Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

In quaest. praec. art. 1. diximus quaestionem an est solum respicere existentiam vel possibilitatem seu rem aliquam dari, non tamen causam vel radicem, propter quam detur. Eodem modo in assignanda differentia demonstrationis propter quid et quia procedendum est. Nam praecipue differunt in hoc, quod demonstratio quia solum intendit ostendere evidenter, quod aliquid sit verum, id est quod vere datur, non tractando, quomodo sit verum seu causam, propter quam detur, sed hanc investigat demonstratio propter quid.

Distinguit autem Philosophus has demonstrationes cap. 11. (alias 10.)¹, tum respectu diversarum scientiarum, tum respectu eiusdem; possunt enim utrobique inveniri. In diversis quidem scientiis, quia multae scientiae de aliqua re non cognoscunt causam et radicem eius, sed tantum cognoscunt evidenter, quod talis res sit, sive sint scientiae inter se disparatae, sive una subalternetur alteri, eo quod ad subalternantem spectat scire propter quid, ad subalternatam quia; quod commodius seq. quaest. explicabimus tractando, quomodo differant scientia subalternans et subalternata. In eadem autem scientia distinguit Philosophus has demonstrationes ex diverso modo procedendi, quia ut advertit D. Thomas 1. Poster. lect. 23.², oportet, quod demonstratio sit ex causis veris et immediatis. Unde contingit deficere a demonstratione propter quid, vel quia non proceditur ex causis, sed ex effectibus, vel quia non ex causis immediatis et proximis, sed remotis, quae non sunt determinata radix huius veritatis, ut si quis probaret lapidem non respirare, quia non est animal, reddit causam remotam, quia aliqua sunt animalia, quae non respirant; unde praecipue servit ad demonstrationes negativas.

Ex quo obiter colligitur aliquos minus advertenter confundere demonstrationem propter quid cum demonstratione a priori, et demonstrationem quia cum demonstratione a posteriori. Quod non ita est, quia licet omnis demonstratio propter quid sit a priori, sed non e contra, et omnis demonstratio a posteriori est quia, sed non e contra. Nam demonstratio quia solum consistit in hoc, quod ostendatur veritas, sed non radix illius propria et immediata. Quod autem detur aliqua veritas, potest aliquando ostendi per aliquid posterius, scilicet per effectum, aliquando per aliquid prius, scilicet per causam remotam, aliquando per aliquid concomitans. Unde non omnis demonstratio quia est solum a posteriori, id est ex effectu, sed aliquando per aliquid prius, scilicet per causam remotam. At vero omnis demonstratio propter quid semper est a priori, quia semper est per causam eamque proximam et immediatam.

Duo ergo restant in praesenti explicanda: Primum, an sit adaequata ista divisio; secundum, qualis sit, an generis in species vel analogi in analogata.

Circa primum dicendum est, quod haec divisio est adaequata, quae est sententia communis, licet Commentatori initio Physicorum communiter tribuatur, quod alterum demonstrationis membrum addiderit, quod vocavit demonstrationem simpliciter, videlicet quae non solum demonstrat propter quid, sed etiam demonstrat rem esse. Alii dicunt demonstrationem a signo nec esse propter quid nec quia.

