Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Celebri omnium consensu divisio ista in scholis acceptata est, qua dividuntur quinque praedicabilia, scilicet genus, species, differentia, proprium et accidens. DUO AUTEM POSSUNT INQUIRI ad eius explicationem. Primum est: Quodnam est divisum huius divisionis? Secundum: An membra dividentia exhauriant divisum; quod est divisionem esse adaequatam.

Quantum ad primum dico duo: Primum, quod divisum huius divisionis est universale univoce praedicabile. Secundum, quod dividitur universale pro formali, id est ratione universalitatis et praedicabilitatis (nec enim haec ponunt in numero ad praesens), non ratione naturae, quae universalitati substernitur.

ET RATIO PRIMI EST, quia omnia membra dividentia sunt praedicabilia de multis, et non de uno tantum. Praedicabile enim de uno tantum vel est individuum vel praedicatur identice, non formaliter. In praesenti autem neque agimus de individuis neque de praedicatione identica, sed de formali, quia agitur de praedicatione artificiali; idem autem praedicari de seipso non est modus artificialis. Similiter debet esse praedicabile univoce, quia licet analogum praedicetur de pluribus, non tamen simpliciter et uno modo, sed partim uno, partim diverso. Unde non est universale simpliciter, sed secundum quid, id est modo proportionali, et ita excluditur ab universali simpliciter, de quo hic agimus. Et praeterea: Hic solum tractantur praedicabilia, ut conducunt ad constituenda praedicamenta, quae utique constant ex genere et differentia, quibus constituitur species, cui convenit propria passio et praedicata accidentalia. Analogum autem nihil horum constituit, et sic non pertinet per se ad praedicabilia, sicut neque ad praedicamenta.

RATIO SECUNDI EST, quia esse praedicabile et universale accidit naturae. Ergo diversus modus praedicandi non est divisio ipsius naturae, ut natura est, sed ipsius praedicabilis, ut aptitudinem dicit ad praedicandum. Ergo divisio in varios modos praedicabilitatis debet respicere pro formali diviso ipsam formalem rationem ipsius universalitatis seu praedicabilitatis, non vero naturam, quae illi substernitur. Praeterquam quod natura, quae substernitur universalitati, non est aliquid certum et determinatum; potest enim esse aliquid reale vel rationis, substantia vel accidens. Ipsa autem intentio universalitatis est aliquid certum et determinatum tamquam accidens rationis respectu naturae. Ergo ratione illius divisio ista super certum ac determinatum divisum cadit.

Et si inquiras, an divisum sit solum universale logicum pro relatione universalis, vel etiam universale metaphysicum pro fundamento istius relationis: Respondetur utrumque dividi proportionali modo; neque enim dividitur relatio, nisi dividatur suum fundamentum, imo relatio per fundamenta dividitur. Quare si modus praedicandi est diversus, oportet, quod etiam detur diversus modus identificationis cum illis, de quibus praedicatur. Ergo oportet, quod iste diversus modus non solum accipiatur penes ipsam comparationem et relationem ad inferiora ut ad terminum ad quem, sed etiam penes aptitudinem ad essendum, id est praedicandum cum inferioribus, et consequenter penes abstractionem, quae istam aptitudinem fundat in unitate sic abstracta et tali vel tali modo identificabili cum inferioribus.

Circa secundum: Divisio ista exacta et adaequata est et exhaurit omnem rationem praedicabilitatis.

