum inhaerentiam, in quo esse convenit cum accidente absoluto. Terminus autem non dat esse relationi, sed oppositionem terminationis. Ergo formalitas termini non est aliquid absolutum.

Secunda ratio est, quia, ut constat ex D. Thoma 1. ad Annibaldum dist. 30. quaest. unica art. 1. ad 3.¹, terminus non potest intelligi nisi sub opposita habitudine. Et 2. Contra Gent. cap. 11. dicit, quod «non potest intelligi aliquid relative dici ad alterum, nisi e converso illud relative dicatur ad ipsum». Et ratio est, quia relatio ut relatio oppositionem habet non minus quam contrarietas vel privatio; non habet autem oppositionem nisi ad suum terminum; ergo terminus ut terminus est oppositus ei relative. Sicut ergo non potest intelligi relatio nisi ut habens oppositionem ad terminum, ita neque terminus formaliter intelligitur nisi ut oppositus; sed illa oppositio est relativa; ergo in quantum terminus est aliquid relativum.

SED DICUNT auctores oppositi esse duplicem oppositionem in relativis, alteram terminativam, alteram relativam: Terminativam, quae solum consistit in hoc, quod extrema sint distincta, et unum respiciat, alterum respiciatur. Et sic habent oppositionem, quia non compatiuntur in eodem; eiusdem enim ad seipsum non est relatio. Relativa autem oppositio consistit in hoc, quod una relatio respiciat aliam, non ut terminum, sed ex ipso termino ad se fundatam et oppositam.

Ceterum oppositio illa terminativa si solum consistit in hoc, quod extrema sint distincta et non compatiantur in eodem, generalis est omni oppositioni, sive contrariae sive privativae sive relativae; restat ergo explicare, quaenam species oppositionis sit ista terminativa. Solum enim sunt quatuor species oppositionis, ut constat ex cap. de Oppositis², contradictoria, privativa, contraria et relativa. Ista non est contradictoria neque privativa, cum utrumque extremum sit positivum. Non contraria, quia non sunt extrema sub eodem genere, siquidem terminus dicitur esse quid absolutum, quod non est in eodem genere seu praedicamento cum relatione. Non relativa, ut ipsi dicunt, cum distinguunt relativam a terminativa. Ergo nulla.

Item non potest relativa oppositio consistere in eo, quod duae relationes concomitantes se habeant ab uno extremo ad aliud et e contra, sed oppositive, quia scilicet ipsa extrema inter se mutuo terminantur et referuntur. Vel ergo est, quia una relatio terminatur ad alteram formaliter vel ad materiale illius. Si primum, habetur intentum, quod relatio terminatur ad relativum. Si secundum, coincidit illa oppositio relativa cum terminativa, quia fertur in ipsum terminum absolutum. Ergo frustra distinguitur oppositio terminativa et relativa, sed solum datur relativa.

DICO SECUNDO: Probabilius videtur, quod in relativis tertii ordinis non datur terminus formalis correlativus, sed solum fundamentaliter proxime.

Ita tertia sententia supra relata.

Et deduci videtur ex D. Thoma, qui saepe docet, quod cointelligitur oppositio in terminis istarum relationum per intellectum et non in re, ut patet in 1. p. q. 13. art. 7., praesertim ad 2. Et in 1. ad Annibaldum dist. 30. art. 1. ad 3.³ dicit, «quod cuilibet relationi opponitur alia relatio, quae quandoque est in re, ad quam relatio terminatur, quandoque est in intellectu tantum, non sicut in relato, sed sicut in intelligente aliquid sub relatione». Constat ergo ex D. Thoma, quod terminus oppositionem dicit relativam, et tamen non semper est ista relatio in re terminante, sed in intellectu, atque adeo non datur terminus formaliter in re. — Et manifeste deducitur ex praecedenti conclusione, quia formalis ratio termini consistit in oppositione ad suum correlativum; haec autem oppositio non invenitur formaliter ex parte alterius extremi, quia non habet relationem realem et consequenter neque oppositionem relativam; ergo non est formaliter terminus in re.

Quod vero fundamentaliter proxime sit terminus, probatur, quia denominatur extrinsece talis a relatione existente in altero extremo, sicut Deus dicitur dominus ex relatione servitutis existente in creatura, et Christus secundum D. Thomam 3. p. q. 35. art. 5. et in 3. dist. 8.⁴ dicitur filius Virginis ob relationem maternitatis existentem in Virgine. Et videri potest in 1. dist. 40. q. 1. art. 1. ad 2.⁵, ubi inquit: «In relativis quandoque denominatur aliquid per id, quod in ipso est, sicut pater paternitate, quae est in ipso; quandoque autem denominatur eo, quod solum in altero est, sicut in illis, in quorum alio est relatio secundum rem et in alio secundum rationem tantum». Quae omnia fundantur in dicto Aristotelis 5. Metaph. textu 20.⁶, quod saepe repetit S. Thomas, quod mensurabile et scibile dicitur aliquid eo, quod aliquid dicitur ad ipsum, sicut dicitur aliquid scibile, quia de eo datur scientia. Facta autem hac denominatione potest proxime in illa fundari conceptus relationis oppositae, quae importat formalitatem termini.