NIHILMINUS ASSERTIO NOSTRA PROBATUR, quia ista divisio traditur per membra immediate opposita, quorum unum infert contradictoriam negationem ad alterum. Nam demonstratio quia est illa, quae tradit veritatem aliquam non ostendendo propriam et peculiarem eius radicem, sive id fiat per causam remotam sive per effectum sive per aliquid aliud, cum quo illa veritas habeat connexionem per se, licet ab illa non oriatur. Demonstratio autem propter quid est illa, quae ostendit veritatem aliquam secundum suam propriam causam et radicem cognitam ut talem; causa autem immediata et proxima et non immediata contradictionem important. Ergo differunt istae demonstrationes per immediatam oppositionem, et sic adaequate exhauriunt divisum. Quod non contingit in demonstratione a priori et a posteriori, quia potest fieri demonstratio per aliquid, quod non sit prius nec posterius, sed concomitans, et quod est simul cum alio, sicut correlativa sunt simul et per unum demonstratur aliud, ut si est pater, ergo datur filius, et tamen non se habent ut prius et posterius. Et similiter in Mathematicis frequenter contingunt demonstrationes fundatae in aliqua proportione vel correspondentia inter lineas vel alias figuras sine hoc, quod interveniat ibi ratio causae vel effectus. Et ad hoc etiam pertinent demonstrationes, quae deducuntur ex actibus cognitionis vel visionis, ut si dicas: «Lapis videtur a me, ergo lapis est», et tamen lapidem esse visum nec est causa nec effectus existentiae lapidis. An vero demonstratio propter quid et quia possint in alia membra dividi, ut videtur sentire Commentator loco cit., dicemus in solutione ultimi argumenti.

Sed petes, quid intelligamus nomine causae remotae et causae proximae. Respondetur, quod causa remota, ut sumitur ex Mag. Soto in 1. Poster. q. 5. et Caietano super cap. 12. 1. Poster., est illa, quae non convertitur cum suo effectu; causa enim remota non nisi remote influit in effectum, et sic excedit illum. Quando autem convertitur cum effectu formaliter loquendo et per se, dicitur causa proxima.

Quod vero non convertatur aliqua causa cum effectu formaliter et proxime, potest triplici modo considerari: Primo, quia licet cum effectu convertatur, non tamen immediate, sed aliquid inter causam et effectum debet mediare, sicut essentia considerata respectu tertiae et quartae passionis, quas causat mediante prima vel secunda. Secundo, per aliud extremum dicitur causa remota, quae non convertitur cum effectu nec illum infert aut infertur ex illo, licet quandoque talem effectum operetur; sicut si dicas, quod aliquis habet febrim, quia habet concitatum pulsum, aliquando enim sine febri datur pulsus concitatus, ut in currente; aliquando e contra febris sine concitatione pulsus, ut in moriente. Tertio denique dicitur causa remota, quae non adaequate convertitur cum effectu, est tamen causa sufficiens ad inferendum negationem effectus, non autem ad positive ponendum illum; sicut bene valet: «Non est animal, ergo non respirat», e contra tamen non valet: «Est animal, ergo respirat»; et ita ly animal dicitur causa remota respirationis. Et ad hoc pertinet illud exemplum, quod affert Philosophus hic de illo, qui interrogatus, an essent tibicines in Scythia, respondit ne quidem esse vites, quod fuit vere causa valde remota.³

Circa qualitatem huius divisionis, an sit univoca vel analoga, TOTA DIFFICULTAS reducitur ad hoc, an utraque demonstratio causet scientiam simpliciter, an sola demonstratio propter quid. Videtur enim illi soli convenire definitio supra tradita, quod scire est cognoscere causam, ob quam res est, et illius causam esse. Ergo illa demonstratio, quae non cognoscit causam, ob quam res est, simpliciter non facit scire, et sic in ratione demonstrationis scientificae analogice convenit cum demonstratione propter quid. — Ex alia vero parte univoce videntur convenire demonstratio quia et propter quid, siquidem demonstratio quia habet certitudinem et evidentiam circa suum obiectum, ergo eodem modo opponitur opinioni sicut scientia propter quid; opinio enim est incerta et inevidens. Ergo habet substantiam et essentiam scientiae, siquidem habet substantiam et essentiam evidentiae et certitudinis, quae opponitur et destruit opinionem, et sic pertinet ad scientiam.