RATIO EST, quia ipsa formalis ratio praedicationis consistit in identitate et connexione unius extremi cum alio. Ergo illa erit adaequata divisio praedicabilitatis, quae est adaequata divisio connexionis et identificationis extremorum. Omnis autem identitas seu connexio extremorum vel est essentialis vel accidentalis, intrinsica vel extrinseca, necessaria vel contingens. Si essentialis, vel explicat totam et integram essentiam, id est omnia, quae ad definitionem concurrunt. Si integram rationem essentiae seu quidditatis, est species. Si partem, vel partem potentialem et contrahibilem, vel actualem et contrahentem. Si potentialem et contrahibilem, est genus, et dicitur in quid incomplete, quia dicit partem quidditativam, id est primam et substantialem seu sub aliis stantem et determinabilem per alias, non determinantem et quasi qualificantem. Si partem actualem, est differentia, quia est praedicatum quasi actus determinans et qualificans. Si vero non convenit essentialiter, sed accidentaliter, id est non ingrediens constitutiva essentiae, vel est praedicatum proveniens ex propriis principiis et necessariam habens connexionem cum illis, et sic est proprium, vel convenit ex extraneis et communibus, et sic est accidens. Quae divisiones, cum tradantur per membra immediate et contradictoire opposita, recte et adaequate dividunt ipsum divisum.

QUIDAM tamen in secundo praedicabili, quod est species, dicunt non praedicari totam quidditatem, sed partem, quia species est pars individui et non totum individuum, et sic praedicatur eo modo quo genus, scilicet ut pars.

Sed hoc inconvenienter dicitur, quia species explicat totam definitionem seu totum, quod in definitione includitur, id est constans ex genere et differentia, ergo explicat totam essentiam rei. Unde respectu essentialium cuiuscumque individui non explicat partem, sed totum, licet non explicet totum ex parte modi, qui est singularitas; individuatio enim non addit aliquid pertinens ad naturam seu essentiam, sed ad modum naturae. Unde species est tota quidditas individui, neque enim duo individua differunt essentia, sed numero et modo essendi. Inconvenienter ergo negatur, quod species praedicet totum, id est quidquid pertinet ad constitutiva essentialia integre et complete in ratione quidditatis.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo potest obici, quia multa sunt, quae praedicantur de pluribus et non continentur in ista divisione; ergo non est adaequata.

Antecedens patet imprimis in analogo, quod praedicatur de multis analogatis, et tamen nec est genus nec species, et multo minus differentia etc. Similiter individuum vagum, ut aliquis homo, persona, suppositum, praedicantur de multis, sicut Petrus dicitur individuum, dicitur persona, et Paulus similiter etc.; et tamen nec est genus nec species, quia genus et species abstrahunt ab individuis et solum praedicant naturam. Denique existentia et mors et similia neque praedicantur essentialiter, quia non pertinent ad quidditatem rei, neque ut proprium, quia non dimanant a principiis intrinsicis, neque ut accidens, quia non adsunt et absunt sine subiecti corruptione; ergo in nullo istorum praedicabilium comprehenduntur.

Confirmatur specialiter in modo, quo praedicatur natura humana et eius praedicata superiora de Verbo divino. Neque enim praedicantur de Deo essentialiter, quia in tempore illi coeperunt convenire; neque contingenter ut accidens, quia unio illa hominis ad Deum est substantialis facitque Deum vere et univoce esse hominem, sicut Petrus et Paulus, quibus non convenit contingenter natura humana; neque ut proprium, quia non dimanat naturaliter ex principiis intrinsicis Dei, alioquin ab aeterno ei conveniret. Ergo datur modus praedicandi non pertinens ad ista quinque praedicabilia.

RESPONDETUR: Negatur antecedens. Et ad instantiam de analogo dictum est supra,¹ quod analogum non est simpliciter universale, sed reductive, quia non dicit praedicatum simpliciter unum, sed partim unum, partim diversum. Definitio autem universalis est, quod sit unum in multis; ergo sicut deficit a ratione unitatis, ita a ratione universalitatis simpliciter.

