Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

De signo instrumentali, quod vere et proprie sit signum, nullus dubitat; nihil enim manifestius quam instrumentalia et exteriora signa vere esse signa. Sed TOTA DIFFICULTAS est circa signa formalia, quibus formatur et informatur potentia cognoscitiva ad manifestationem obiecti eiusque cognitionem. Et tota difficultas devolvitur ad hoc: Quomodo signo formali conveniat ratio medii ductivi potentiae ad signatum, et quomodo conveniant ei conditiones signi, praesertim illa, quod sit imperfectior suo significato, et dicatur res imperfectius cognosci per signum, quam si in seipsa et immediate cognoscatur et repraesentetur.

Et ratio est, quia signum formale, cum sit ipsa notitia vel conceptus rei, non ponit in numero cum ipsa met cognitione, ad quam ducitur potentia. Unde non potest habere rationem medii ad hoc, ut potentia reddatur cognoscens et ut obiectum ex non manifesto fiat manifestum, siquidem est ipsa ratio et forma cognoscendi, et sic signum ad hoc ducit, ut conceptus notitiaque ponatur in potentia fiatque cognoscens; non vero ipse conceptus medium est ad cognoscendum. Imo aeque immediate dicitur aliquid cognosci, quando cognoscitur in seipso et quando cognoscitur mediante conceptu vel notitia; conceptus enim non facit cognitionem mediatam.

Ut brevius et clarius res ista percipiatur, adverte ex D. Thoma in 4. dist. 49. q. 2. art. 1. ad 15.¹ et Quodlib. 7. art. 1.², quod medium in cognitione est triplex: medium sub quo, ut lumen sub cuius illustratione res aliqua videtur; medium quo, scilicet species, qua res videtur; medium in quo, scilicet id, in quo alia res videtur, ut in speculo video hominem. Et hoc medium in quo potest adhuc esse duplex: quoddam materiale et extra potentiam, scilicet illud, in quo est similitudo seu imago alterius, ut in speculo imago hominis; aliud formale et intrinsecum, sicut species expressa seu verbum mentis, in quo res intellecta cognoscitur. Hoc enim dari ut distinctum ab actu cognitionis docet Divus Thomas q. 8. de Potentia art. 1. et q. 9. art. 5.³ et nos ostendemus in libris de Anima q. 10. constatque praecipuam rationem explicandi verbum in divinis esse, quia in nobis tale verbum datur procedens per intellectionem. Qui autem negant dari verbum in nobis, evacuant istam rationem. Et primum medium in quo facit cognitionem mediatam, id est ex alio cognito vel cognitione deductam pertinetque ad signum instrumentale, secundum vero medium cognitionem mediatam non constituit, quia non duplicat obiectum cognitum neque cognitionem. Ceterum vere et proprie est medium repraesentans obiectum, non ut medium extrinsecum, sed ut intrinsecum et formans potentiam. Etenim repraesentare non est aliud quam reddere praesens et coniunctum obiectum potentiae in esse cognoscibili, sive per modum principii in specie impressa, quae ex parte principii se tenet, quia ex ipsa et potentia procedere debet cognitio, sive ex parte termini in specie expressa, quae ex parte termini se tenet, quia in ipsa obiectum proponitur et praesentatur ut cognitum et cognitionem terminans intra potentiam, intra quam induit rationem obiecti. Redditur autem obiectum praesens seu repraesentatur potentiae non seipso immediate, sed mediante conceptu vel specie. Est ergo medium in repraesentando id, quo sic redditur obiectum repraesentatum et coniunctum potentiae.

DICO ERGO PRIMO: In sententia S. Thomae probabilius est signum formale esse vere et proprie signum, atque adeo univoce cum instrumentali, licet in modo significandi valde differant.

Et pro mente S. Doctoris declaranda expendendum est, quod aliquando loquitur de signo, ut praecise exercet officium repraesentandi aliud a se, et sic tribuit formali rationem signi simpliciter. Aliquando loquitur S. Thomas de signis, quae tamquam res obiectae et prius cognitae ducunt nos ad aliquod signatum, et in tali acceptione docet signum principaliter inveniri in sensibilibus, non in spiritualibus, quae minus manifesta nobis sunt, ut loquitur in 4. dist. 1. q. 1. art. 1. quaestiunc. 2.⁴ et 3. p. q. 60. art. 4. ad 1.

Quod ergo signum formale simpliciter et absolute sit signum, deducitur primo ex Quodlib. 4. art. 17.⁵, ubi inquit, «quod vox est signum et non signatum; conceptus autem est signum et signatum, sicut et res». Sed secundum D. Thomam non potuit conceptus esse signum instrumentale, ut de se patet, cum non sit obiectum extrinsecum movens; ergo attribuit ei rationem signi, in quantum signum formale.

Item in q. 4. de Veritate art. 1. ad 7.⁶ sic inquit: «Ratio signi per prius convenit effectui quam causae, quando causa est effectui causa essendi, non autem significandi. Sed quando effectus habet a causa non solum, quod sit, sed etiam quod significet, tunc sicut causa est prior quam effectus in essendo, ita in significando, et ideo verbum interius per prius habet rationem significationis quam verbum exterius». Ita D. Thomas, ubi loquitur absolute de quocumque verbo mentis et rationem signi illi attribuit, quod instrumentale esse non potest, cum extra potentiam non sit nec moveat, ut dictum est.

Ac denique in q. 9. de Veritate art. 4. ad 4.⁷ inquit, «quod signa in nobis sunt sensibilia, quia nostra cognitio ut discursiva est, a sensibus oritur. Sed communiter possumus signum dicere quodcumque notum, in quo aliud cognoscitur. Et secundum hoc forma intelligibilis potest dici signum rei, quae per ipsam cognoscitur. Et sic angeli cognoscunt res per signa, et unus angelus per signum alteri loquitur». Ita D. Thomas, ubi quando dicit: «Signum communiter possumus dicere etc.», ly communiter non est idem quod improprie et non vere, sed secundum communem rationem signi, veram tamen, licet non sub ea appropriatione, qua nos utimur signis secundum nostrum modum cognoscendi, deveniendo de uno ad aliud et formando cognitionem imperfectam aut discursivam ex signo ad signatum. Et ita quoad modum cognoscendi cum quadam maiori proprietate invenitur ratio signi in signo externo et instrumentali, quatenus ibi manifestius exercetur ducere de uno ad aliud, duplici existente cognitione, altera signi, altera signati, quam unica solum, sicut in signo formali invenitur. Unde tandem D. Thomas hoc ultimo loco cit. solut. ad 5.⁸ dicit, «quod de ratione signi proprie accepta non est, quod sit prius vel posterius natura, sed solummodo, quod sit nobis praecognitum». Ex quo fit, quod ad salvandam proprietatem signi sufficit salvare, quod sit praecognitum, quod in signo formali reperitur, non quia sit praecognitum ut obiectum, sed ut ratio et forma, qua obiectum redditur cognitum intra potentiam, et sic est praecognitum formaliter, non denominative et ut res cognita.

Et ex hoc sumitur FUNDAMENTUM CONCLUSIONIS, quia signo formali convenit proprie et vere esse repraesentativum alterius a se, et ex natura sua ordinatur ad hanc repraesentationem tamquam substituens loco rei seu obiecti, quod reddit praesens intellectui; ergo salvat essentialem rationem signi.

Consequentia patet, quia salvat definitionem traditam signi, quod sit repraesentativum alterius a se per modum alicuius magis noti et substituentis pro alio, atque adeo illi non aequale, sed imperfectius et deficiens. Hoc autem totum invenitur in signo formali. Nam conceptus, v. g. hominis, repraesentat aliud a se, scilicet hominem; et est notior, non obiective, sed formaliter, siquidem hominem reddit notum et cognitum, qui sine conceptu latens est et non praesentatus intellectui; et eadem ratione est prius cognitum formaliter, id est habet se ut ratio, qua obiectum redditur cognitum. Id autem, quod est ratio, ut aliquid sit tale, in quantum ratio et forma, est prius eo, eo modo, quo forma est prior effectu formali. Si ergo conceptus est ratio, ut res sit cognita, prius est prioritate formae ad subiectum et rationis denominantis ad rem denominatam. Similiter non est aequale ipsi obiecto repraesentato, sed inferius et imperfectius illo, ut in conceptibus creatis patet, quia conceptus creati sunt intentiones ex natura sua ordinatae et subordinatae obiectis, ut loco illorum substituant et vices eorum gerant ex parte termini repraesentati et cognoscendi a potentia. Ergo sunt inferiores obiecto, ut obiectum illorum est, quia semper obiectum se habet ut principale et conceptus ut repraesentans et eius gerens vices. Et sic in esse intentionali semper est inferius, licet aliunde in ratione spiritualis entitatis possit aliquando conceptus superare obiectum. Et quando dicimus obiectum esse principalius et perfectius, loquimur de obiecto primario et formali conceptus; nam obiectum materiale et secundarium habet se accessorie, nec est necesse, quod sit perfectius, cum pro illo non directe et per se substituat conceptus.

Denique non obstat, quod conceptus non videatur ponere in numero cum obiecto repraesentato, siquidem res in conceptu videtur et non extra. Nam licet modo repraesentativo videatur fieri unum ex conceptu repraesentante et obiecto repraesentato, tamen haec unitas non destruit verum et proprium esse repraesentativum et significativum. Imo quanto magis repraesentatio est unum cum re repraesentata, tanto melior et efficacior est repraesentatio. Nec tamen pervenit in nobis conceptus, quantumcumque perfectus, ad identitatem cum repraesentato, quia numquam pervenit ad hoc, quod repraesentet se, sed aliud a se, quia semper se habet ut vicarium quid respectu obiecti; semper ergo retinet distinctionem inter significatam et ipsum significans.

Aliud est in Divinis. Verbum enim quia est summa repraesentatio in actu puro, ex vi tantae repraesentationis pervenit ad identitatem cum essentia divina repraesentata, et ita amittit rationem signi, de quo Divus Thomas 1. p. q. 27. art. 1. Et ex hac eadem ratione conceptus seu species expressa retinet rationem medii, quantum sufficit ad rationem signi. Habet enim rationem medii in quo, quia numquam se, sed aliud a se repraesentat, ut tenet se ex parte termini cognitionis, non ex parte principii sicut species impressa. Sed quia non est terminus ultimus seu cognitum tamquam res, sed ut deserviens potentiae, ut in eo rem apprehendat tamquam ultimo cognitam, ideo sufficienter habet rationem medii hoc ipso, quod non est terminus ultimus in cognoscendo. Nec dicitur deficiens se habere ad signatum, quasi deficienter et imperfecte repraesentet; deficiens enim repraesentatio et imperfecta non est de ratione signi, sed accidit illi. Sufficit autem, quod ex se sit subserviens signato et vices gerens obiecti repraesentati et loco illius substituens, siquidem in quantum tale est inferius eo, pro quo substituit.

DICO SECUNDO: Divisio in signum formale et instrumentale est essentialis, univoca et adaequata.

Quod sit univoca et essentialis ex praecedenti conclusione deducitur, quia signum formale vere et essentialiter est signum, ut ostendimus. De instrumentali autem nullus dubitat, quod sit signum. Ergo essentialis et univoca est.