DICO TERTIO: In relationibus mutuis formalis terminus non est ipsa relatio mutua ut mutua, id est ut eiusdem rationis cum alia, sed ut opposita, oppositio enim constituit formaliter terminum. Sed quia in relationibus oppositio non est alia relatio superaddita, ut docet S. Thomas 1. p. q. 42. art. 1. ad 4. et probavimus art. praec., ideo absolute dicitur unam relationem terminari ad aliam, ut correlativa sibi est.

RATIO sumitur ex dictis, quia formalis ratio termini debet intelligi sub opposita habitudine et ut oppositus relationi; ergo non est ipsa relatio termini ut mutua, sed ut opposita, nec ut praecise cum alia concomitans et eiusdem rationis, sed ut correlatio et una contra aliam; sic enim illam terminat et sic ei opponitur. Igitur in relativis mutuis utraque relatio, ut similis et ut mutua seu eiusdem rationis, non est terminus formaliter, sed ut opposita et ut correlationem fundans, non ut relationem, quamvis eadem relatio correlatio sit.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo obicies: In relationibus non mutuis datur formalis terminus in re, et non datur relatio, ergo non terminantur formaliter ad relativum.

Maior patet, quia relatio illa non manet a parte rei interminata, sic enim non maneret relatio. Quomodo enim formaliter respiceret, nisi sisteret ille respectus in aliquo et terminaretur? Sicut si datur actio in re, oportet, quod ad aliquid in re terminetur. Minor constat, cum sit relatio non mutua.

Et si dicatur relationem, quae est in uno termino intrinsece, denominare alterum extrinsece, contra hoc diximus supra, quod denominatio illa resultat ex relatione terminata; ergo non constituit terminum, sed supponit.

RESPONDETUR negando minorem. Ad probationem dicitur, quod relatio non manet interminata, quia respicit terminum, qui fundamentaliter proxime est terminus, et in ratione ultimi sistit ibi respectus, sed non in ratione oppositi. Aliud est autem in termino relativo ratio ultimi, aliud oppositi. Ratio ultimi est communis omni termino, sive in genere substantiae ut subsistentia, sive in genere quantitatis ut punctum; sed ratio termini, ut terminus relationis formaliter, est, quod sit ei oppositus oppositione relativa. Et ideo in relationibus non mutuis deficit formalitas termini in ratione oppositi et relativi, non in ratione ultimi, quia ibi sistit relatio nec ad aliud correlativum transit. Nec est simile de actione, quia formalitas termini eius est esse productum, non esse oppositum. Formalitas autem termini relativi non solum est esse ultimum, sed esse tali modo ultimum, scilicet ut oppositum relative.

Et ad ultimam replicam respondetur, quod illa denominatio resultat ex relatione terminata ad ipsum extremum, sed non formaliter terminata in ratione extremi oppositi, sed in ratione ultimi, extrinsece autem in ratione oppositi.

Secundo arguitur: Relatio resultat ex positione fundamenti et termini, ergo non potest pro termino habere relationem oppositam.

Antecedens est commune axioma; et consequentia probatur, quia relativa sunt simul natura, ergo unum non praesupponit aliud, praesupponit autem terminum; ergo terminus non est relatio opposita.

Confirmatur, quia vel relatio terminatur ad relativum, quia relatio est ut sic, vel quia mutua. Non quia relatio ut sic, quia tunc etiam in non mutuis id daretur. Non quia mutua, quia etiamsi in altero extremo non esset relatio, posset esse terminus relationis; v. g. si esset paternitas et non resultaret relatio, sicut sentit D. Thomas 3. p. q. 35. art. 5., quod datur in B. Virgine relatio realis maternitatis ad filium, et tamen non datur filiatio realis ad ipsam in filio. Tum etiam quia album non terminat relationem similitudinis, quia relationem habet, sed quia album est; in albedine enim convenit cum alio albo. Ergo ad albedinem terminatur relatio, non ad similitudinem; concomitatur ergo se habet talis relatio in relationibus mutuis, non formaliter in ratione termini.

RESPONDETUR, quod relatio resultat ex positione fundamenti et termini, non termini formaliter in ratione oppositi, sed in ratione rei fundantis illam oppositionem et habentis rationem ultimi. Nam terminus in ratione oppositi et correlativi est simul natura cum sua relatione nec dependet relatio a termino ut a quo, sed ut ad quem, quia non habet ab illo esse, sicut habet a fundamento, sed ad illum, et ita ab illo oppositionem habet. Et ita sufficit, quod praecedat terminus non in ratione oppositi, sed in ratione ultimi.