Ad secundam instantiam de individuo vago dicimus ex eodem fere principio excludi a ratione universalis simpliciter, quia non dicit solam naturam, sed etiam modum essendi, qui est individuatio seu personalitas, ut docet S. Thomas 1. p. q. 30. art. 4. Unde non habet unum simplicem modum praedicandi, sed praedicatur in quid et in quale: in quid, quatenus dicit naturam, in quale, quatenus dicit modum individuationis, qui extra conceptum naturae est et a conditionibus accidentalibus dependet, quae pertinet ad hic et nunc; et ita non reducitur ad unum tantum praedicabile, sed ad plura, scilicet individuale seu essentiale. Et similiter definitio excluditur a ratione praedicabilis simpliciter, quia est terminus complexus et non simplex; reducitur autem ad secundum praedicabile, quia reducitur ad suum definitum; proprie enim sola species definitur, ut dicitur in 7. Metaph.,² quia sola constat ex genere et differentia.

Ad tertiam instantiam dicetur in q. 12. de Accidente. Sufficit nunc insinuare, quod adesse et abesse sine subiecti corruptione est idem, quod sine destructione conceptus quidditativi. Et sic intelligitur definitio accidentis; et ita mors et existentia sunt accidentia, quia licet non adsint vel absint sine corruptione physica, quae pertinet ad existentiam, bene tamen sine metaphysica, quae pertinet ad quidditatem subiecti, cui conveniunt. Quod secus accidit in propria passione, cuius connexio ad subiectum si destruitur, destruitur essentia ex consequenti.

Ad confirmationem respondetur aliquos existimare ex unione naturae humanae ad Verbum resultasse nova praedicabilia, quae vocant assumptiva, quia neque essentialiter neque accidentaliter dicuntur de Deo, sed substantialiter. Ceterum evidenter S. Thomas 3. p. q. 16. art. 1. sentit eodem modo praedicari naturam humanam facta incarnatione atque de quolibet alio individuo talis naturae; alioquin illa persona non esset univoce homo, si essentialiter non praedicaretur homo de illo sicut de aliis individuis. De quo videatur ibi Caietanus.

Et quando dicitur, quod Deo accidentaliter et ex tempore convenit esse hominem: respondetur, quod Deo ut subsistenti in natura divina accidentaliter convenit esse hominem, et in tempore Deus factus est homo. Deo autem ut subsistenti in natura humana et supposita incarnatione essentiale est esse hominem, quia sic est individuum hominis.

Et cum instatur: Ergo ab aeterno est homo, quia essentiales propositiones sunt aeternae: negatur consequentia propter variationem appellationis, quia quando dicitur: «Deus est homo ab aeterno», ly Deus tenetur absolute et facit sensum absolutum; applicatur enim Deo sine aliqua restrictione, et sic involvit Deum, prout subsistit in natura divina. De Deo autem ut subsistenti in natura divina temporaliter dicitur, quod est homo, et non ab aeterno. Si autem restrictive sumatur pro Deo ut subsistenti in natura humana seu Deo incarnato, sic est propositio aeternae veritatis, sumendo ly «est» quantum ad connexionem et convenientiam, non quantum ad existentiam. In his autem propositionibus propter periculum errandi non debet ita absolute concedi propositio, sed cum restrictione.

Secundo arguitur: duo praedicabilia, in quae omnia alia conveniunt, scilicet praedicabile essentialiter et accidentaliter; ergo superfluunt quinque.

Si dicas illa duo esse genera praedicabilium, non species ultimas, in quas illa necesse est, quod dividantur. Contra: quia si quinque praedicabilia sunt infimae species, plura debent poni quam quinque. Nam sicut praedicatio in quid dividitur in praedicationem de pluribus specie differentibus, quae est genus, et de pluribus numero differentibus, quae est species, ita praedicatio in quale essentialiter potest dividi in illud, quod praedicatur de pluribus specie differentibus, scilicet differentia generica, et quae de pluribus numero differentibus, ut specifica. Similiter genus potest dividi in supremum et subalternum. Et sicut dividitur praedicabile penes praedicationem in quid et in quale, essentiale et accidentale, cur non etiam penes praedicationem separabiliter et inseparabiliter, intrinsice et extrinsece, possibiliter et impossibiliter, et alios similes modos, qui diversas species praedicabilitatis constituunt.