Nihilominus dicendum est demonstrationem vel scientiam quia intrinsece et substantialiter habere rationem demonstrationis, quatenus habet certitudinem et evidentiam, et sic absolute esse univoce demonstrationem secundum modum formalem procedendi certo et evidenter, sed imperfecte participare rationem scientiae, quia non versatur circa obiectum perfecte scientificum, quod est quidditas et ea, quae ad quidditatem sequuntur, sed versatur circa ipsum an est, non attingendo radicem et causam veritatis propter quam est.

Quod ergo veram et propriam demonstrationem faciat ex parte certitudinis et evidentiae, deducitur ex D. Thoma 1. p. q. 2. art. 2., ubi probat dari demonstrationem de hoc, quod Deus sit, licet procedamus per effectus, qui sunt notiores quoad nos. Et ratio est clara. Nam demonstratio quia innititur connexioni necessariae inter effectum et causam vel inter causam remotam et effectum, sicut per necessariam connexionem probatur omne, quod fit, ab alio fieri et non dari processum in infinitum. Et similiter in demonstrationibus negativis ex negatione causae remotae bene infertur negatio effectus, licet non ex sola positione posito; sicut bene valet: «Non est animal, ergo non respirat», sed non positive: «Est animal, ergo respirat». Est ergo demonstratio quia certa et evidens.

Quod vero ex parte obiecti, quod attingit, non sit scientia perfecta, probatur, quia non attingit quod quid, sed an est. Sed quaestio an est praesupponitur ad scientiam, unde nulla scientia potest ministrare principia ad probandum an est de suo subiecto, sed debet ea praesupponere aliunde. Ergo in demonstratione quia necessario proceditur ex extraneis ab obiecto, licet non extraneis a connexione cum conclusione demonstrata; et tamen scientia, quae proprie et perfecte est scientia, non procedit ex extraneis, ut probat Philosophus 1. Poster. cap. 7.⁴ Igitur demonstratio quia solum versatur circa praeambula ad scientiam; non circa proprium obiectum scientiae, quod est quid. Et hinc est, quod scientia quia potest pertinere et reduci ad eandem scientiam propter quid, et quamvis procedat ex principiis extraneis et quantum ad hoc videatur esse diversae speciei, sed tamen est diversae speciei imperfecte, et sicut embryo quidam scientiae deserviens scientiae principali ministerialiter. Versatur enim circa praeambula et praesupposita ad scientiam, scilicet circa quaestionem an est, quod melius explicabitur solutione ad ultimum. Quomodo autem conveniat scientiae subalternatae scire quia, et subalternanti scientiae propter quid, seq. quaest. explicabitur. Et ex hoc manent solutae rationes dubitandi a principio huius dubioli.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Contra primam conclusionem arguitur, quia ex una parte videntur dari plures demonstrationes quam propter quid et quia, et ex alia parte pauciores. Videntur quidem dari plures. Nam imprimis potest dari illa, quam Commentator 1. Phys. vocat demonstrationem simpliciter, scilicet quae demonstrat rem esse et propter quid sit, quae simul est demonstratio propter quid et quia. Item demonstratio per signum neque demonstrat per causam neque per effectum ipsi rei adaequatum, ergo est alia tertia demonstratio. Item demonstratio deducens ad impossibile et similiter demonstratio negativa, in qua sumitur pro medio aliqua negatio, neque procedunt per causam neque per effectum, cum negatio et impossibile neque sint causa neque effectus rei demonstratae. Denique demonstratio, in qua ex aliquo praedicato superiori colligitur aliquid convenire inferiori, non est quia nec propter quid, ut in hoc syllogismo: «Omne animal est substantia, omnis homo est animal, ergo omnis homo est substantia», ubi ly animal neque est causa neque effectus respectu substantiae.