Ad confirmationem respondetur, quod relatio non terminatur ad relativum, quia relatio praecise nec quia mutua praecise, sed quia opposita. Unde non sequitur, quod in non mutuis terminetur ad relativum formaliter, quia ibi non est terminus formaliter in ratione termini, ut diximus. Et idem dicendum est de relatione maternitatis in B. Virgine secundum D. Thomam. Similiter album terminat relationem similitudinis fundamentaliter, quia album est, formaliter autem, quia oppositum relative. Et ideo nec ipsa relatio ut mutua, sicut diximus, terminat relationem, sed ut opposita, et ut sic est simul natura terminative et opposite.

Tertio arguitur, quia unum relativum definitur per suum terminum, ut constat, et non potest definiri per correlativum formaliter; ergo terminus non constituitur per relationem formaliter.

Minor probatur, tum quia relativa sunt simul cognitione; ergo non potest relatio definiri per correlativum, quia omne definitum definitur per aliquid notius, et consequenter prius cognitione et non simul. Tum etiam quia sequeretur dari circulum in definitione relativi, quia relativum definitur per suum terminum, v. g. pater per filium, et rursus filius, qui est formalis terminus, definitur per patrem, qui est formalis terminus eius; ergo datur circulus in definitione relativorum. Et cum loco definiti possimus ponere definitionem, si dicimus, quod pater est ille, qui est ad filium, et rursus filius ille, qui est ad patrem, poterit dici, quod pater est ille, qui est ad eum, qui est ad patrem, quod est patrem ut definitum ingredi sui definitionem. Circulus autem in definitionibus semper vitiosus est, quia cum definitio debeat tradi per notiora, illa autem dicuntur notiora definito, quae non dependent in sui cognitione a definito, si admittitur circulus, non est definiens notius definito; pendet enim in sui cognitione ab illo.

RESPONDETUR negando minorem. Et ad primam probationem respondetur, quod correlativa sunt simul cognitione formaliter in quantum opposita; sic autem non intrant definitionem relativi tamquam notiora, sed ut aeque nota, quia non se habent ut id, a quo pendet relatio ut a principio, hoc enim est fundamentum, sed ut se habet ut ad purum terminum. Sunt enim relativa simul natura, unde non habet causalitatem unum respectu alterius formaliter sumptum, licet essentialiter sit ad illud, ut cui opponitur, non ut a quo desumitur, ut seq. art. amplius dicemus. Nec est necesse, quod omne illud, quod intrat definitionem, sit notius definito prioritate cognitionis, sed sufficit, quod sit requisitum ad explicationem ipsius definiti, licet sit simul cognitione et natura cum illo. Et ad definitionem sufficit, quod omnia definientia simul sint notiora definito, non tamen quod quodlibet seorsum, ut diximus in Summulis q. 4. art. 2., praesertim quia relatio non definitur per terminum ut per causam sui, sed ad terminum, ut seq. art. dicemus.

Ad secundam probationem, de circulo definitionis, respondetur nullo modo committi circulum formaliter loquendo, quia se habent in diverso genere causae relatio ad terminum et terminus ad relationem. Non est autem inconveniens, quod quando duo ad invicem sunt opposita, ad invicem unum ponatur in definitione alterius, quia non ponuntur sub eadem ratione et formalitate; sicut quia causae ad invicem sunt causae, oportet, quod definitio causarum ad invicem se includat. Sed quia id fit sub diverso respectu, non reputatur circulus formaliter, quia non sub eadem linea et genere unum includit alterum. Solum autem circulus formalis est vitiosus, non materialis, ut in libris Posteriorum ostendemus.⁷

Ad id vero, quod dicitur definitum poni in definitione, respondetur, quod in illa definitione: «Pater est, quod est ad id, quod est ad patrem», involvitur duplex definitio, scilicet patris et filii, patris, ut terminatur ad filium, et filii, ut terminatur ad patrem, et sic pater non ponitur in definitione sui, sed in definitione filii ibi involuta.

Pendet ista difficultas ex aliis duabus difficultatibus generalibus: De specificatione a principiis extrinsecis, v. g. ab obiectis, et de individuatione accidentium a subiectis, quae alibi¹ tractandae sunt.

Et quoad primum SUPPONIMUS nunc communitorem sententiam, quod ab obiectis specificari possunt potentiae et actus, ut S. Thomas probat 1. p. q. 77. art. 3. Specificantur autem ab obiectis non materialiter, sed formaliter sumptis, id est quatenus pertinent ad formalitatem et ordinem talis rei specificandae. De quo latius dicemus in libris de Anima.²

Sic ergo, cum relatio dependeat a fundamento et termino ut a principio et fine, quae sunt rationes, propter quas obiecta dicuntur specificare, ut S. Thomas docet 1. 2. q. 1. art. 3., consequenter videndum est, quomodo ab illis speciem sumat. Et non sumimus hic terminum materialiter neque fundamentum remote. Nam ad eundem terminum materialiter constat terminari plures relationes, ut in homine terminatur relatio patris, relatio similis, causae vel effectus et sexcenta alia; et similiter in eodem subiecto seu fundamento remoto plures relationes possunt fundari.

INQUIRIMUS ergo circa unitatem et diversitatem specificam duo: Unum, an sumatur a solo fundamento, an etiam a termino. Secundum, dato quod ab utroque, quomodo utrumque concurrat ad specificandum. Circa unitatem autem numericam solum quaeritur, an sumatur ex unitate vel pluralitate terminorum, vel ex unitate subiecti, etiamsi termini numerice sint plures.