Quod vero sit adaequata, constat, quia divisionis membra reducuntur ad contradictoria, et sic exhauriunt totum divisum. Nam cum omne signum sit medium ductivum ad aliud, vel hoc medium est prius cognitum ad hoc, ut aliud cognoscatur, vel non. Si est prius cognitum denominative seu obiective, est signum instrumentale. Si non est prius cognitum obiective, et tamen repraesentat aliud, id facit formaliter, quia est ratio, qua aliud redditur cognitum intra potentiam, non extra ut obiectum cognitum; ergo est signum formale.

Denique quod divisio essentialis sit, non accidentalis, inde constat, quia essentialis ratio signi consistit in repraesentatione signati, quatenus obiectum redditur praesens potentiae et illi coniungitur. Diversus autem modus repraesentationis est essentialiter in hoc, quod est seipso formaliter reddere alterum praesens potentiae, et in hoc, quod est reddere praesens ut prius cognitum et obiectum potentiae. Ergo fit diversa praesentia per formam repraesentantem immediate vel per obiectum prius cognitum, et consequenter diversa repraesentatio essentialiter est et diversa notificatio, atque adeo diversum signum essentialiter.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Contra primam conclusionem formari possunt argumenta vel ex quibusdam auctoritatibus D. Thomae vel intendendo probare, quod non conveniunt signo formali conditiones ad essentiam signi requisitae.

Ex D. THOMA ergo obici potest primo, quia 3. p. q. 60. art. 4. ad 1. inquit, quod primo et principaliter dicuntur signa, quae sensibus offeruntur, effectus autem intelligibiles non habent rationem signi, nisi secundum quod sunt manifestati per aliqua signa. Sed signa formalia sunt effectus quidam intelligibiles, sicut conceptus et species expressae; ergo non sunt signa, nisi ut manifestantur aliquo sensibili.

Similiter 4. dist. 1. q. 1. art. 1. quaestiunc. 2.⁹ inquit, quod «signum quantum ad primam sui institutionem signat aliquam rem sensibilem, prout per eam manuducimur in cognitionem alicuius occulti». Ergo cum signa formalia non designent aliquid sensibile ducens in occultum, non sunt primo et per se signa.

Et ad idem servit id, quod supra retulimus ex q. 9. de Veritate art. 4. ad 4.¹⁰, ubi signum proprie dicit reperiri, quando discurritur de uno ad aliud; potest tamen communiter dici signum quodcumque notum, in quo aliud cognoscitur. Non ergo signum formale proprie est signum.

Respondetur D. Thomam in his locis loqui de signo non secundum communem rationem signi, sed prout deservit nostrae cognitioni, quatenus nostra cognitio indiget manuductione externa obiecti, deinde formatione per conceptus et formas intelligibiles; et in hoc convenit cum angelis, sed differt in primo, et ita est proprium nostrae cognitionis deduci ex obiecto externe proposito. Respectu ergo nostri propria ratio signi invenitur in sensibili signo ducente nos ad signatum. Propria, inquam, ratio non signi secundum se, sed propria, ut deservit nobis et venit in usum nostrae cognitionis. Unde ea, quae spiritualia sunt, nisi manifestentur per aliquid sensibile nobis, nostrae cognitioni per modum signi non deserviunt. Et sic loquitur S. Thomas in 3. p. et in 4. Sentent. Explicat autem propriam mentem in q. 9. de Veritate cit., ubi dicit proprie reperiri signum, quando discurritur de uno ad aliud. Proprie, inquam, quoad nos et ut deservit acquisitioni cognitionis. Addit autem, quod communiter signum dici potest quodcumque notum, in quo aliud cognoscitur non intelligendo per ly communiter signum improprium, sed communem rationem signi, propriam quidem secundum se, sed non ita propriam pro nostro modo acquirendi cognitionem.

SECUNDO ARGUITUR, quia desunt signo formali conditiones requisitae ad signum. Nam signum formale non habet rationem medii, sed potest habere rationem termini cognitionis, et consequenter ipsa cognitione esse posterius et ab illa procedere, ut patet in conceptu seu verbo mentis, quod est terminus intellectionis et procedit ab ipsa. Ergo non est medium ad ipsam intellectionem. Item non facit cognitionem mediatam, sed immediatam; rem enim obiectam immediate intelligimus in se, etiamsi mediante conceptu et notitia intelligamus. Est autem contra rationem signi, quod faciat cognitionem rei in se immediate; quando enim cognoscimus rem per signum, minus perfecte cognoscimus, quam si cognosceremus rem in seipsa immediate. Ergo cum signum formale non tollat, sed magis conducat ad cognoscendum rem in se, non induit propriam rationem signi.

Confirmatur, quia videmus rationem formalem sub qua non dici signum respectu rationis obiectivae quae nec speciem impressam, quae est principium intrinsecum cognoscendi, ut infra dicemus. Ergo neque signum formale erit signum, quia est ipsa forma cognoscendi, nec ponit in numero cum obiecto, ut reddatur cognitum, et tenet se ex parte termini intrinseci cognitionis, sicut species impressa ex parte principii. Ergo vel utrumque erit signum, quia repraesentativum est, vel utrumque non erit signum, quia intrinseca forma notitiae et cognitionis est.

Respondetur ad primam partem argumenti, quod signum formale, quod est conceptus, habet rationem termini cognitionis, sed non ultimi, ordinati scilicet ad ulteriorem terminum scilicet ad rem, quae cognoscitur et in illo termino repraesentatur. Non est autem inconveniens, quod aliquid sit terminus et medium, quando non est terminus ultimus, sed respiciens et ordinatus ad aliquid extra.

Nec potest instari, quia obiectum prout extra non attingitur, sed prout intra conceptum continetur et redditur intelligibile, ergo conceptus non est medium deducens ad aliquid extra se, sed sistens in se. Respondetur distinguendo antecedens: Prout extra non attingitur obiectum, si ly prout dicat rationem attingendi, verum est; si dicat rem attactam, est falsum; est enim res vere attacta et cognita illa, quae est extra, licet media intrinseca cognitione et conceptu, et hoc sufficit, ut sit signum seu medium intrinsecum.

Ad aliam partem argumenti respondetur, quod signum formale non est necesse, quod faciat cognitionem mediatam mediatione obiecti cogniti, sed mediatione formae informantis et praesens reddentis obiectum, ut agendo de verbo mentis latius dicemus in libris de Anima q. 11.¹¹ Et eodem modo verificamus, quod signum formale est manuductivum ad suum signatum formaliter, id est ut forma repraesentans et uniens obiectum potentiae, non instrumentaliter seu ut res prius cognita, et etiam est notius formaliter, non obiective aut denominative.

Quod vero additur esse de ratione signi, quod faciat cognitionem imperfectam et non rei ut est in se, respondetur id solum pertinere ad signum instrumentale, quod per aliquid extraneum repraesentat signatum, non vero ad signum communiter dictum, quod solum dicit aliquid notius, in quo manifestatur minus notum, ut ex D. Thoma saepe diximus quaest. illa 9. de Veritate art. 4. ad 4.¹² Et hoc salvatur in signo formali, quod est notius re significata, quia formaliter illam reddit notam et est medium ad illam etiam formaliter et repraesentative, licet non sit imperfecta et extranea repraesentatio, sed solum repraesentatio alterius a se, pro quo substituit et ad quod ordinatur.

Et si instes: Nam ideo solum excluditur a ratione signi Verbum Divinum, quia repraesentat perfectissime Divinam Essentiam; et similiter filius Petri licet sit eius imago, sed non signum, quia perfecte adaequat eius similitudinem; et Deus non est signum creaturarum, licet illas repraesentet, quia perfectissime repraesentat. Ergo est de ratione signi imperfecte repraesentare. Respondetur Verbum Divinum non esse signum Dei, non solum quia perfectissime repraesentat, sed quia est consubstantiale et aequale ipsi. Et sic non est notius nec substituens pro eo aut deserviens, multo minus respectu creaturarum, ad quas non ordinatur, sed creaturae ad ipsum, et ideo creaturae sunt signa Dei, quae nobis ipsum ut notiora nobis repraesentant. Non tamen est de ratione signi imperfectio cognitionis, quam generat, sed substitutio pro signato, quod repraesentat. Homo autem, qui est filius patris sui, non est eo notior, sed univoce aequalis, et ideo non induit rationem signi.

Ad confirmationem respondetur, quod ratio formalis sub qua non est signum quia non facit praesens obiectum potentiae, sed constituit obiectum ipsum in esse talis vel talis obiecti determinate et specifice; in ratione autem praesentis et coniuncti potentiae, id fit per signum formale vel instrumentale aut aliquo supplente vices obiecti.

Quod vero additur signum formale non ponere in numero cum ipsa re signata, ut reddatur cognita, respondetur non ponere in numero quasi duae res cognitae et repraesentatae, verum est; quasi unum repraesentans et alterum repraesentatum, negatur; et sic sufficit, ut sit signum et signatum, licet in esse intentionali seu repraesentativo dicatur facere unum cum obiecto, non solum sicut ea, quae conveniunt in una ratione communi, sed potius quia totaliter continet idem numero, quod est in alio, et repraesentat illud. Sed hoc ipsum supponit, quod distincta sint repraesentans et repraesentatum, ita ut numquam idem seipsum repraesentet; haec enim identitas evacuat rationem signi.

Denique ad id, quod dicitur de specie impressa, quod erit signum sicut expressa, infra tractabitur, art. 3. Sufficit nunc dicere, quod impressa, si removetur a ratione signi, ideo est, quia non repraesentat cognitioni, sed potentiae, ut producatur cognitio. Species autem expressa et potentiae et cognitioni repraesentat, quia terminus cognitionis est et forma repraesentans etiam cognitioni ipsi. Sed de hoc infra.

Contra secundam conclusionem arguitur, quia haec divisio neque videtur univoca neque adaequata neque essentialis. Ergo.

Antecedens quoad primam partem probatur, quia haec divisio comprehendit instrumentale signum in tota sua latitudine, et sic comprehendit instrumentale, naturale et ad placitum, quod univoce non convenit in ratione signi, cum unum sit reale, aliud rationis.

Similiter ratio medii non invenitur univoce in signo formali et instrumentali, sed per prius in uno quam in altero, et dependenter in signo exteriori.¹³ Unde dicit D. Thomas 4. de Veritate art. 1. ad 7.¹⁴, quod significatio per prius invenitur in verbo interiori quam in exteriori, ergo non univoce.

Secunda pars probatur, quia videntur dari aliqua signa, quae non sunt formalia neque instrumentalia, aliqua etiam, quae simul utrumque esse possunt. Exemplum primi: Nam phantasma est id, in quo intellectus cognoscit singulare, et tamen neque est signum formale, cum non inhaereat nec informet intellectum; nec est instrumentale, cum non ex praeexistente cognitione ducat in signatum, sed immediate repraesentet illud; nec enim intellectus indiget ad cognitionem singularium prius cognoscere phantasma tamquam rem cognitam. Similiter phantasma fumi respectu intellectus non est formale signum ignis, cum non informet intellectum; nec instrumentale, cum non sit effectus ipsius ignis, sicut fumus a parte rei. Item conceptus non ultimatus est signum formale respectu vocis, et instrumentale respectu rei significatae per vocem; et conceptus hominis vel angeli in ordine ad se est signum formale, et in ordine ad illum, cui loquitur, est instrumentale. Ergo idem potest esse signum instrumentale et formale.