Ad primum exemplum respondet Caietanus 1. Poster. cap. 13., quod illa demonstratio Commentatoris non est media inter demonstrationem quia et propter quid, sed subdividit demonstrationem propter quid, quasi dicatur: Alia est demonstratio propter quid tantum, alia, quae demonstrat propter quid et simul, quod res sit. Verius tamen videtur demonstrationem propter quid semper includere demonstrationem quia virtualiter et eminenter. Qui enim demonstrat causam veritatis, a fortiori demonstrat, quod detur talis veritas, e contra vero non; qui enim demonstrat veritatem dari, non continuo demonstrat causam, propter quam datur.

Ad secundum exemplum dicitur, quod demonstratio per signum de se solum probat rem esse, non autem ostendit causam et radicem eius, sive signum sit effectus sive causa remota vel aliquid concomitans; et ita pertinet ad demonstrationem quia.

Ad tertium respondetur, quod imprimis demonstratio, de qua Philosophus hic agit, potest dici, quod solum est demonstratio ostensiva; sed tamen adhuc illa, quae est ad impossibile, reducitur ad demonstrationem propter quid vel quia. Nam si deducat ad impossibile per causas talis impossibilitatis, est propter quid; quae vero deducit ad impossibile ex effectibus, est demonstratio quia. Ut si dicas: «Si equus discurrit, sequitur, quod sit rationalis», proceditur per effectus. Si autem dicas: «Si lapis est vivens, sequitur, quod se moveat», est propter quid. De demonstratione vero negativa dicimus, quod etiam una negativa potest esse causa negationis suo modo, sicut bene valet: «Non est animal, ergo non est rationale». Et sic, quando affertur propria et immediata causa negandi, est demonstratio propter quid.

Ad quartum dicitur, quod illa demonstratio est demonstratio quia; solum enim probat dari talem veritatem, non afferendo causam eius proximam et adaequatam, sed identicam et remotam; non enim propria et unica causa, quod aliquid sit substantia, est animal. Ceterum quando proceditur ab universali ad singulare, ut si dicatur: «Omnis homo est risibilis, ergo Petrus», vel illa non est demonstratio propria, sed explicatio partium contentarum in universali, vel si est demonstratio, est propter quid; tradit enim causam, propter quam Petrus est risibilis.

Secundo arguitur: Nam demonstratio quia, quantumcumque certo et evidenter procedat, non tamen quietat intellectum, sed adhuc relinquit suspensum, quousque causam et radicem veritatis sciat. Proprium autem scientiae est quietare intellectum, et ita D. Thomas 1. Poster. lect. 18.⁵ dicit, quod scire ex propriis principiis solum est vere scire. Et lect. 23.⁶ inquit demonstrationem propter quid esse demonstrationem simpliciter. Ergo demonstratio quia non est simpliciter et univoce demonstratio.

Confirmatur, quia demonstratio quia non constat ex praemissis necessariis simpliciter, ergo non est simpliciter demonstratio.

Antecedens probatur: Praemissae vel sunt causa remota vel effectus. Causa remota non habet necessariam connexionem cum effectu, sicut esse animal ad esse respirativum; effectus etiam vel supponuntur cogniti per causam vel per experientiam. Si per causam, illa demonstratio erit propter quid; si per experientiam, eius cognitio est fallibilis et consequenter non fundat necessariam demonstrationem.

RESPONDETUR scientiam quia esse imperfectam scientiam et non simpliciter, ex parte obiecti, quia in illo non attingit quid, sed an est. In eo vero, quod attingit, perfecte quietat intellectum, scilicet quoad an est, licet relinquat intellectum non convictum neque quietum quoad quid est, quia hoc ad se non pertinet; et pro tanto est imperfecta illa demonstratio, quia hanc rationem quidditatis non attingit. Nec amplius Divus Thomas vult in illis locis, in quibus soli demonstrationi propter quid attribuit rationem demonstrationis simpliciter, id est, si consideretur ex parte obiecti perfecte scientifici, quod est quidditas; hanc enim simpliciter non attingit. Si autem consideretur modus scientifice attingendi, id est certo et evidenter, sic etiam demonstratio quia simpliciter est demonstratio.