Circa primum ex una parte videtur a termino non posse relativum specificari: Primo quia correlativa sunt simul natura, ergo unum non se habet ut prius altero, ergo neque ut specificativum, quia specificativum est prius specificato, ut pote causa illius. Secundo, terminus est oppositus relationi; ab opposito autem non sumitur species, sumeretur enim species opposita. Tertio, terminus est purus terminus respectu relationis, ergo non specificativum illius; ille enim est purus terminus, qui causalitatem nullam exercet, sed pure respicitur; specificare autem quoddam causare est. Denique in filio est una tantum relatio ad patrem et matrem, ut S. Thomas docet 3. p. q. 35. art. 5.; est enim in illo una tantum nativitas, atque adeo una filiatio, quae nativitatem sequitur. Et tamen terminatur ad terminos specie diversos, scilicet paternitatem et maternitatem, quae diversae relationes sunt, sicut et fundamenta ad generandum omnino diversa. Ergo unitas relationis specifica stat cum terminis specie diversis et sic non sumitur ex illis.

E contra vero quod solus terminus specificet, probatur: Tum in generali ratione, quia omnia, quae sunt ad aliud, specificantur ab illo, ad quod sunt, sicut habitus et actus; ergo multo magis relatio, cuius totum esse est ad aliud, et consequenter tota quidditas et species. Secundo, quia idem fundamentum potest servire ad diversas relationes; nam eadem albedo est fundamentum similitudinis ad nivem et dissimilitudinis ad corvum; eadem qualitates causae inferioris est fundamentum relationis ad effectum et ad causam superiorem; et idem signum praebet fundamentum relationi ad potentiam et ad signatum. Ergo relationes distinguuntur ex terminis, non ex fundamentis.

NIHILOMINUS DICENDUM EST: Utrumque concurrere ad specificationem relationis, nec unum excludere alterum: sed a fundamento habet relatio specificationem tamquam a causa et principio specificante, a termino autem non ut a causa specificationis, sed ut a complente et terminante rationem specificandi.

Unde bene dixit Albertus³, ut refert Mag. Soto q. 1. de Relatione ad 8., quod unum relativum non definitur per alterum, sed ad alterum; nam ly per dicit causam, ly ad dicit ordinem. Et communiter S. Thomas sumit specificationem relationis ex fundamentis, quia a fundamento dicit habere relationem, quod sit realis, ut patet in 1. dist. 26. q. 2. art. 2. ad 4.⁴, dicens, «quod, quia relatio non habet esse naturale nisi ex hoc, quod habet fundamentum in re, et ex hoc collocatur in genere, inde est, quod differentiae relationum essentiales sumuntur secundum differentias aliorum entium, ut patet ex Philosopho 5. Metaph., ubi dicit, quod quaedam fundantur super quantitatem, quaedam super actionem, et sic de aliis. Inde est, quod secundum ordinem eorum, in quibus fundantur relationes, est etiam ordo relationum». Haec ergo est ratio, cur plerisque locis S. Thomas sumat specificam rationem relationum ex fundamentis, ut in 3. p. q. 35. art. 5. et Quodlib. 1. art. 2.⁵ et Quodlib. 9. art. 4.⁶ et opusc. 2. cap. 212.⁷ et in 3. dist. 8. q. 1. art. 5.⁸, ubi etiam ad 4. ponit differentiam inter motum et relationem, «quod omnis motus est aliquid secundum rem, non autem omnis relatio. Et ideo quamvis ex terminis multiplicentur respectus relationis, non tamen oportet, quod multiplicentur relationes secundum rem, sicut motus multiplicantur secundum rem ex diversitate terminorum». Ubi S. Doctor realitatem relationum semper reducit ad fundamenta, et fundamento supposito ad terminos, non tamen ex solis terminis sicut motus. Et sic potest sumi ex generali regula S. Thomae 1. 2. q. 54. art. 2., ubi inquit, «quod omnia, quae dicuntur ad aliquid, distinguuntur secundum distinctionem eorum, ad quae dicuntur». Ergo etiam relationes ex terminis desumunt suam specificationem. Quod etiam expressit in 1. p. q. 32. art. 2., ubi dicit, «quod duae relationes non sunt diversae secundum speciem, si ex opposito una relatio eis correspondeat»; quem locum infra ponderabimus.

Ratio autem istorum ex dictis sumitur, quia tota realitas relationis est ex fundamento secundum ordinem ad terminum, siquidem totum esse relationis est ad aliud, ut dicit eius definitio. Unde cum essentialiter utrumque petat, scilicet fundamentum et terminum, non ita debet sumi praecise ab uno, quod non sumatur etiam ab alio.