Tertia denique pars, quod non sit essentialis divisio, probatur, quia divisio instrumentalis et formalis sumitur per ordinem ad potentiam; siquidem formale signum est, quod inhaeret potentiae, instrumentale, quod cognoscitur. Ordo autem ad potentiam non pertinet ad constitutionem signi directe, sed in obliquo, ut diximus quaest. praec. Ergo non est divisio essentialis primo et per se.

Et confirmatur, quia non potest idem dividi duplici divisione essentiali non subalternatim posita. Sed divisio signi in naturale et ad placitum est essentialis, ut infra¹⁵ dicetur, et non subordinatur isti divisioni in formale et instrumentale, cum signum naturale etiam sit superius ad formale et instrumentale, et rursus instrumentale in naturale et ad placitum. Ergo istae divisiones non sunt essentiales.

Ad primam partem argumenti dupliciter DICI POTEST: Primo, quod in hac divisione non dividitur signum in tota sua latitudine, sed solum signum naturale, eo quod solum signum naturale est capax utriusque membri. Et licet signum ad placitum sit etiam instrumentale, non tamen est instrumentale, secundum quod est membrum oppositum formali; non enim formale contraponitur in hac divisione nisi instrumentali naturali. Signum autem ad placitum est signum quasi ab extrinseco et non per se. In omni autem divisione semper debet accipi divisum id, quod est capax utriusque membri dividentis. Sicut v. g. quando habitus intellectivus dividitur in sapientiam et scientiam, divisio est univoca; non tamen ly sapientia debet intelligi in tota sua latitudine, ut comprehendit etiam sapientiam increatam, sic enim non dividit habitum. Et similiter relatio dividitur univoce in relationem paternitatis et similitudinis; non tamen debet intelligi paternitas in tota sua latitudine, ut includit etiam divinam. Sic dividitur signum in instrumentale et formale univoce, non pro instrumentali in tota latitudine, sed ut restringitur ad signum naturale.

Secundo respondetur, quod etiam potest esse divisio univoca sumendo signum instrumentale in tota sua latitudine, ut etiam comprehendit signum ad placitum, quia licet in ratione entis non conveniant univoce id, quod est reale et rationis, tamen in ordine et formalitate signi univoce convenire possunt, quatenus signum pertinet ad ordinem cognoscibilem et obiectivum. Bene autem stat, quod in ratione obiecti et cognoscibilis univoce conveniant obiectum reale et rationis, quando pertinent ad eandem specificam potentiam vel ad scientias univoce convenientes, v. g. ad Logicam, quae agit de ente rationis, et Metaphysicam, quae agit de ente reali, licet in ratione entis ista obiecta analogentur. Ita signum ad placitum et naturale, licet dicant relationes analogice convenientes in ratione entis, in ratione tamen signi ut ad genus cognoscibilis pertinentis, ut medium repraesentativum obiecti univoce conveniunt. Et sic intellecta divisione de signo praecise in genere et linea cognoscibilis, potest univoce extendi ad signa ad placitum, non de signo in esse rei seu relationis.

Et per hoc explicatur, quomodo conveniant signum formale et instrumentale univoce in ratione medii repraesentativi, quatenus utrumque vere et proprie deservit ad repraesentandum. Dependentia autem, quae est in signo instrumentali respectu formalis et in voce respectu conceptus, est dependentia physica, non logica, id est ut physice ponatur in exercitio una species, vel aliqua eius operatio potest dependere ab alia, sicut dependet superficies a linea, sicut ternarius a binario, mixtum ab elemento etc. Non tamen est dependentia logica, id est in participando rationem communem, sicut dependet accidens a substantia in ipsa ratione entis; et haec dependentia facit analogiam, non prima. Doctrina haec est communis et traditur expresse a D. Thoma 1. Periherm. lect. 8.¹⁶

Ad secundam partem argumenti respondetur primum exemplum non esse ad propositum, quia phantasma singularium non deservit ad cognitionem intellectus tamquam signum, sed tamquam id, a quo intellectus agens accipit species. Et ideo repraesentat universale cum aliqua connotatione ad singularia, ratione cuius habitudinis et connotationis reflectens intellectus ipsa singularia attingit, non per phantasma tamquam per signum, sed per speciem abstractam ut originatam a phantasmate et ideo connotantem singulare ut terminum a quo relictum, non directe ipsum repraesentantem, ut latius in 1. quaest. Phys. et in libris de Anima q. 9. dicetur. Si tamen intellectus respiciat phantasma ut rem cognoscibilem et mediante ipso attingat singulare, utetur phantasmate ut obiecto cognito manifestante aliud et consequenter ut signo instrumentali. Sed hoc erit per cognitionem reflexam super entitatem phantasmatis.

Et similiter dicitur ad alia exempla adducta in argumento, ut de phantasmate fumi respectu ignis, conceptus non ultimati ad rem significatam etc. Haec enim faciunt, quod idem potest esse signum formale et instrumentale respectu diversorum et diversi modi repraesentandi, non respectu eiusdem; sicut phantasma fumi est signum formale respectu phantasiae, et per illam repraesentationem formaliter cognoscit fumum immediate et ignem mediate, ut contentum in fumo repraesentato, fumus autem externus, ut cognitus, est signum instrumentale. Si vero intellectus reflectat supra phantasma tamquam super rem cognitam, intelliget in phantasmate tamquam in signo instrumentali fumum externum et ignem, quem significat. Conceptus etiam non ultimatus repraesentat vocem significativam, rem autem significatam et in voce contentam mediate repraesentabit, sed formaliter sicut duo ordinate repraesentata in eodem conceptu. Respectu autem cognitionis, qua reflexe cognoscitur conceptus non ultimatus, instrumentaliter repraesentabit et vocem et significatum vocis, si tamen conceptus vocis aliquo modo rem significatam attingit, quod non est ita certum, de quo infra.¹⁷ Denique conceptus loquentis angeli formaliter ipsi loquenti repraesentat, audienti autem, qui percipit conceptum ut rem cognitam et in ea rem repraesentatam, instrumentaliter; sed hoc est respectu diversorum.

Ad tertiam partem argumenti respondetur, quod licet ordo ad potentiam sit in signo consequens ordinem ad signatum, quatenus repraesentat illud ut significatum potentiae, tamen diversus modus deducendi signatum ad potentiam redundat in diversitatem formalem signati, ut signatum est, quatenus diversum modum repraesentabilitatis in signato respicit, ut diverso modo illud potentiae repraesentet. Divisio autem penes modos intrinsecos refunditur vel supponit diversitatem essentialem rerum, super quas fundantur, sicut diversitas penes obscuritatem et claritatem diversificat revelationes et lumina, licet in fide obscuritas sit modus intrinsecus, non formalis ratio.

Ad confirmationem respondetur, quod, ut ostendimus in Summulis q. 5. art. 4. ad 2. arg., non est inconveniens, quod idem dividatur pluribus essentialibus divisionibus non subalternatim, sed immediate, quando quaelibet illarum fit penes aliquam formalitatem essentialem inadaequate sumptam, non penes totum adaequate consideratum, ubi id ex variis exemplis probavimus. Videatur ibi.

Procedit quaestio tam de conceptu intellectus, qui vocatur species expressa et verbum, quam de specie expressa phantasiae seu imaginativae, quae dicitur idolum vel phantasma, quomodo illis conveniat definitio signi formalis, quod sit formalis notitia, et quod seipso et immediate aliquid repraesentet.

Ut autem rudi saltem minerva intelligi possit, quid sit conceptus, verbum, species expressa seu terminus intellectionis (quae omnia idem sunt), et propter quid ponatur, advertendum est ex his, quae latius disputabimus in libris de Anima¹ q. 6. 7. et 10., quod terminus iste cognitionis, qui ponitur intra potentiam cognoscentem, ob duplicem causam ponitur: Vel propter necessitatem ex parte obiecti vel propter fecunditatem ex parte potentiae.

Propter fecunditatem quidem, quia ex abundantia cordis os loquitur, et sic verbum dicitur conceptus, quatenus exprimitur et formatur a potentia ad manifestandum ea, quae cognoscuntur. Naturaliter enim intellectus manifestationem quaerit et in eam prorumpit; et talis manifestatio expressiva vocatur dictio seu locutio interior, et ipsum verbum est species seu similitudo aliqua expressa et dicta.

Propter necessitatem autem obiecti ponitur, ut obiectum reddatur unitum potentiae in ratione termini cogniti et ei praesens sit. Ut autem docet S. Thomas 1. Contra Gent. cap. 53., duplex etiam necessitas est ponendi hunc terminum seu obiectum intra potentiam cognoscentem. Vel quia obiectum est absens et non potest terminari cognitio ad ipsum, nisi in ratione termini reddatur praesens; et sic oportet formari aliquam similitudinem seu speciem, in qua praesens et repraesentatum reddatur. Sicut enim, ut obiectum esset praesens et unitum potentiae in ratione principii concurrentis ad formandam cognitionem, oportuit ponere speciem impressam, ita ut praesens sit in ratione termini, ad quem tendit cognitio, oportet aliam similitudinem seu speciem ponere, si res sit absens. Vel secundo oportet ponere conceptum intra potentiam, ut res cognita seu obiecta reddatur proportionata et conformis ipsi potentiae. Sicut enim obiectum non potest terminare visionem externam, nisi luce visibili perfundatur, ita nec obiectum potest ab intellectu attingi, nisi a sensibilitate sit denudatum et luce spirituali, quae est immaterialitas seu abstractio, affectum et formatum. Immaterialis autem lux non invenitur extra potentiam intellectivam; ergo oportet, quod intra ipsam illuminetur obiectum et formetur illa spiritualitate, ut attingatur; et hoc formatum in esse obiecti est verbum seu conceptus, quod non est ipsa cognitio, ut supra ex D. Thoma diximus et infra art. 4. dicetur, quia tenet se ex parte obiecti seu termini cogniti, eiusque officium non est reddere formaliter cognoscentem, ut cognitio est tendentia ad obiectum, sed reddere obiectum praesens per modum termini cogniti. Nec antecedit cognitionem sicut species impressa, quia formatur per cognitionem, nec datur ut principium cognitionis, sed ut terminus. Nec propterea oportet, quod tale verbum seu species cognoscatur ut quod, sicut cognoscitur imago exterior, ut in ea res repraesentata attingatur, quia cum repraesentet intra intellectum et ut forma informans illum, non repraesentat obiective et prius cognitum, sed formaliter et ut ratio cognoscendi, ut latius dicemus in libris de Anima² q. 11. De quo plura vide apud D. Thomam loco cit. et 4. Contra Gent. cap. 11. et opusc. 13.³ et 14.⁴ et multis aliis locis, ubi agit de verbo mentis.