Confirmatur, quia Philosophus 1. Topic. cap. 3.³ nominat solum quatuor praedicata, scilicet genus, definitionem, proprium et accidens; ergo totidem erunt praedicabilia, quia sic se habent sicut praedicata. Quodsi per ordinem ad praedicamenta sumatur numerus praedicabilium, cum sint decem modi essendi, scilicet decem praedicamenta, totidem erunt praedicabilia, quia modus praedicandi sequitur modum essendi.

RESPONDETUR solutione data ad argumentum. Et ad primam replicam dicitur, quod praedicari de pluribus specie differentibus, si praecise sumatur, non distinguit formaliter praedicabilia, cum idem genus praedicetur de speciebus et individuis diversis, et eadem differentia et proprietas generica similiter. Sed formalis distinctio inter genus et speciem est, quod genus praedicatur in quid incomplete, id est non integram quidditatem praedicat, sed eius partem, species autem in quid complete, id est integram quidditatem praedicat. Integra autem ratio quidditatis non nisi de pluribus individuis praedicari potest. Et dicimus praedicare integram quidditatem, non quia explicet totum, quod est in individuo, etiam modum singularitatis, sed totum, quod pertinet ad quidditatem in individuis. Differentia autem sive est generica sive specifica, semper praedicat partem essentialem, non totum; unde in modo praedicandi non differt, sed in re materiali, quam praedicat. Et similiter genus supremum et subalternum habent eundem modum praedicandi, scilicet partem quidditativam, non totam quidditatem, licet una pars quidditativa sit universalior et superior altera; hoc enim per accidens se habet in formali modo praedicandi per modum artis in quid, de quo fusius dicemus in quaest. de Genere et de Differentia.

Ad ultimam instantiam dicitur non omnes modos variare per se rationem praedicabilitatis, nisi illos, qui per se variant modum identificationis et connexionis extremorum secundum rationem unius in multis, sicut essentialiter et accidentaliter se habere, per modum quid vel quale. Reliqui vero, qui modum istum connexionis et identitatis per se non variant, neque diversa praedicabilia constituunt, nisi ad istos modos «essentialiter» et «accidentaliter» reducantur, sicut reducuntur ly intrinsice, et in aliquibus separabiliter et inseparabiliter, sicut si separabile sit accidens et inseparabile proprium. Quando tamen inveniuntur intra genus accidentale tantum, per se non variant rationem praedicabilitatis unius de multis.

Ad confirmationem respondetur illo loco Aristotelem non numerare modos praedicandi universalium de inferioribus, cum etiam numeret definitionem, quae est quid complexum, sed numerat praedicata, ex quibus loci arguendi deducuntur ad varias quaestiones. Et quia idem argumentum sumitur ex specie et ex differentia ultima illius (genus enim rationem importat magis indeterminatam), ideo Aristoteles compendio tradidit speciem et differentiam uno nomine definitionis.

Et ad instantiam, quae additur de numero praedicamentorum, respondetur, quod modi praedicabilium non sequuntur modum essendi absolute et secundum participationem entis, sed comparativum, quo connectuntur inferiora cum superioribus. In summa: Praedicamenta distinguuntur in accidentibus penes diversum modum participandi substantiam, ipsa autem substantia per hoc, quod habet esse per se. Praedicabilia vero penes diversum ordinem universalis ad inferiora.

Circa primam partem difficultatis propositae, scilicet an sit divisio generis in species, notandum est ex duplici capite provenire difficultatem:

Primo, quia inter ipsa praedicabilia quaedam accidentaliter praedicantur, ut duo ultima, proprium et accidens, quaedam essentialiter, ut tria prima. Non videtur autem aliquid univoce se habere ad hoc, quod est accidentaliter et essentialiter dici.