Ad confirmationem respondetur quod causa remota praecipue deservit ad demonstrationem negativam, quando non est causa convertibilis cum effectu, sicut bene valet: «Non est animal, ergo non respirat», non tamen positive: «Est animal, ergo respirat». Si tamen causa remota sit convertibilis cum effectu, ut cum ex aliqua essentia infertur propria passio mediata, tunc etiam positive bene valet a causa mediata seu remota. Nec dici potest, quod in demonstratione negativa negatio causae remotae facit demonstrationem propter quid, sicut demonstratur, quod lapis non respirat, quia non est animal. Hoc, inquam, dici non potest, quia licet illa negatio sufficienter convincat negationem respirationis, quia tamen non negat propriam et immediatam causam respirandi, non traditur per propriam et immediatam causam negationis; propria enim ratio negationis per oppositionem formam immediatam cognoscitur.

Et ad id, quod additur de effectibus, respondetur tunc esse per se notos, quando cognoscuntur per experientiam certam et indubitatam vel saltem inductive manifestatam, quia omnis scientia ortum habet ab inductione, ut cum ostendimus ex effectibus dari primam causam, effectus aliquos dari indubitatum est.

Ultimo arguitur: Nam demonstratio quia et propter quid procedunt ex diversis principiis et sub diverso lumine, una ex effectibus, alia ex causis. Ergo debent generare habitus specie diversos, quia ex diversitate principiorum et luminis sumitur diversus habitus scientificus; non ergo demonstratio quia reducitur ad scientiam propter quid, quia non reducitur ad eius principia.

RESPONDETUR, quod si demonstratio quia et propter quid procedunt in diversis scientiis, sive subalternatim positis sive disparate se habentibus, constat tunc etiam ad diversos habitus pertinere. Si autem in eadem scientia procedat utraque demonstratio, quatenus demonstratio quia in eodem obiecto tangit rationem an est, et demonstratio propter quid rationem quid est, sicut e contra, in Theologia probatur Deum esse per demonstrationem quia, tunc dicunt aliqui, quod licet demonstratio quia et propter quid procedant ex diversis principiis et sic sint diversae speciei, generant tamen eundem assensum specie et consequenter eundem habitum; sicut calor productus ab igne et a sole est eiusdem speciei. Ita Mag. Soto 1. Poster. q. 5. Alii dicunt, quod illi assensus sunt specie distincti, ut Mag. Cabero.

Sed mihi videtur explicatius hoc resolvi ex sententia Caietani 1. p. q. 2. art. 3., ubi dicit, quod cum nulla scientia ex propriis probet suum subiectum esse, sed ex extraneis sibi appropriatis, quando illa extranea nobis notiora sunt, inde est, quod Theologia probat Deum esse, non ex propriis simpliciter, sed ex propriis ministerialiter, scilicet ex notis lumine naturali, quae Theologiae ministrant. Unde dicimus, quod licet demonstratio quia, quando fit in eadem scientia, in qua proceditur propter quid, procedat ex principiis extrinsecis et consequenter distinctis a propter quid, tamen quia appropriantur obiecto talis scientiae et disponunt ad illud, eo quod versantur circa an est et praeparant ad intelligendam quidditatem et demonstrandum passiones de ipsa, ideo dicitur reduci demonstratio quia ad demonstrationem propter quid, quia etsi procedat ex diversis principiis, appropriantur tamen ad obiectum propter quid, disponendo et praeparando ad ipsum per demonstrationem rei quoad an est. Et licet sint assensus specie diversi, si secundum se et seorsum considerentur istae demonstrationes et quasi entitative, ut tamen coordinantur et una appropriate se habet ad aliam praeparando ad illam, reductive pertinet ad eandem speciem scientiae propter quid non absolute, sed appropriate et reductive seu dispositive, sicut dispositiones ad formam substantialem, licet entitative sint distincti generis.