Si autem quaeras, per quem actum fiat haec expressio seu conceptus, breviter dicimus (nam res ista ad libros de Anima spectat) in intellectu fieri per actum, qui substantialiter est cognitio, sed aliquid amplius habet, scilicet quod sit cognitio fecunda, id est manifestativa et dicens seu expressiva. Nec enim intellectus sibi soli cognoscit, sed facit etiam impetum ad manifestandum; et illud prorumpere ad manifestandum est expressio quaedam et conceptio ac partus intellectus.

In potentiis autem sensitivis videtur concedere D. Thomas duplicem modum faciendi istas species expressas, quae in ipsis vocantur idolum. Primo, quia ipsae formant eas active aut producunt, sicut dicit 1. p. q. 12. art. 9. ad 2., quod «imaginatio ex praeconceptis speciebus montis et auri format speciem montis aurei». Secundo, quia ab aliis causis seu potentiis formatas recipiunt, de quo videri potest D. Thomas 4. Contra Gent. cap. 11. et opusc. 14.⁵ dicens, quod a sensu exprimitur forma seu repraesentatio et terminatur in phantasia; et sic aliud est principium, a quo emanat ista similitudo, et aliud, in quo terminatur. Quod licet probabilitatem habere possit, probabilius tamen videtur, ut dicemus in libris de Anima q. 7. art. 3., quod species expressa semper est imago viva et producitur per actionem vitalem a potentia, cui deservit, ut per eam cognoscat. Sed species impressae sunt, quae ab una potentia ad aliam imprimuntur et ad cognitionem formationemque idoli movent aliam potentiam. Et quia spiritibus seu sanguine deferuntur, ideo descendente sanguine et spiritibus ad organa sensuum, inde movent phantasiam, perinde ac si a sensibus moveretur, ut accidit in somniis, et aliquando a daemone vel angelo sic procuratur informatio phantasiae, ut docet S. Thomas 1. p. q. 111. art. 3. et q. 16. de Malo art. 11.⁶ et aliis locis.

PRIMA CONCLUSIO. Conceptus seu species expressa ab intellectu propriissime est signum formale.

Haec conclusio SUMITUR EX DIVO THOMA, qui saepe docet verbum esse signum et similitudinem rei, ut in Quodlib. 4. art. 17.⁷ et q. 4. de Veritate art. 1. ad 7.⁸ et 4. Contra Gent. cap. 11. Non est autem signum instrumentale, quia non est obiectum prius cognitum, quod ex praeexistenti sui cognitione ducat ad rem repraesentatam, sed est terminus intellectionis, quo tamquam termino intrinseco res redditur cognita et praesens intellectui, ut eisdem locis docet D. Thomas et opusc. 13. et 14.⁹ Ergo est signum formale.

Et ex hoc sumitur FUNDAMENTUM CONCLUSIONIS, quia conceptus intelligibilis directe repraesentat aliud a se potentiae, v. g. hominem vel lapidem, quia est naturalis illorum similitudo, et per sui informationem reddit intellectum cognoscentem in actu cognitione terminata cognitione sui, et non ex praeexistente cognitione sui. Ergo est formalis notitia reddens intelligentem non per modum actus, sed per modum termini seu notitiae terminatae.

SECUNDA CONCLUSIO. Etiam idolum seu species expressa sensibilis in potentiis interioribus est signum formale respectu talium potentiarum.

Haec conclusio non habet difficultatem, si ista idola formentur ab ipsis potentiis sicut conceptus in intellectu. SED DIFFICULTAS EST, quomodo salvetur, quod sint formales notitiae, saltem terminative, si verum est, quod possunt istae expressiones formari etiam a principio extrinseco, ut quando formantur ab angelo vel daemone per commotionem spirituum, vel etiam per descensum sanguinis in dormientibus ad organa sensuum.

SED NIHILOMINUS DICITUR, quod etiam illo dato (cuius oppositum verius est, ut diximus) adhuc tales imagines seu idola sunt signa formalia, quia non ducunt potentiam nec repraesentant illi obiectum ex priori cognitione sui, sed immediate ducunt ad ipsa obiecta repraesentata, quia potentiae istae sensitivae non possunt reflectere supra seipsas et supra species expressas, quas habent. Ergo sine hoc, quod cognoscantur ab illis, immediate res repraesentatae redduntur potentiis; ergo ista repraesentatio fit formaliter et non instrumentaliter, nec ex aliqua priori cognitione ipsius imaginis seu idoli. Quare ut sit formale signum, sufficit, quod terminet actum cognitionis, sive formetur per ipsam sive ab alia causa formetur et illi uniatur ita, ut ad illud actus terminetur; sicut si Deus se solo uniret conceptum intellectui et ad illum terminaretur actus, vere et proprie diceretur formalis notitia terminative, etiamsi ab ipso non emanaret.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur, quia conceptus repraesentat potentiae ut signum instrumentale, ergo non ut formale.

Antecedens probatur primo ex Divo Thoma Quodlib. 5. art. 9. ad 1.¹⁰, ubi inquit, «quod intellectus intelligit aliquid dupliciter, uno modo formaliter, et sic intelligit specie intelligibili, qua fit in actu, alio modo sicut instrumento, quo utitur ad aliud intelligendum, et hoc modo intellectus verbo intelligit, quia format verbum ad hoc, quod intelligat rem». Ergo secundum D. Thomam intellectus non intelligit verbo tamquam forma, sed tamquam instrumento, atque ideo non est signum formale, sed instrumentale.

Deinde probatur ratione, quia conceptus repraesentat ut cognitus, ergo ut signum instrumentale; hoc enim est, quod cognitum ducit ad cognitionem alterius. Antecedens probatur, quia dicit D. Thomas in q. 4. de Veritate art. 2. ad 3.¹¹, quod «conceptio intellectus non solum est id, quod intellectum est, sed etiam id, quo res intelligitur, ut sic id, quod intelligitur, possit dici et res ipsa et conceptio intellectus». Ergo secundum D. Thomam verbum est cognitum ut quod, et sic tamquam cognitum repraesentat. — Item etiam, quia intelligere comparatur ad verbum sicut esse ad ens actu, ut dicit D. Thomas 1. p. q. 34. art. 1. ad 2. Ergo verbum non repraesentat, nisi ut formatum per cognitionem et ut cognitum, atque adeo ut signum instrumentale, quod tamquam cognitum repraesentat.

RESPONDETUR negando antecedens. Ad primam probationem ex auctoritate D. Thomae respondetur, quod D. Thomas vocat verbum instrumentum, quo intellectus aliquid cognoscit, non tamquam medium cognitum, quod sit instrumentum et medium externum, sed ut medium internum, in quo intellectus intelligit intra se, et hoc est esse signum formale. Species autem impressa dicitur id, quo formaliter intelligit intellectus, quia tenet se ex parte principii intellectionis; quod autem tenet se ex parte principii, vocatur forma. Et tamen non dixit D. Thomas, quod species impressa formaliter significat seu repraesentat, sed quod est id, quo formaliter intellectus intelligit; aliud est autem esse signum formale, aliud principium quo intelligendi.

Ad secundam probationem ex ratione respondetur, quod conceptus non dicitur repraesentare tamquam prius cognitum per modum obiecti extrinseci, ita quod ly cognitum sit denominatio extrinseca, sed tamquam cognitum intrinsecum, id est ut terminus cognitionis intra potentiam. Sed quia non est terminus, in quo ultimate sistit cognitio, sed quo mediante fertur ad cognoscendum obiectum extra, ideo habet esse signum formale, quia est cognitum intrinsecum, id est ratio intrinseca cognoscendi. Unde signum instrumentale est cognitum ut quod extrinsece et tamquam res cognita, ex cuius cognitione devenitur in signatum; conceptus autem est cognitum ut quod, non tamquam res cognita extrinseca, sed tamquam id, in quo continetur res cognita intra intellectum. Et sic eadem cognitione per se attingitur conceptus et res concepta, non ex cognitione eius devenitur in cognitionem rei conceptae. Et quia est id, in quo res seu obiectum redditur proportionatum et immaterializatum per modum termini, ideo dicitur ipse conceptus cognosci ut quod, non tamquam res seorsum cognita, sed tamquam constituens obiectum in ratione termini cogniti. Licet autem signum instrumentale possit attingi unica cognitione cum signato, tamen etiam tunc ex signo cognito devenitur in signatum, non ipsum signum formaliter constituit rem ut cognitam.

Ad tertiam probationem respondetur, quod intelligere, ut est dictio seu expressio, habet pro complemento ipsum verbum tamquam terminum. Et sic D. Thomas in q. 8. de Potentia art. 1.¹² dicit, quod «intelligere completur per verbum». Rursus vero ipsum verbum in alio genere actuatur et completur per intelligere, quatenus actus intelligendi est ultima actualitas in genere intelligibili, sicut esse est ultima perfectio in eo genere, ut dicit D. Thomas 1. p. q. 14. art. 4. Quod autem ratione huius actuationis verbum redditur cognitum, non sufficit ad rationem signi instrumentalis, quia non est cognitum quasi obiectum et res extrinseca, sed ut terminus intrinsecus ipsius intellectionis; hoc enim est repraesentare intra potentiam informando ipsam et reddendo cognoscentem, ideoque dicitur signum formale.

Secundo arguitur: Verbum non est formalis notitia, ergo non est signum formale.

Consequentia patet ex definitione signi formalis. Antecedens probatur primo, quia formalis notitia est illa, quae reddit potentiam formaliter cognoscentem. Redditur autem formaliter cognoscens per actum cognitionis, quae est immediata forma cognoscentis, et praesertim quia cognoscere consistit in actione, cum sit operatio vitalis; verbum autem non est ipsa operatio seu actio cognoscendi, sed aliquid formatum per cognitionem et effectus illius. Ergo non est forma, quae constituit cognoscentem, sed quae procedit et efficitur a cognoscente; ergo non est ipsa formalis notitia potentiae. Unde verbum non constituitur per intelligere active, sed per intelligi passive; ergo nec constituit formaliter intelligentem, sed formaliter constituit rem intellectam.

Secundo probatur idem antecedens, quia in divinis Verbum non facit formaliter intelligentem, quia Pater non intelligit sapientia genita, ut ex Augustino docet D. Thomas in 1. dist. 32. q. 2. art. 1.¹³ Ergo ex genere suo verbum non reddit formaliter intelligentem.

Confirmatur, quia si verbum esset formalis notitia, sine verbo non posset intellectus formaliter esse cognoscens saltem perfecte. Sed sine formatione verbi intellectus formaliter cognoscit, ut probabiliter admittitur in Beatis et in intellectione, qua Verbum et Spiritus sanctus intelligunt, manifeste constat. Ergo.