Secundo provenit difficultas ex ipsa complicatione divisionis, quia si universale est genus ad quinque praedicabilia, et unum ex membris dividentibus est genus, coincidet divisum cum membro dividente. Nec sufficit dicere, quod universale, quod est hic divisum, formaliter in se est universale, denominative autem genus, quod non est formaliter coincidere cum membro dividente. Contra enim est, quia sic eidem intentioni universalitatis conveniret esse univoce formaliter et denominative, essentialiter et accidentaliter. Nam in se essentialiter universalis est, et cum denominative sit genus, genus autem quaedam universalitas est, accidentaliter habebit universalitatem, quae est in genere, cum tamen essentialiter sit ipsa universalitas in communi, quae in ipsum genus ingreditur.

PRIMA DIFFICULTAS aliquos compulit, ut dicerent hanc divisionem esse analogam, licet respectu trium primorum praedicabilium univoca sit. Alii autem univocam esse putant et generis in species. Alii mediant inter utrosque dicendo, quod universale metaphysicum, seu pro unitate et aptitudine ad multa, est analogum, pro relatione autem rationis, quae est secunda intentio, est univocum. Apud omnes tamen certum est, quod universale sumptum materialiter et pro substrato, non est univocum ad omnia praedicabilia, imo nec respectu unius tantum. Nam genus v. g. potest habere pro materiali, quod denominat, tam ens reale quam ens rationis, substantiam et accidens. Quare non loquimur nisi pro universali formaliter accepto.

SECUNDA VERO DIFFICULTAS non minus aliquorum torsit ingenia, quia dividunt duas universalitates, aliam per se et intrinsice, et aliam per accidens et extrinsecam. Prima est, quae convenit naturis et in eis exercetur easque denominat; resultat enim ex abstractione naturarum. Secunda est, quae super ipsam universalitatem reflectit, et diversas intentiones seu modos universalitatis in unum adunans eis tribuit iterum aliam denominationem universalis accidentaliter et denominative; ita quod, sicut prima universalitas respectu naturarum denominative se habebat, licet in se universalitas esset, ita secunda universalitas respectu primae denominative et accidentaliter se habet. Unde non repugnat in his secundis intentionibus unum et idem praedicatum essentialiter et accidentaliter eidem inesse, et quod eadem intentio possit esse superior et inferior respectu eiusdem, non eadem intentio et praedicatum numerice sumptum, sed specifice seu universaliter, quia intentio universalitatis, quae essentialiter et formaliter est talis, rursus potest denominative induere universalitatem per reflexam cognitionem, qua illi attribuitur alia universalitas. V. g. animal per universalitatem et abstractionem dicitur genus. Rursus illa intentio generis, ut convenit cum alia intentione generis, reflexe cognoscitur et abstrahitur ab illaque abstractione denominatur species quaedam universalium; hoc enim est genus. Quod totum non continet aliud mysterium quam vulgarem illam doctrinam, quod potest aliquid formaliter esse genus et denominative species, formaliter universale in communi et denominative tale universale, quod est genus. Ita Martinez disp. 1. super Porphyr. q. 4.

DICENDUM NIHILOMINUS EST divisionem hanc universalis in quinque universalia seu praedicabilia esse univocam et per modum generis in species.

Hanc communiter sequuntur auctores, praesertim thomistae, et etiam schola Scoti. ET FUNDAMENTUM EST, quia ista quinque praedicabilia quantumcumque accidentaliter praedicentur ut proprium et accidens, vere et univoce praedicantur de multis; ergo univoce sunt universalia.