SECUNDA VERO PARS conclusionis de modo, quo ista duo concurrunt ad specificandum, non est existimandum, quod ita partialiter concurrant, quod partem specificationis det fundamentum, partem terminus, sed unumquodque dat totam specificationem in diverso genere causae. Quod aliqui explicant dicendo, quod fundamentum concurrit initiative et terminus completive. Alii, quod fundamentum in genere causae efficientis et terminus in genere causae formalis extrinsecae. Alii, quod fundamentum specificat ut virtualiter praehabens in se terminum, cui proportionatur, et sic diversitas fundamentorum refunditur in diversam formalitatem terminorum.

Sed tamen distinguendum est, quod terminus vel sumitur formalissime in ratione termini oppositi, vel fundamentaliter ex parte absoluti fundantis istam rationem terminandi. Primo modo terminus concurrit pure terminative ad specificationem, non autem causando illam, quia sic est purus terminus et est simul natura et cognitione cum relatione; ergo ut sic non est causa specificans, quia causa non est simul natura, sed prior effectu. Si secundo modo consideratur, habet se ut causa formalis extrinseca et specificat ad modum obiecti, et sic ex fundamento et termino consurgit unica ratio specificandi relationem, quatenus fundamentum continet in se terminum in proportione et virtute; non enim est ad talem terminum, nisi sit tale fundamentum, et e converso. Et sic quatenus inter se proportionantur, conficiunt unam rationem specificandi relationem quae et tale fundamentum postulat et talem terminum ei correspondentem.

Ex quibus etiam colliges, quid sit formalis terminus in ratione specificantis. Licet enim ad eundem materialem terminum diversae relationes specificae terminari possint, non tamen ad eundem formaliter. Sumitur autem formalis ratio specificans in termino secundum correspondentiam et proportionem adaequatam suo fundamento. V. g. album constituit formalem terminum relationis similitudinis, ut correspondet convenientiae et identitati, dissimilitudinis, ut correspondet disconvenientiae; paternitatis aut filiationis, ut correspondet generationi, et sic de aliis. Quare sicut fundamentum ad specificandum consideratur sub ratione ultima fundandi, sic terminus sub proportione et correspondentia terminandi.

Diximus autem „quae complete correspondet seu adaequate”, quia diversis specie relationibus potest correspondere unus terminus totalis, sicut filiationi correspondet relatio paternitatis et maternitatis; causatur enim duplici illo modo generationis paternae et maternae, sed unica nativitate egreditur. Et ita docet S. Thomas 3. p. q. 35. art. 5. ad 3. Contrarium autem videtur dicere 1. p. q. 32. art. 2., ubi inquit, «quod duae relationes non sunt specie diversae, si ex opposito una relatio eis correspondeat». Nec ab hac difficultate se liberant, qui putant tam patrem quam matrem concurrere active. Nam etsi concurrant active, diverso tamen modo sufficiente ad fundandam diversam relationem paternitatis et maternitatis, sicut etiam sol et homo concurrunt ad generationem active, sed diverso modo, qui diversas fundat relationes causae. Quare respondetur, quod duplici relationi partiali potest correspondere unus terminus seu correlativum totale, non duplici relationi totali. Pater autem et mater et plures causae eiusdem ordinis ad eundem effectum concurrentes sunt diversae quasi partialiter, et omnes integram causam constituunt et unicum terminum totalem, licet partialiter sint plures. Et D. Thomas primo loco ex 3. p. loquitur de pluribus relationibus partialibus ex parte unius extremi, quibus potest correspondere ex parte alterius extremi unica tantum relatio adaequata. In secundo autem loco ex 1. p. loquitur de diversis relationibus adaequate et complete.

AD FUNDAMENTA PRO SENTENTIIS OPPOSITIS: Ad primum respondetur, quod terminus, licet sit simul cum suo correlativo, tamen ab illo dependet specificatio, non ut a principio causante illam sed ut a terminante et complente. Et sic tota prioritas causae specificantis tenet se ex parte fundamenti. Per terminum vero non specificatur, sed ad terminum.

Ad secundum respondetur, quod a termino opposite oppositione respectiva potest sumi specificatio ut a terminante et complente, non ut causante illam, quia oppositio relativa est minima inter omnes oppositiones; neque enim tollit alterum extremum, sed ponit vel supponit, et ita ad illud specificatio eius ordinari potest.

Ad tertium respondetur, quod purus terminus sub formalitate termini specificare potest terminando et complendo, non causando, et tamquam id ad quod specificatur, non per quod.

Ad ultimum constat ex dictis.

AD FUNDAMENTA PRO SECUNDA SENTENTIA: Ad primum iam responsum est, quod termini specificant pure terminando, fundamenta autem causando. Et sic totum esse relationis est ad terminum ut ad pure terminantem.

Ad secundum dicitur, quod idem fundamentum proxime et formaliter non potest servire ad relationes specie diversas, sicut album sub formalitate convenientiae fundat similitudinem, sub formalitate disconvenientiae dissimilitudinem. Et similiter in aliis exemplis allatis, si sunt diversae relationes (de quo non disputo), etiam dantur diversa fundamenta proxima et formalia.