RESPONDETUR ad principale argumentum distinguendo antecedens: Verbum non est formalis notitia per modum operationis, concedo; per modum termini, nego. Et sic reddit intellectum formaliter intelligentem, formaliter terminative, non formaliter operative. Quando autem dicitur signum formale, quod est formalis notitia, intelligitur de formali notitia terminata, non de operatione ipsa notitiae sine termino, quia de ratione signi est, quod sit repraesentativum, operatio autem ut operatio non repraesentat. Sed id, quod repraesentat, debet esse expressum et simile ei, quod repraesentatur, quod pertinet ad rationem imaginis; esse autem simile et expressum, proprie convenit termino procedenti, quod assimilatur suo principio, non operationi, quae magis est assimilativa quam simile. Quod vero dicitur, quod intelligere consistit in actione seu operatione, verum est de ipso actu formali intelligendi. Ceterum quando signum formale dicitur notitia formalis, non intelligitur de notitia formali, prout est operatio, sed de notitia formali, quae est repraesentatio et expressio, quod solum convenit notitiae formali terminatae seu termino notitiae, non operationi, ut operatio est. Et quando dicitur, quod verbum est effectus cognitionis, intelligitur, quod est effectus cognitionis operatio et via seu tendentia, non cognitionis ut terminatae. Cognitionis enim ut terminatae verbum est forma, quia est ipse terminus eius; cognitionis autem, ut operatio expressiva et dictio, verbum est effectus, et ita supponit actum intelligendi non terminatum et completum, sed ut operantem et dicentem, ideoque relinquitur locus, ut sit formalis notitia formaliter terminative, non formaliter operative. Et hac ratione constituitur verbum per intelligi et non per intelligere active, quia non pertinet ad ipsum, in quantum est signum formale, esse formalem notitiam operative et active, sed terminative et secundum intelligi intrinsecum, quo res ipsa redditur intellecta et repraesentata intrinsece; pertinet autem ad rationem signi repraesentatio, non operatio, et esse formalem notitiam repraesentativam, non operativam.

Ad secundam probationem respondetur esse disparem rationem de Verbo Divino, quia Verbum in divinis supponit intellectionem essentialem omnino terminatam et completam, cum sit actus purus in genere intelligibili, nec procedit Verbum, ut compleatur intellectio essentialiter, sed ut dicatur et exprimatur notionaliter. Et ita non reddit formaliter intelligentem Deum etiam terminative, essentialiter et in esse perfecto intelligibili, nec obiectum intellectum in actu, quia ipsa divina essentia secundum se est in actu ultimo intelligens et intellecta, cum sit actus purus in genere intelligibili, et non id habet per processionem Verbi, sed supponit. In nobis autem quia obiectum non est in actu ultimo intellectum per se, oportet, quod formetur intra intellectum in ratione obiecti terminantis; et hoc fit per expressionem verbi in esse repraesentativo, atque adeo per illud redditur intellectus formaliter intelligens terminative.

Ad confirmationem respondetur, quod non potest dari aliqua cognitio sine verbo, vel formato ab ipso intelligente vel illi unito. Non tamen requiritur semper, quod verbum procedat et formetur ab ipso intelligente. Et sic in Beatis divina essentia unitur in ratione speciei expressae, de quo latius 1. p. q. 1. art. 2., et aliquid attingetur in libris de Anima q. 10.

SUPPONIMUS dari species impressas, quae vice obiecti uniantur potentiae ad eliciendam cognitionem seu notitiam, eo quod ista paritur a potentia et obiecto. Unde oportet, quod obiectum reddatur unitum seu praesens potentiae illamque determinet ad eliciendam cognitionem. Et cum obiectum non possit per seipsum ingredi potentiam illique uniri, oportet hoc fieri media aliqua forma, quae vocatur species, quae ita ipsum obiectum continet modo intentionali et cognoscibili, quod potest illud reddere praesens et unitum potentiae. Et quia ad hoc munus illa forma seu species instituta est a natura, dicitur repraesentare obiectum potentiae, quia praesentat seu praesens reddit illud potentiae. Et dicitur etiam similitudo obiecti naturalis, quia ex ipsa natura sua gerit vices obiecti, seu est ipsummet obiectum in esse intentionali. Quae unitas seu convenientia similitudo dicitur, et similiter quia datur ad similitudinem expressam formandam. Vocatur autem impressa, quia imprimitur potentiae et illi superadditur ab extrinseco principio, non vero ab ipsa procedit et exprimitur sicut species expressa. Datur enim ipsi potentiae ad eliciendam cognitionem, et sic per modum principii se habet et cum ipsa potentia concurrit ad eliciendam cognitionem, non per modum termini procedentis ab ipsa potentia et cognitione illius. Quod latius dicetur in 3. de Anima¹ et videri potest D. Thomas q. 8. de Potentia art. 1.² et opusc. 13.³ et 14.⁴ et 53.⁵ et Quodlib. 7. art. 1.⁶ et pluribus aliis locis, ubi explicat naturam speciei impressae.

INQUIRIMUS ergo, an species ista sic repraesentans obiectum per modum principii cognitionis habeat rationem signi formalis, sicut habet rationem repraesentativi.

SIT UNICA CONCLUSIO: Species impressa non est signum formale.

Haec conclusio sumitur imprimis ex D. THOMA, qui loquens de signo communiter dicto, quale est illud, quod convenit signo formali, dicit q. 9. de Veritate art. 4. ad 4.⁷, quod est «quodcumque notum, in quo aliquid cognoscitur, et sic forma intelligibilis potest dici signum rei, quae per ipsam cognoscitur». Sed species impressa non est forma intelligibilis, quae sit aliquid notum, in quo aliquid cognoscatur, quia ut esset aliquid notum, deberet esse vel res cognita vel terminus cognitionis. Species autem impressa solum est id, quo potentia cognoscit tamquam principio, ut constat ex D. Thoma Quodlib. 7. art. 1.⁸ et 1. p. q. 85. art. 2. et 7., in 4. dist. 49. q. 2. art. 1.⁹ Ergo non habet rationem signi communiter dicti et per modum formae intelligibilis, ut est signum formale.

FUNDAMENTUM EST, quia species impressa non repraesentat obiectum potentiae cognoscenti seu cognitioni potentiae, sed unit obiectum potentiae, ut cognoscat; ergo non est signum formale.

Consequentia probatur ex intrinseca ipsa ratione signi, quia proprium et essentiale munus signi est manifestare alterum seu ducere potentiam mediante manifestatione ad aliquid. Potentiae autem antecedenter ad cognitionem species manifestare non potest aliquid, cum omnis manifestatio cognitionem supponat vel in ipsa cognitione fiat, species autem impressa cognitionem non supponit, cui manifestet, quia est cognitionis principium. Elicita autem seu posita cognitione iam non ipsa species impressa manifestat, sed expressa, quae est terminus, in quo completur cognitio; nec enim cognitio aut tendit ad speciem impressam, aut cognoscit in ipsa. Ergo ipsa non est, quae manifestat cognitioni obiectum formaliter, sed quae cognitionem producit, in cuius cognitionis termino scilicet in specie expressa, redditur obiectum manifestatum. Itaque in specie impressa obiectum concurrit ut cognitionis principium determinans potentiam ad eliciendum, non ut obiectum cognitum, atque adeo nec manifestatum; nec enim redditur aliquid manifestatum potentiae intra ipsam potentiam, nisi in quantum cognitum. Quod ergo non manifestat cognitioni, non reddit obiectum manifestatum et consequenter neque significatum.

Et confirmatur, quia specie impressa nullo modo potest verificari, quod sit formalis notitia, quae seipsa immediate repraesentet. Ergo non est signum formale, hoc enim ad eius definitionem requiritur.

Antecedens probatur: Species impressa est principium notitiae formalis; constituit enim intellectum in actu primo ad eliciendam notitiam formalem. Est autem de ratione formalis notitiae, quod ab intellectu procedat, tam ipsa quam terminus eius, scilicet verbum, licet verbum absolute non sit necesse, quod procedat ab omni intellectu intelligente per illud, sed sufficit, quod vel ab eo formetur vel ab alio formatum ei uniatur, sicut in probabili opinione, quod divina essentia loco verbi unitur beatis. Sed tamen licet non procedat ab intellectu beati, unitur tamen vel saltem comparatur ut ratio intellecta intrinsece et ut medium in quo ipsius cognitionis et intelligentiae. Formalis ergo notitia si accipiatur pro ipso cognitionis actu, manifestum est, quod non convenit speciei impressae, cum ipsa non sit actus procedens, sed principium actus et cognitionis. Si autem sumatur pro aliquo procedente ab intellectu, non quidem per modum actus, sed per modum termini procedentis vitaliter, sic est species expressa, non impressa. Ergo nihil procedens ab intellectu est species impressa, et consequenter non est aliquo modo formalis notitia, quia haec procedere debet vel ut actus vel ut terminus, cum sit aliquid vitale, siquidem pro effectu formali habet reddere vitaliter et formaliter cognoscentem. Non ergo species impressa est formalis notitia, atque adeo neque signum formale.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Nam species impressa est vere et proprie repraesentativa obiecti et similitudo illius et vice illius substituens. Et non est repraesentativa obiective neque effective aut instrumentaliter, ergo formaliter et ut signum formale.

Consequentia patet, quia ut sit repraesentativa per modum signi, sufficit, quod sit repraesentativa alterius a se et per modum substituentis pro eo, quod repraesentat.

Maior est D. Thomae pluribus in locis, ubi speciem impressam vocat similitudinem et repraesentationem, ut in q. 8. de Veritate art. 1. in c.¹⁰, ubi inquit, quod id, quo videns videt, vel est similitudo visi vel essentia visi. Et addit, quod modus cognitionis est secundum convenientiam similitudinis, quae est convenientia secundum repraesentationem. Constat autem, quod id, quo videns videt, est species impressa. Et in libro de Memoria et Reminiscentia lect. 3.¹¹ dicit, quod in phantasia imprimitur quasi quaedam figura sensibilis, quae manet sensibili abeunte, sicut in cera imprimitur figura annuli. Certum est autem, quod sensibile non imprimit in potentia nisi speciem impressam. Denique 1. Contra Gent. cap. 53. dicit, quod utrumque, id est intentio intellecta et species intelligibilis sunt similitudo obiecti; et quia species intelligibilis, quae intelligendi est principium, est similitudo rei exterioris, sequitur, quod formet intellectus intentionem illius rei similem. Ubi clarissime loquitur de specie impressa, ut distinguitur ab expressa.

Minor vero probatur: Nam imprimis species impressa constituitur in genere repraesentativo, quia est in genere intentionali. Et non repraesentat ut obiectum, sed ut vices gerens obiecti, ergo ut medium inter potentiam et obiectum. Neque repraesentat instrumentaliter, quia non ex praeexistenti cognitione sui movet, nec enim cognoscitur species, ut repraesentet; neque effective, quia non datur repraesentatio seu significatio effectiva, ut quaest. praec. ostendimus. Ergo repraesentat formaliter, quatenus seipsa et per unionem ad potentiam reddit ipsam potentiam similem obiecto similitudine intentionali, quae est repraesentativa.

Confirmatur, quia si ideo species impressa non est signum formale, quia non repraesentat cognitioni, sed ex parte potentiae se tenet ut principium cognitionis, et tamen vere est in genere repraesentativo, ergo est repraesentativa ut principium cognitionis, ergo effective repraesentat ipsi cognitioni, et sic datur repraesentatio seu significatio effective.