Antecedens est D. Thomae 1. Contra Gent. cap. 32., ubi dicit, quod «omne, quod univoce praedicatur, vel est genus vel species vel differentia, vel proprium vel accidens». Ergo omnia ista quinque praedicabilia fundant univocam praedicationem. Praedicatio autem univoca in omnibus, quae univoce praedicantur, simpliciter est eadem; salvatur enim una ratio, quae praedicatur de multis, siquidem univoce praedicantur secundum eandem rationem. Ergo quidquid univoce praedicatur, simpliciter salvat veram et propriam universalitatem, quae solum consistit in hoc, quod sit unum in multis. Unde aliud est, quod praedicatio aliqua sit secundum quid quantum ad entitatem, quam praedicat, aliud quod sit secundum quid quantum ad universalitatem, secundum quam praedicatur. Ad primum enim sufficit identitas accidentalis inter praedicatum et subiectum; ad secundum vero requiritur, quod id, quod praedicatur, simpliciter non sit unum in multis, ad quod necesse est, vel quod non habeat unitatem simpliciter, vel quod ea, de quibus dicitur, non sint plura simpliciter. Quidquid autem univoce praedicatur, unum simpliciter est et de pluribus dicitur; ergo habet universalitatem univocam. Unde bene stat aliqua analogia in ratione entis, et non in modo praedicationis.

Quod vero per modum generis se habeat, constat, quia dividitur in illas quinque intentiones praedicabilium, quae non differunt inter se solo numero, sicut duae intentiones generis vel speciei vel differentiae, ergo differunt specie in genere intentionis; habet ergo se ad illa ut genus.

Ad primam ergo difficultatem a principio dicitur, quod ultima duo praedicabilia dicuntur accidentaliter, quod est dici secundum quid ex parte rei, quae praedicatur, non tamen dicuntur secundum quid quantum ad modum universalitatis, quia in hoc retinent rationem unitatis, quae dicitur de multis.

INSTABIS: Quartum et quintum praedicabile solum dicuntur denominative. Denominativa autem non sunt univoca, tum quia distinguuntur ab univocis et aequivocis a Philosopho in Antepraedicamentis;¹ tum quia dicunt concretum accidentis, quod est ens per accidens et consequenter non habet rationem unius praedicabilis; tum denique quia accidens unitur quidem subiecto, quod denominat, sed non identificatur cum illo, neque ex pluribus subiectis potest abstrahi unum accidens, nisi eo modo, quo forma abstrahitur a materia, quae est abstractio formalis, non autem abstractione totali, sicut requiritur ad universale.

Respondetur praedicationem quarti et quinti praedicabilis esse quidem denominativam, sed non tollere, quod possit etiam esse univoca vel aequivoca. Quando enim distinguuntur a Philosopho ab aequivocis et univocis, non ita distinguitur, quasi non possit iidem utrumque convenire, sed quia non convenit sub eadem ratione. Quomodo autem conducebat ad doctrinam Philosophi distinguere ab aequivocis et univocis denominativa, dicemus in Antepraedicamentis.²

Quod vero dicitur denominativum esse ens per accidens, respondetur formaliter non esse ens per accidens seu ex parte formae; album enim solam qualitatem significat, ut dicit Aristoteles cap. de Substantia³ et D. Thomas 5. Metaph. lect. 9.⁴ Sed constitutum ex subiecto et accidente est ens per accidens, at hoc non praedicatur denominative; solum enim de substituto seu subiecto fit praedicatio denominativa, cum de illo forma praedicatur.

Et ad tertiam instantiam dicitur, quod inter accidens et subiectum non est identitas quidditativa et intrinsica, sed denominativa. Et omnia inferiora conveniunt in accidente sicut in denominante, non sicut in constituente. Et sic resultat universale praedicationis denominativae, hoc simpliciter est universale, licet secundum quid identificetur cum subiecto ex parte entitatis, praedicatur autem absolute ex parte universalitatis et modi, sub quo identificatur.