Circa secundam difficultatem, quae in hoc articulo involvitur, de distinctione et unitate numerica relationis: Pendet quidem ab illa celebri difficultate, utrum accidentia individuentur a subiecto, ita quod non possint duo accidentia solo numero distincta esse in eodem subiecto. Ceterum de hoc in praesenti agendum non est, sed solum explicandum, an possit unica relatio extendi et versari circa plures terminos, quorum quilibet sufficienter illam terminat, sicut unus pater plures filios. Videtur enim hoc esse impossibile: Tum quia non potest idem effectus pendere a pluribus causis totalibus eiusdem ordinis et rationis; quilibet autem filius est sufficiens et totalis terminus paternitatis, quia sufficienter et totaliter ad illam specificatur relatio; ergo non potest a sequenti filio eadem relatio pendere. Tum etiam quia respectu novi filii datur nova generatio, ergo et nova relatio, quae cum generatione identificatur. Nec potest de novo extendi, quia extensio ista est novum augmentum et additio relationis et non pars illius, quia relatio caret partibus, ergo nova relatio. Tum denique, quia relatio est indivisibilis et simplex modus; ergo si mortuo uno filio et alio permanente respectus ad unum permanet et ad alterum perit, eadem entitas permanet et non permanet, quia simplex est.

Oppositam sententiam tenet Divus Thomas 3. p. q. 35. art. 5., Quodlib. 1. art. 2.⁹ et Quodlib. 9. art. 4.¹⁰ Et PROBAT S. DOCTOR non solum propter generalem rationem accidentium, quae non possunt multiplicari numero in eodem subiecto, sed etiam propter specialem in relationibus, quia causa seu fundamentum est idem numero, v. g. in relatione quantitatis eadem quantitas respectu omnium quantitatum eiusdem extensionis; unus enim cubitus eadem quantitate omnibus cubitis aequalis est; eadem potentia generativa respectu omnium filiorum, licet diversis actionibus modificata. Tum etiam ne sequatur infinita multiplicatio relationum, sicut in uno subiecto sunt infinitae proportiones partium, et in uno magistro docente plures non sunt plura magisteria, sed unum, et in uno dominio et rege non sunt tot dominia et relationes, quot servi, cum eadem actione possint doceri ac regi plures. Denique relatio filii tangit patrem ac matrem unica relatione, et plures trahentes navem respiciuntur unica relatione a navi. Ergo similiter potest una relatio attingere omnes terminos suae speciei tamquam inadaequatos suae extensioni, licet quilibet sufficiat ad suam existentiam; et sic licet haec relatio numero respiciat determinate hunc terminum, non tamen adaequate, sed omnes illos, in quibus est formalitas talis termini.

AD FUNDAMENTA OPPOSITA respondetur: Ad primum dicimus, quod unus effectus non potest pendere a pluribus causis totalibus et adaequatis formaliter; si tamen sint plures solum materialiter, bene potest ab illis pendere effectus, quatenus in uno modo causandi vel terminandi conveniunt. Sicut si tractio lapidis sufficienter fit a decem hominibus, potest nihilominus fieri a viginti, qui materialiter solum sunt plures, sed formaliter conveniunt in una ratione causandi. Sic relatio patris sufficienter terminatur ad unum filium, si tamen sint plures, etiam terminabitur ad illos tamquam convenientes in eadem ratione terminandi unicam potentiam generativam diversis actionibus modificatam; in ea enim sic modificata fundatur ista relatio, ut art. 3. ex D. Thoma diximus.

Denique explicatur hoc diversis exemplis, quibus videmus unum effectum, quando est productus ab una causa sufficiente, si alia causa sufficiens superveniat, non de novo producit illum, sed novo modo versatur circa illum. Sicut alteratio producit qualitatem, intensio vero, quae de novo advenit, non producit illam, sed novo modo applicat et attingit, licet sufficiens esset producere qualitatem. Et transubstantiatio in Eucharistia licet sit sufficiens producere substantiam corporis Christi, tamen quia invenit productam, non de novo producit, sed novo modo applicat. Sic unus filius licet sufficienter terminet relationem patris, tamen si novus filius relationi productae superveniat, non terminat novam relationem, sed eandem ut ad se pertinentem extendit. In sententia Divi Thomae, quod in toto composito est tantum una existentia, est accommodatius exemplum 3. p. q. 17. art. 2., quod si existente toto illi desit una pars, v. g. manus vel pes, si postea adveniat, non producitur in illo nova existentia, sed existentia totius illi applicatur tamquam rei ad se pertinenti; et idem dicimus de simplici habitus scientiae se extendente ad plures conclusiones sine additione novi habitus; et radicatur qualitas intensa sine additione novae qualitatis.