RESPONDETUR primo ad maiorem argumenti verum esse, quod species impressa sit repraesentativa similitudo obiecti, sed per modum principii cognitionis, non per modum formalis notitiae aut supponentis notitiam, cui repraesentet, et ideo vocatur similitudo virtualis, quia est principium, unde oritur formalis similitudo et formalis notitia. Ex hoc autem deficit in ea ratio signi, quia licet sit similitudo obiecti et repraesentatio uniens et ponens obiectum praesens potentiae, sed non cognitioni, est autem principium cognitionis. Repraesentans enim potentiae et non cognitioni, non repraesentat actu manifestando, quia actualis manifestatio non fit sine actuali cognitione, sed repraesentat seu unit et praesens facit obiectum, ut eliciatur ipsa manifestatio et cognitio. Et de isto genere similitudinis virtualis et per modum principii loquitur Divus Thomas.

Et si instes, quia in definitione signi non dicitur, quod signum repraesentet potentiae cognoscenti seu ipsi cognitioni, nec ut sit medium vel principium repraesentandi, ergo voluntarie addimus ista omnia definitioni signi:

Respondetur non addi ista, sed contineri, eo quod signum essentialiter debet habere repraesentationem manifestativam et ductivam ad signatum; repraesentatio autem manifestativa non potest manifestare nisi cognitioni. Unde repraesentatio, quae unit obiectum potentiae, ut constituatur determinata ad eliciendam cognitionem, non est repraesentatio manifestativa, quia est repraesentatio seu unio et praesentia obiecti potentiae nondum cognoscentis. Et sic quando species impressa informat potentiam, non informat illam reddendo cognoscentem sicut signum formale, quod est formalis notitia, sed potentem cognoscere, et consequenter non reddit obiectum manifestatum actu, sed actuans potentiam et determinans, ut eliciat cognitionem, in qua manifestatur obiectum.

Ad probationem minoris principalis argumenti respondetur, quod species impressa non est repraesentativa aliquo ex illis modis, quia non est repraesentativa manifestando actu obiectum, sed actuando et determinando potentiam per modum principii ad eliciendam cognitionem, et hoc formaliter facit species impressa. Sed hoc non est formaliter esse signum, quia non est repraesentare manifestando actualiter, sicut requiritur ad rationem signi, cuius repraesentatio debet esse manifestativa et non solum actuativa potentiae ad cognitionem eliciendam.

Ad confirmationem respondetur non sequi, quod detur repraesentare vel significare effective, praesertim loquando de repraesentatione manifestativa, quia haec non convenit actualiter speciei impressae, sed virtualiter. Imo nec alio modo repraesentandi, quia repraesentationem per modum actuationis potentiae facit species impressa informando, non efficiendo in potentia. Productio autem repraesentationis expressae fit quidem effective a specie, sed talis effectio non est repraesentatio, sed productio rei repraesentantis, scilicet speciei expressae, a qua repraesentatio actualis fiet, non effective, sed formaliter intra potentiam, a signo autem exteriori vice obiecti.

Secundo arguitur: Species impressa habet, quidquid requiritur ad rationem imaginis formaliter multo magis, quam imago exterior, ergo habet quidquid requiritur ad rationem signi actu repraesentantis.

Antecedens probatur, quia habet illas duas conditiones, quae requiruntur ad rationem imaginis secundum D. Thomam 1. p. q. 93. art. 1. et 2., scilicet quod habet similitudinem cum aliquo et originem ab illo. Species autem impressa est similis obiecto, quia habet convenientiam intentionalem cum illo, et similiter est deducta et originata ab obiecto.

Consequentia vero probatur, quia illa imago speciei habet adiunctam repraesentationem, cum sit similitudo intentionalis, et hoc sufficit, ut conceptus dicatur habere rationem signi formalis, etiamsi sit terminus cognitionis et non medium, quia non est terminus ultimus, sed ordinatur ad obiectum exterius. Ergo similiter species impressa licet habeat rationem principii repraesentantis, quia tamen non est primum principium, hoc enim est ipsa potentia, sed mediat inter potentiam et obiectum, habebit rationem signi. Et ita D. Thomas in 4. dist. 49. q. 2. art. 1. ad 15.¹² et Quodlib. 7. art. 1.¹³ absolute speciem impressam vocat medium cognitionis.

RESPONDETUR imprimis speciem impressam non esse imaginem nisi virtualiter, non formaliter; deest enim illi secunda conditio, scilicet quod sit expressa, non enim est expressa ab obiecto, sed impressa, sicut semen decisum ab animali non est imago, quia licet ab illo sit originatum, non tamen tamquam terminus expressus, sed tamquam virtus impressa ad generandum. Et ideo non quaelibet origo ab alio constituit imaginem, sed origo per modum termini ultimo intenti.

Secundo negatur consequentia, quia repraesentatio speciei impressae non est repraesentatio per modum medii manifestativi, quia non repraesentat ipsi cognitioni, sed per modum formae determinantis et actuantis potentiam, ut possit cognoscere. In quo longe differt a conceptu, qui licet teneat se ex parte termini repraesentantis obiectum, tamen repraesentat hoc ipsi cognitioni, et per illam redditur cognitio terminata, et sic formaliter terminative repraesentat potentiae cognoscenti per modum actualis manifestationis. At vero species impressa licet non sit primum principium, tamen actuat potentiam ante cognitionem, et consequenter ante manifestationem actualem, quod est non esse medium repraesentativum manifestative, sed virtualiter, per modum principii ad eliciendam manifestationem et cognitionem. Unde nec ipsum signum instrumentale, quod est obiectum extrinsecum, signare et manifestare dicitur, nisi prout cognitum, non ante cognitionem. Est enim conditio in signo instrumentali, quod prius sit cognitum, ut significet, et quando Divus Thomas vocat speciem impressam medium cognitionis, dicit esse medium quo, non in quo; medium autem quo est principium cognoscendi, non actu manifestativum obiecti seu rei cognitae.

SUPPONIMUS distingui in intellectu actum cognoscendi ab ipso obiecto cognito et a specie impressa et expressa. Nam, ut dicit D. Thomas q. 8. de Potentia art. 1.¹, quatuor sunt, quae in intellectu concurrunt ad cognitionem, scilicet res, quae intelligitur, conceptio intellectus, species, qua intelligitur, et ipsum intelligere. Et ratio est, quia necessario fatendum est in nostro intellectu dari aliquam operationem vitalem, quae procedit ab intellectu formato specie, siquidem operatio intellectus et cognitio eius paritur ab obiecto et potentia; obiectum autem media specie actuat potentiam. Rursus haec operatio formaliter non potest esse ipsa species expressa seu verbum formatum ab intellectu, quia si est formatum ab illa, aliqua operatione formatum est, et consequenter operatio distinguitur a tali specie expressa. Et operationem vocamus actum intelligendi, speciem autem expressam terminum seu verbum dictum et expressum ab illa, in quantum dictio est.

Unde etiam hoc amplius confirmatur, quia intelligere vel consideratur ut est dictio exprimens, vel ut purum contemplari et cognoscere. Si ut dictio, est essentialiter productio verbi, atque adeo petit, quod illud sit terminus talis productionis. Si ut purum cognoscere, requirit, quod obiectum sit illi applicatum et unitum in esse immateriali, non solum per modum principii, quo elicitur cognitio, sed etiam per modum termini, in quo attingitur obiectum. Terminus autem cognitionis non est ipsa cognitio, sed cognitio est tendentia ad obiectum, quod cognoscitur. Et quia non cognoscitur obiectum nec terminat cognitionem secundum esse reale et materiale ad extra, sed ut redditur spirituale et immateriale ad intra, requiritur aliqua forma intelligibilis, in qua reddatur obiectum sic immateriale et spirituale ex parte termini. Et hoc est species expressa seu verbum. Quod totum latius explicabitur in libro de Anima q. 10.

Quia ergo determinatum est de ipsa specie impressa et expressa, an sint signa, restat id videre de actu ipso intellectus, qui est cognitio et tendentia ad obiectum.

SIT ERGO UNICA CONCLUSIO: Actus intelligendi sic distinctus a specie impressa et expressa non est signum formale, in quacumque operatione intellectus sumatur.

Haec conclusio est contra aliquos recentiores, etiam ex thomistis, sed tamen pro illa videri potest Capreolus in 4. dist. 49. q. 1., Ferrariensis 2. Contra Gent. cap. 49. § Ex hoc enim in fine.

RATIO EST, quia signum essentialiter est repraesentativum, actus autem intelligendi formaliter non est repraesentatio, sed operatio et tendentia ad obiectum. Unde cum per tales actus multiplicatos generatur habitus, habitus genitus non est repraesentativus, sed dispositio potentiae ad eliciendum actus sibi similes. Et ita D. Thomas 1. p. q. 12. art. 2. negans dari speciem repraesentativam Dei, ut est in se, concedit dari lumen gloriae, quod est similitudo confortans intellectum ex parte potentiae, et sic negat lumini seu habitui rationem repraesentationis. Ergo similiter actus intelligendi non est repraesentatio, quia actus sunt similes habitibus, et si esset repraesentatio, multo magis id conveniret habitui, quia est res quaedam permanens, quam actui, qui est quaedam operatio.

Et confirmatur, quia si actus esset repraesentatio, vel esset distincta repraesentatio a specie expressa vel eadem. Eadem esse non potest, cum sit res distincta actus intelligendi a specie expressa. Si autem est distincta, vel idem repraesentat, quod verbum, et sic altera illarum superfluit, vel aliquid distinctum, et sic non cognosceretur idem per actum cognitionis et per eius terminum, qui est verbum.

Denique vel illa repraesentatio actus intelligendi esset similitudo impressa vel expressa, quia non videtur posse dari aliquod medium in genere repraesentationis inter expressum et impressum. Si est impressa, habet se per modum principii, quod imprimitur seu infunditur ab extrinseco ipsi intellectui. Actus autem intelligendi non potest ab extrinseco imprimi, sed ab intrinseco intellectus oritur, cum sit actus vitalis. Si est expressa, ergo est verbum et per modum termini expressi et producti se habet; nos autem hic loquimur de actu intelligendi prout distincto a verbo.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Signum formale est esse potentiae formalem notitiam alicuius per modum repraesentationis; sed hoc totum convenit actui cognoscendi; ergo est signum formale.

Minor probatur. Nam quod sit formalis notitia, constat, cum sit ipsamet cognitio, quae est idem quod notitia. Quod autem per modum repraesentationis, probatur, quia unit obiectum potentiae; intelligere enim, ut dicit D. Thomas 1. p. q. 27. art. 1. ad 2., consistit in hoc, quod facit unum cum ipso intelligibili; sed hoc unire est praesens facere potentiae obiectum, quod unit, ergo est repraesentatio.

Et confirmatur, quia actio immanens non est formalis productio, sed solum virtualis. Formaliter autem est actus de genere qualitatis, qui versatur circa obiectum tendendo in illud, non operando illud. Ista autem tendentia etsi non producit obiectum, unit obiectum potentiae, et consequenter repraesentat, quia repraesentare est praesens facere seu unire cognoscibiliter.

RESPONDETUR actum intelligendi non esse signum formale, quia deficit ei ratio repraesentandi, ut diximus. Et ad impugnationem in oppositum respondetur, quod actus intelligendi unit obiectum per modum operationis tendentis in illud, non per modum formae, quae substituat et vices gerat pro illa. Et ideo non habet rationem repraesentantis, quia repraesentatio fit continendo alterum tamquam vices eius gerens, non operando. Unde actio unitiva non dicitur repraesentare, licet uniat, et sic non omnis modus uniendi est modus repraesentandi; sicut etiam species impressa, quia unit per modum principii cognitionis, non unit per modum repraesentantis formaliter.