Ad secundam difficultatem respondetur ex doctrina data, quod in istis intentionibus aliud est esse formaliter universale vel genus vel speciem, aliud denominative. Et potest contingere, quod aliqua intentio sit formaliter genus et denominative species, et formaliter universale et denominative genus. Neque hoc est idem, esse essentialiter et accidentaliter tale sub eadem ratione, sed secundum diversas, ut statim dicemus. Quod contingit propter reflexionem intellectus supra suos actus et denominationes. Cum enim resultet aliqua intentio ex abstractione alicuius naturae, rursus supra istam intentionem reflectit intellectus et tamquam rem quamdam vel naturam nova illa abstractione et intentione afficit et denominat. Et sic de aliis intentionibus in infinitum, quod non consistit in alio quam in hoc, quod est unam intentionem, quae denominat naturam, in qua fundatur, posse iterum cognosci tamquam rem et naturam quamdam sicque de novo fundare aliam intentionem, quae denominet ipsam. Et sic respectu naturae, in qua fundatur, est forma denominans, quod est formaliter esse universalitatem, ipsa vero concepta ut natura quaedam, est fundans et denominata ab alia secunda intentione inde resultante, et sic est denominative universalis.

DICIMUS ERGO, quod universale in communi non coincidit cum membro dividente, quod est genus, formaliter et ut quo, sed denominative et ut quod: id est universale in communi non est forma, qua aliquid est genus, sed qua est universale. Illa tamen forma concepta ut res quaedam suscipit in se denominationem generis respectu quinque praedicabilium et sic denominatur a suo membro dividente. Et eadem ratione unum membrum dividens potest a suo opposito denominari, sicut genus potest dici species, id est intentio generis denominatur esse quaedam species universalis, et individuum est species, id est intentio individui quaedam species est intentionis. Et specieitas in abstracto etiam potest denominari species, quia formae rationis per omnia transcendunt, quia in omnibus fundantur.

SI INSTES: Universale includitur in differentiis contrahentibus ipsum, tum quia differentiae contrahentes etiam universaliter praedicantur, tum quia unum ex praedicabilibus est differentia. Ergo universale non est genus ad illa, quia genus extra differentias est.

Respondetur negando antecedens. Nam differentiae, quibus dividitur universale in quinque praedicabilia, non sunt relationes universalitatis, sed modi differentiales, quibus relatio ista contrahitur. Et ideo formaliter non sunt universalitas, possunt tamen esse denominative. Sed hoc non est includi in illis formaliter et essentialiter genus, sed ipsa posse esse fundamentum universalitatis; hoc enim convenire potest omni enti abstrahibili, sive sit reale sive rationis. Quod autem unum ex praedicabilibus sit differentia, non arguit, quod universale includitur formaliter in differentiis, id est in modis se habentibus, sed in intentione differentiae, quae est quaedam species universalitatis ex tali modo contrahente resultans, scilicet ex modo in quale essentialiter.

Circa secundum, quod in titulo articuli quaeritur, an divisio ista in quinque praedicabilia sit immediata, respondetur parum referre sic vel aliter loqui. Potest enim dici, quod universale immediate dividitur in universale essentiale et accidentale, non quidem sumendo essentiale et accidentale absolute, sed prout invenitur in ratione universalis, quatenus scilicet unum existens respicit multa modo essentiali vel modo accidentali. Deinde vero modus respiciens plura essentialiter alius est in quid per modum generis, vel in quid per modum speciei, vel in quale per modum differentiae. Et similiter modus respiciendi plura accidentaliter alius est accidentaliter proprie, vel accidentaliter communiter. Et sic potest dici, quod est divisio immediate in illa duo membra tamquam generica, et mediate in istas quinque tamquam in species infimas.

Potest etiam dici, quod universale immediate dividitur in illas quinque species, quia praedicatio essentialis et accidentalis ut sic non per se dividunt rationem universalitatis, nisi quatenus pertinent ad ipsam rationem generis vel speciei etc. Absolute enim essentiale vel accidentale potest inveniri etiam extra praedicationem universalem; sicut cum dico: «Petrus est hic homo», est praedicatio essentialis, «Petrus est hoc album», est praedicatio accidentalis. Non ergo essentiale et accidentale ut sic sunt per se et proprie differentiae universalis, cum extra praedicationem universalem inveniantur, sed solum accidentale et essentiale, quatenus constituunt vel imbibuntur in ipsa ratione generis vel speciei vel proprii etc.