Ad secundum dicitur, quod licet ponatur nova generatio respectu novi filii, eo quod diverso tempore et ex diversa materia fit (alias enim bene possint eadem generatione plures filii nasci), tamen relatio non identificatur cum actione nec fundatur in illa, nisi quatenus determinat potentiam generativam, ut supra diximus, et haec unica est. Unde sicut quando plures filii nascuntur ex eodem partu, relatio patris non potest esse nisi unica, quia in eadem actione fundatur, ita etiam quando per plures actiones producuntur; per accidens enim se habet, quod plures actiones vel unica actio eiusdem potentiae eam modificent ad relationem eiusdem rationis. Nec extensio ista relationis ad diversos terminos fit per additionem relationis novae, sed per explicationem praeexistentis, quatenus ipsa de se respicit omnes terminos procedentes ex eodem fundamento; explicatur vero in actu, quando actio vel fundat vel saltem ponit de facto novum terminum, sicut D. Thomas 5. Phys. lect. 3.¹¹ declarat de resultantia relationis ad positionem termini ex radice fundamenti, ubi praehabebatur. Et quod e fundamento emittatur de novo relatio vel iam emissa explicetur aut applicetur ad illum novum terminum ut ad se pertinentem, ipsi relationi intrinsecum est, scilicet tendere et determinari in actu ad id, ad quod de se tendebat virtualiter, et solum defectu existentiae termini non dabatur. Servit hoc ad explicandum, quomodo species angeli sine mutatione repraesentationis novum obiectum repraesentent, quod ante non existebat et nunc incipit existere.

Ad tertium respondetur, quod relatio entitative est simplex, sed terminative multiplex, quod est respective esse divisibilem, entitative indivisibilem; et ita pereunte uno ex terminis materialiter ibi repertis, perit relatio quoad applicationem et extensionem ad illum, non simpliciter et in se. Simile quid invenitur in habitu simplici scientiae, qui extenditur ad novas conclusiones, et potest deficere una conclusio, non deficiendo quoad alias nec entitative in se; et in existentia totius communicata ad diversas partes, et in una specie angelica attingente aliqua obiecta existentia, non vero non existentia. Quae omnia suis locis examinabuntur.

Istae proprietates in eo difficultatem habent, quia in relativis datur dependentia relationis a termino, et similiter unum per aliud definitur. Ergo potius datur prioritas quam simultas, siquidem ubi est dependentia, ibi datur prioritas naturae.

Ut solvatur ista difficultas SUPPONENDUM EST id, quod advertit Mag. Soto in cap. Ad aliquid circa textum 5. et in cap. de Modis simul, duo requiri ad hoc, quod aliquid sit simul. Primum est, quod unum non sit causa alterius. Secundum, quod mutuo se inferant. Nam si unum sit causa alterius, hoc ipso non sunt simul, sed unum est prius altero. Et hoc ipso, quod sunt simul, unum non stat sine alio et sic mutuo se inferunt. Similiter etiam esse simul cognitione, iuxta Philosophum in cap. de Ad aliquid¹ et D. Thomam opusc. 48. tract. de Relatione cap. 5.² in hoc consistit, quod qui cognoscit unum, necessario debet cognoscere et aliud, quia esse unius relativi totum est ad aliud. Ubi non requiritur, quod unum definiatur per aliud tamquam per causam, sed ad alterum ut ad terminum, et sic terminus non specificat causative, sed pure terminative, ut supra³ diximus.

DICO ERGO PRIMO: Quod prima proprietas intelligitur de relativis formaliter, in quantum relativa sunt et ut sunt in exercitio respiciendi, ut advertit Caietanus super hoc cap. de Relatione et significat D. Thomas 1. p. q. 13. art. 7. ad 6., ubi inquit, «quod ad cognoscendum, utrum relativa sint simul natura vel non, non oportet considerare ordinem rerum, de quibus dicuntur, sed significationes ipsorum relativorum. Si enim unum claudat in suo intellectu aliud et e converso, tunc sunt simul natura, sicut duplum et dimidium, pater et filius». Itaque in ipsis rebus fundantibus relationem non est necesse, quod detur simultas; imo saepe fundatur relatio in causa et effectu, et sic pater est prior filio in causando, in respiciendo autem est simul.

ET RATIO EST, quia in ipsa ratione respiciendi et formalitate relativi non habent causalitatem, quia una relatio non causat aliam, sed quaelibet a suo fundamento causatur, et habent connexionem, quia unum non potest esse sine altero; ergo sunt simul natura.

SED DICES: Unum relativum specificat aliud, cum sit terminus eius. Sed specificans est prius specificato, cum sit causa illius; ergo non est simul. Secundo, in relativis tertii generis solum est relativum rationis, cum non sint relativa mutua; relatio autem rationis non est simul cum suo correlativo, cum dependeat a cognitione, non autem a solo fundamento et termino. Ergo ista proprietas non est quarto modo respectu omnis relationis praedicamentalis. Denique etiam relativa rationis sunt simul, ut genus et species; ergo convenit aliis quam relativis praedicamentalibus ista proprietas.

Ad primum respondetur, quod terminus ut formaliter oppositus et correlativus non specificat primo et per se relationem, sed potius specificatur ad illum quam ex illo, ut supra⁴ diximus. Concurrunt enim fundamentum ut specificans per modum principii et causae, cum ordine tamen ad terminum, in quo completur et terminatur specificatio.