Ad confirmationem respondetur, quod actus intelligendi, licet sit qualitas, non tamen reddit praesens obiectum ut forma ex parte obiecti se tenens quasi vices eius gerens, sed ex parte potentiae tendens et operans circa obiectum. Et ideo non est unio repraesentativa, sed operativa seu per modum actus secundi, non ut continens, sed ut tendens ad obiectum.

Secundo arguitur: Notitia sensus exterioris est signum formale, et tamen ibi non est verbum aut imago expressa, ut docet D. Thomas q. 8. de Veritate art. 5.² et opusc. 14.³ Ergo non requiritur ad rationem signi formalis similitudo expressa, sed sufficit actus cognoscendi.

Maior probatur, quia alias in sensibus externis non daretur notitia formalis, et consequenter neque cognitio formalis, quia notitia formalis est signum formale. Imo, ut dicit Mag. Soto lib. 1. Summul. cap. 3., notitia sensuum exteriorum est terminus, quantum est ex modo significandi; de ratione autem termini est, quod sit signum. Ergo actus sensus externi signum est, et non instrumentale, ergo formale.

Et confirmatur, quia actus sensus externi est vere actus immanens, ergo est ultimum complementum et perfectio potentiae, ergo in ipso fit ultima et perfecta unio cum obiecto, ergo et repraesentatio, cum non sit alia unio inter sensum externum et obiectum quam mediante actu.

RESPONDETUR verum esse, quod sensus externus non habet verbum seu imaginem expressam, in qua cognoscat, quia propter suam materialitatem non petit tantam unionem cum obiecto, ut sit intra potentiam, sed debet ferri in rem extra positam, quae ultimate redditur sensibilis ut est extra sensum. Et licet cognitio sensus externi sit actio immanens, non tamen de necessitate est productio nec respicit terminum ut immutatum a se, sed ut intentionaliter et obiective unitum, virtualiter tamen potest habere vim productionis; sicut cognitio in quantum dictio producit verbum, et amor in quantum spiratio impulsum, et sensatio externa producit repraesentationem⁴ seu speciem, non intra se, sed in sensibus internis, ut docet S. Thomas 4. Contra Gent. cap. 11. et opusc. 14.⁵ Ex se tamen actus immanens non est actio per modum motus et viae tendentis ad ulteriorem terminum, sed per modum ultimae actualitatis, in qua completur tota cognitio, et ideo comparatur intelligere a Divo Thoma ipsi existere 1. p. q. 14. art. 4. et alibi saepe.

Quare ad probationem argumenti dicitur, quod in sensu externo datur notitia formalis per modum cognitionis, quae est tendentia potentiae ad obiectum, non per modum repraesentationis, quae est forma loco obiecti substituens in potentia. Et sic licet signum formale dicatur notitia formalis terminative, quia est terminus cognitionis, non tamen omnis notitia formalis est signum formale, scilicet ipse actus cognoscendi. Nec dicitur a Mag. Soto terminus cognitio sensus externi absolute, sed secundum quid, solum prout est simplex quaedam cognitio.

Ad confirmationem respondetur, quod actus sensus externi est ultimum complementum per modum actus secundi ad differentiam actionis transeuntis, quia, ut dicit Divus Thomas q. 14. de Veritate art. 3.⁶, actus operationis transeuntis habet complementum in termino, quod fit extra agentem; complementum autem actionum immanentium non sumitur penes id, quod fit, sed penes modum agendi, quia ipse actus est perfectio et actualitas potentiae. Unde virtus in his potentiis non attenditur penes optimum, quod facit, sed penes hoc, quod operatio sit bona. Ita Divus Thomas. Ceterum licet operatio sensus externi sit perfectio ultima uniens obiectum potentiae, non tamen repraesentative id faciat, quia, ut saepe diximus, est unio per modum tendentiae ex parte potentiae ad obiectum, non per modum formae substituentis pro obiecto; repraesentatio autem formaliter est substitutio eius, quod repraesentatur.

Bonitas huius divisionis non habet difficultatem quantum ad adaequationem, exhauritur enim per ista membra totum divisum; sed quantum ad qualitatem, quomodo scilicet signum ad placitum sit vere signum, et consequenter an divisio univoca sit.

SIT UNICA CONCLUSIO: Si haec divisio signi in naturale et ad placitum entitative et in esse rei¹ consideretur, analoga est; si in genere repraesentativi seu cognoscibilis, univoca est, et signum ad placitum est vere signum in officio et vice obiecti, quam exercet.

PRIMA PARS conclusionis manifesta est, quia, ut praec. quaest. tractatum est, signum constituitur in genere relationis formaliter loquendo. Sed relationi reali et rationis nihil univocum est entitative loquendo, cum non possint esse in eodem praedicamento; relatio autem signi naturalis est realis, ut vidimus ibi, relatio vero signi ad placitum realis esse non potest. Ergo nihil illis univocum est entitative loquendo.

Dices: Non est certum relationem signi naturalis esse realem nec signum ad placitum consistere in relatione rationis, sed sufficit illi denominatio extrinseca, qua dicitur impositum a voluntate; ergo non subsistet fundamentum positum.

Ceterum hoc secundum enervat illud, quia si solum habet esse signum ex denominatione extrinseca, hoc ipso est secundum quid tale et non simpliciter, quia denominatio extrinseca non est formaliter esse reale existens in eo, quod denominatur, sed praesuppositive in extrinseco denominante. Primum vero quaest. praec. explicatum est, ubi ostendimus signum naturale dicere aliquid reale per modum relationis, licet aliqui dicant illam esse transcendentalem, non praedicamentalem. Qui tamen dicerent signum pro formali consistere in relatione rationis, consequenter univocam constituere habent rationem signi ad placitum et naturalis.

SECUNDA PARS conclusionis pendet ex illa celebri doctrina apud Caietanum 1. p. q. 1. art. 3., quod aliae sunt differentiae rerum ut res, aliae ut obiectum et in esse obiecti; et quae specie vel plus quam specie differunt in una linea, possunt in alia non differre vel non ita differre. Et sic cum ratio signi pertineat ad rationem cognoscibilis, cum sit vice obiectum, stabit bene, quod in ratione obiecti signum naturale reale et ad placitum rationis sint signa univoca; sicut ens reale et rationis in esse obiecti induunt unam rationem, siquidem terminant eandem potentiam, scilicet intellectum, et ab eodem habitu possunt attingi, scilicet a Metaphysica, vel saltem duas scientias univoce convenientes specificare, v. g. Logicam et Physicam. Ergo in esse obiecti specificantis univoce conveniunt.

Sic etiam per signum ad placitum et per signum naturale vere et univoce movetur et deducitur potentia ad signatum. Quod enim moveamur a signis ad placitum ad percipienda signata, ipsa experientia manifestat, et quod hoc univoce fiat, constat, cum signum ad placitum non significet secundum quid et dependenter in ipsa ratione significandi a signo naturali; nam per se solum vox significativa prolata deducit ad signatum sicut alia signa naturalia instrumentalia.

Nec obstat, quod vox seu nomen non significat nisi mediante conceptu, qui est signum naturale. Hoc enim etiam signo instrumentali naturali convenit, quod non nisi mediante conceptu et notitia sui repraesentat, et tamen non ob hoc est signum analogice, sed vere et univoce. Quod enim signa in repraesentando dependeant a conceptu, non tollit univocam rationem signi, siquidem conceptus et cognitio est, cui repraesentant, non mediante quo repraesentant tamquam formali ratione, licet effective possint ab eo esse. Non omnis autem dependentia unius ab alio constituit analogiam, sed solum illa, quae est in ordine ad participandam rationem communem; nisi enim illa inaequalis sit et partim eadem, partim diversa, non destruit univocationem, ut optime tradit S. Thomas 1. Periherm. lect. 8. in princ.²

Denique haec secunda pars nostrae conclusionis aperte deducitur ex D. Thoma. Nam 3. p. q. 60. art. 6. ad 2. inquit, «quod quamvis verba et aliae res sensibiles sint in diverso genere, quantum pertinet ad naturam rei, conveniunt tamen in ratione significandi, quae perfectius est in verbis quam in aliis rebus. Et ideo ex verbis et rebus fit quodammodo unum in Sacramentis, in quantum scilicet per verba perficitur significatio rerum». Et in 4. dist. 1. q. 1. art. 1. quaestiunc. 5. ad 4.³ dicit, quod «etsi repraesentatio, quae est ex similitudine naturalis proprietatis, importet aptitudinem quamdam ad significandum, tamen determinatio et complementum significationis ex institutione est». Sentit ergo D. Thomas in signis ad placitum non esse analogice significationem, siquidem actuare et perficere potest significationem naturalem et cum ea unum signum artificiale constituere, quod est sacramentum.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Remota ratione generica non potest manere specifica; sed in signo ad placitum non invenitur ratio generica signi, scilicet relatio, nisi analogice; ergo nec specifica ratio signi invenitur nisi analogice.

Minor constat ex dictis, quia relatio signi in signis ad placitum est rationis, quae in ratione relationis non convenit univoce cum relatione reali.

RESPONDETUR argumentum convincere, quod signum ad placitum in genere entis et praedicamentaliter acceptum non sit univoce signum cum signo naturali, non tamen quod in esse cognoscibilis et repraesentativi non sit univoce signum. Sicut enim stat bene, quod aliqua non conveniant univoce in esse rei, ut quantitas et qualitas et substantia, et tamen in esse obiecti et scibilis conveniant univoce, quia pertinent ad eandem scientiam vel potentiam, ita stat bene, quod aliqua signa in esse rei et in ratione entis praedicamentaliter differant genere et non conveniant univoce, in ratione tamen obiectiva seu vice obiectiva, quae est ratio repraesentativi et significativi univoce conveniant.

Et si instes: Nam hoc ipsum genus repraesentativum relatio est, alioquin male diximus quaest. praec.⁴ signum in ratione signi poni in genere relationis. Ergo si in quantum relatio non convenit univoce, nec in ratione repraesentativi convenit univoce:

Respondetur, quod ipsum genus significativum consideratur dupliciter, et in esse rei et in esse obiecti seu cognoscibilis, nec potest ab his rationibus totaliter praescindere, quia transcendentales sunt. Et in ratione cognoscibilis solum est passio entis et praesuppositive ens, non formaliter; in ratione autem entis relatio est vel transcendentalis vel praedicamentalis. Et quando supra diximus signum constitui in genere relationis, locuti sumus de signo formaliter et praedicamentaliter⁵, i. e. repraesentative in genere obiectivo.

Secundo arguitur: Quia signum ad placitum constituitur per ipsam impositionem, quae in eo nihil reale ponit, sed solum extrinsecam denominationem. Ergo non consistit in relatione sicut signum naturale, nec aliquid habet in se, ratione cuius sit repraesentativum, sed solum movet per alterum, nempe ratione notitiae, quam intellectus habet de ipsa impositione vocis.