Ad secundum respondetur, quod in relationibus non mutuis non invenitur ista proprietas, nisi fundamentaliter proxime, quia non invenitur ibi formaliter terminus, ut supra diximus, in quantum oppositus et correlativus, sed quia alterum extremum accipit denominationem extrinsecam a relatione alterius ad se, et dicitur fundamentaliter proxime terminare, non formaliter; et sic terminus est simul natura cum relatione, quae est ad illum. Quare scibile non est simul cum scientia, neque ratione transcendentalis relationis, quia ut sic est obiectum specificans et causa, neque ratione relationis rationis, quae est posterior, sed ratione fundamenti proximi terminantis, ratione cuius accipitur ut terminans relationem praedicamentalem eo modo, quo terminare potest. Et sic verissima est regula D. Thomae supra posita, quod, ut relativa sint simul natura, debet attendi ad significationes eorum. Si ergo consideretur scibile ut obiectum scientiae, sic non claudit in suo intellectu relationem scientiae, nec est simul natura cum illa, quia sic significatur secundum transcendentalem respectum scientiae. Si autem consideretur non ut obiectum, sed ut terminans relationem praedicamentalem scientiae, saltem fundamentaliter proxime, sic significatur ut correlativum saltem extrinsece et consequenter ut simul natura.

Ad ultimum dicitur relativa rationis non esse simul natura, quia non habent esse, sed solum cognosci, et ideo non magis sunt simul natura quam ipsae cognitiones, unde resultant.

DICO SECUNDO: Altera proprietas, scilicet quod relativa sunt simul cognitione, intelligitur de relativis formaliter secundum exercitium respiciendi, non secundum res, quae materialiter sunt relativae, nec secundum quod relatio consideratur ut informans, sed ut respiciens.

RATIO huius conclusionis est, quia materiale et fundamentale in relatione potest cognosci ut prius suo termino, cum possit esse causa illius aut specificativum vel obiectum eius. Et sic licet definiri non possit sine illo, tamen non simul cognitione est, quia potius est causa cognoscendi et explicandi illud, cum sit definiens. Sola autem relativa, in quantum correlative se habent et oppositionem exercent, habent simultatem, quia connexionem habent respectus et puri termini et non causalitatem. Quodsi ipsa relatio consideretur in vi formae et in actu signato, id est ut exercet munus informandi in subiecto, non secundum munus respiciendi ad terminum, sic non est necesse, quod sit simul cognitione cum suo correlativo, quia sic induit modum inhaerentis, qui est communis relativo et absoluto; unde prout sic non est necesse cognosci simul cum termino seu correlativo, sed tunc cum cognoscitur secundum id, quod relativi proprium est, scilicet ut exercet munus respiciendi. Et sic in divinis quando concipimus relationem paternitatis ut subsistentem et constituentem personam, non est necesse, quod concipiamus ad filium terminari, sed ut principium filii subsistere.

Ex quo sequitur primo, relativa esse simul cognitione et quoad quidditatem et quoad existentiam. Quoad quidditatem, quia propria et quidditativa ratio relativi est ad aliud et consequenter ex essentialibus principiis petit connexionem cum alio, et non causalitatem, sed terminationem, quod est simul se habere. Quoad existentiam, quia non potest in re dari relativum sine termino et correlativo; petit enim realis relatio terminum realiter existentem, ut saepe dictum est.

Sequitur secundo, quod licet aliquando in definitione relativorum ponatur fundamentum, ut cum dicitur: «Pater est, qui genuit simile in natura», tamen simultas cognitionis non ratione fundamentorum illis provenit, in quibus potius aliquando est prioritas et dependentia, sed ratione oppositionis correlativae, licet haec non semper expresse ponatur, nec in omnibus intrinsece et formaliter, sicut in non mutuis.

COORDINATIO PRAEDICAMENTI RELATIONIS.

Genus supremum est relatio realis secundum esse. Dividitur in tria genera immediata: Primum, quod fundatur in quantitate seu proportione, secundum in actione et passione, tertium in mensura.

Primum genus dividitur in relationes aequalitatis et inaequalitatis, similitudinis et dissimilitudinis, convenientiae et diversitatis, proportionis, ut duplum, subduplum etc., quae omnes sunt species atomicae.

Secundum genus dividitur in relationes causae et effectus, actionis et motus seu mutationis, propinquitatis et recessus, secundum quod ista ex motu pendent. Et unaquaeque potest dividi in varias species secundum varias rationes causae et effectus, sicut alia est relatio causae efficientis vel materialis vel formalis etc. Et alia est relatio fundata in motu generationis vel alterationis vel actione creationis etc.

Tertium genus dividitur in relationem ad mensuram, quae est obiectum, vel quae est exemplar seu prototypus. Relatio ad obiectum in relationem potentiae vel habitus aut actus. Et unaquaeque in varias species, secundum quod est potentia activa vel passiva, cognoscitiva vel appetitiva, et illa in varias species cognoscitivi, ut ad visibile, audibile, intelligibile etc. Et similiter exemplaria diversas relationes speciei fundare possunt, prout diverso modo exemplare et ideare dicuntur.