Consequentia probatur, quia extrinseca denominatio est effectus proveniens a forma denominante, forma autem denominans extrinsece non est relatio, sed actus voluntatis imponentis. Antecedens vero probatur, quia si signum ad placitum non consistit in denominatione extrinseca, sed in relatione rationis, non existet actu signum, nisi quando actualiter cognoscitur, et sic scriptura in libro clauso vel quando actualiter non consideratur, non erit signum.

RESPONDETUR aliquos ita sentire agentes de Sacramentis, quod ratio signi ad placitum in illis consistit in extrinseca deputatione, non in relatione rationis, ut P. Suarez 3. tom. p. 3. disp. 1. sect. 3. Ceterum cum impositio voluntatis solum deserviat ad determinandum munus et officium signi, non tamquam aliquid absolutum, sed respective ad signatum, ad quod ex natura rei vox non est determinata, constat, quod ipsa deputatio voluntatis solum facit id, quod in signis naturalibus ipsa rei natura facit, quae quidem ordinat ex natura rei ad signatum, et sic fundat relationem, in qua consistit ipsa ratio signi. Similiter ergo impositio destinans vocem ad significandum fundat respectum signi, quia destinatio ipsa est in signo per respectum ad alterum. Sed quia iste respectus fundatur in aliqua destinatione, quae nihil reale ponit in re destinata, ideo respectus rationis est. Et praeterea currit in signis ad placitum eadem ratio quae in naturalibus, siquidem ratio signi est ratio respective exercens munus suum in ordine ad signatum per modum substituentis. Ergo si signum ad placitum est signum et exercet hoc munus, rationem relationis debet induere, non realem, quia caret fundamento sufficienti, ergo rationis.

Et ad replicam dicitur, quod scriptura in libro clauso seu non considerata ab intellectu est signum actualiter fundamentaliter, non actualiter formaliter, quia relatio rationis non habet esse formaliter nisi per intellectum. Denominatur tamen absolute et simpliciter signum, quia in istis relationibus rationis sufficit fundamentum proximum ad denominandum absolute, quia ex parte rei denominabilis est positum, quidquid requiritur ad talem denominationem ex parte sui. Sed quia relatio illa non resultat ex fundamento sicut relationes reales, sed pendet ab actu cognitionis, ideo non expectat ipsam relationem, ut denominetur absolute tale, bene tamen, ut denominetur actu esse relatum; sicut Deus absolute denominatur dominus et creator, licet actu non cognoscatur relatio dominii et creationis; non tamen actu denominatur relatus ad creaturas, nisi sic actu cognoscatur.

Ad id vero, quod additur, signum ad placitum non significare et movere per aliquid, quod in se habeat, sed per alterum, respondetur, quod significat per impositionem, quae propria eius est, licet sit denominatio extrinseca, et per illam ut cognoscibilem ab intellectu habet movere eo modo, quo cognoscibili est, licet requiratur notitia talis impositionis tamquam conditio et applicatio ad exercitium significationis, non ad constituendam formam signi.

Tertio arguitur: Quia sunt aliqua signa nec ad placitum nec naturalia, ergo divisio non est adaequata.

Antecedens probatur: Nam imago facta a pictore, v. g. Caesaris, quem non novit, non est signum naturale, quia non significat ex natura rei, sed ex libera accommodatione pictoris; sicut etiam solent multae imagines deputari pro tali vel tali sancto, quem ex proprietate non significant. Neque sunt signa ad placitum, quia non ex impositione significant, sed per modum imaginis.

Item signa, quae sunt data a Deo, ut arcus in nubibus ad significandum diluvium non futurum, ut Gen. IX. 12-17., et signum, quod posuit in Cain, ut non interficeretur, non erant signa ex impositione, siquidem erant omnibus nota; signa autem ad placitum non sunt eadem apud omnes, ut dicit Aristoteles 1. Periherm. cap. 1.⁶, nec erant naturalia, alias frustra imponerentur a Deo.

RESPONDETUR negando antecedens.

Ad primum exemplum respondetur, quod imago depicta licet sit signum factum ab arte, naturaliter tamen repraesentat, scilicet ratione similitudinis, quam realiter habet, et non rationis impositionis. Dicitur autem imago artificialis ratione causae efficientis, a qua facta est, non ex parte rationis formalis, qua significat, quae realis et intrinseca est, scilicet similitudo ad alterum ordinata ad repraesentandum. Ceterum istae imagines non significant directe obiectum, ut in seipso est, sed ut est in idea pictoris, quam directe imago repraesentat. Et quia idea pictoris aliquando est propria respectu sui obiecti, aliquando impropria vel minus propria, ideo etiam imago non semper repraesentat obiectum proprie, ut est in se, sed ideam suam. Quando autem una imago accommodatur isti vel illi sancto ex hominum usu, talis repraesentatio constituit signum ex consuetudine, ut dicemus seq. art.

Ad secundum exemplum respondetur, quod multa signa sunt ad placitum ex institutione divina, sicut patet in Sacramentis. Et talia signa non repraesentant omnibus, sed solum impositionem ipsam scientibus, et hoc modo iris significat diluvium non futurum ex particulari Dei impositione. Signum autem positum in Cain fortasse fuit aliquod naturale, scilicet quidam tremor corporis, ut S. Hieronymus ep. 36.⁷ dicit, qui tremor movebat omnes ad misericordiam, ne eum interficerent. Si tamen fuit aliquod signum ad placitum ex divina institutione, dicendum est, quod notitiam eius Deus indidit omnibus videntibus Cain, ne illum interficerent.

Specialis difficultas est circa quaedam signa, quae non publica aliqua institutione, i. e. ab auctoritate publica dimanante, sed ex sola voluntate particularium frequenter illis utentium ad aliquid significandum accommodantur. Unde quia tota vis significandi ex ipso usu et frequentia dependet, DUBIUM RESTAT, an iste usus et frequentia modo naturali significet, an vero significatione ad placitum.

SIT ERGO UNICA CONCLUSIO: Si consuetudo respiciat aliquod signum, destinando illud et proponendo pro signo, tale signum fundatum in consuetudine erit ad placitum. Si vero consuetudo non proponat aliquid vel instituat pro signo, sed dicat simplicem usum alicuius rei et ratione illius assumatur aliquid in signum, tale signum reducitur ad naturale.

Itaque consuetudo vel potest esse causa signi, sicut si populus consuetudine sua introducat et proponat aliquam vocem ad significandum; vel potest se habere ut effectus, qui nos manuducit ad cognoscendam suam causam, sicut canis frequenter visus comitari aliquem manifestat, quod sit dominus eius, et consuetudo comedendi in mappis manifestat nobis prandium, quando mappas videmus appositas, et in universum fere omnis inductio fundatur in frequentia et consuetudine, qua videmus aliquid saepe fieri.

PRIMA ERGO PARS conclusionis probatur ex D. Thoma 1. 2. q. 97. art. 3., ubi docet consuetudinem habere vim legis. Ergo consuetudo introducens aliquid ad significandum eadem auctoritate introducit rem illam in signum, qua ipsa lex introduceret. Si autem ex lege publica aliqua vox proponatur in signum, est vere signum ad placitum, quia auctoritate publica instituitur. Ergo consuetudo, quae vice legis subrogatur et auctoritatem legis habet, eodem modo constituit signum ad placitum. Et hoc modo videmus multas voces introductas in republica ad significandum, quae ante non significabant, quia non erant in usu, et multa verba modo non significant, quae olim significabant, quia iam abierunt in desuetudinem. Quare de tali signo ex consuetudine ly ex dicente causam efficientem secundum usum et consensum populi, eodem modo loquendum est sicut de signo ad placitum.

SECUNDA VERO PARS conclusionis probatur, quia consuetudo, ut est quidam effectus, ducit nos in cognitionem suae causae, quo alii effectus suas causas ostendunt; et multo magis consuetudo, quam alii effectus, quia frequentia efficiendi aliquid firmat, quod illud sit effectus talis causae. Sed omnis effectus repraesentat suam causam, in quantum procedit ab illa, et ita habet aliquam convenientiam et proportionem. Ergo talis significatio fundatur in aliquo naturali, scilicet in processu effectus a sua causa et convenientia cum illa. Ergo consuetudo ut effectus fundans significationem reducitur ad causam naturalem. Et ita dicit Philosophus, quod delectatio est signum generati habitus, quia in his, quae frequenter consuescimus, delectamur propter convenientiam ad illud, in quo habemus consuetudinem.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur, quia consuetudo non est effectus naturalis, sed moralis et liber, ergo non potest fundare rationem signi naturalis.

Consequentia constat, quia non potest dici signum naturale magis quam eius causa, a qua habet esse; signum ergo si non est a causa naturali, consequenter nec signum naturale dicetur.

Antecedens vero probatur, quia consuetudo est idem, quod mos, a quo actus dicuntur morales seu humani, ut docet D. Thomas 1. 2. q. 1. art. 3. Ergo consuetudo in hominibus non est effectus naturalis, sed moralis, et ita signum, quod fundatur in consuetudine, fundatur in aliquo morali et libero, quod in rebus exterioribus nihil reale ponit, sed extrinsecam denominationem; signum autem fundatum in denominatione extrinseca non potest esse signum naturale.

RESPONDETUR, quod imprimis generaliter loquendo consuetudo non solum invenitur in hominibus, sed etiam in brutis naturali instinctu operantibus. Unde D. Thomas 1. Metaph. lect. 1.¹ ostendit, quod bruta possunt esse disciplinabilia et assuescere ad aliquid faciendum vel vitandum per alterius instructionem, et ita non omnis consuetudo est actus humanus et fundare potest signum naturale, sicut consuetudo canis sequentis aliquem est signum, quod sit dominus eius.

Secundo respondetur loquendo de consuetudine humana, quod licet a sua causa libera procedat et sic denominetur effectus liber, tamen ratio formalis significandi non est aliqua libera deputatio, sed ipsa frequentia et repetitio actuum, et haec naturaliter significat, quia non moralis, id est extrinseca deputatio, quae solum moraliter denominat, sed intrinseca processio eorumque frequentatio et multiplicatio constituit signum ex consuetudine. Ergo naturaliter convenit illi significatio, sicut etiam actus liberi multiplicati generant habitum tamquam naturalem effectum et non liberum, quia multiplicatio ipsa actuum non se habet libere ad generandum habitum, sic neque ad significandum ex vi repetitionis actuum, licet ipsi in se liberi sint.

Secundo arguitur: Si signum ex consuetudine repraesentat naturaliter ex eo, quod est actus saepius repetitus, ergo quaelibet consuetudo erit signum alicuius rei, quia quaelibet consuetudo est effectus procedens ab actibus repetitis. Hoc autem est falsum, quia multae sunt consuetudines, quae nihil significant, sicut consuetudo dormiendi in nocte et prandendi in meridie, accedendi ad ignem in hieme etc., et infinitae aliae consuetudines nihil significant. Non ergo consuetudo ex eo praecise significat, quia effectus alicuius causae est, et sic non erit signum naturale.

Et confirmatur, quia sine aliqua mutatione intrinseca potest aliquod signum ex consuetudine desinere esse signum, scilicet per solam desuetudinem seu omissionem utendi illo; ergo non est signum naturale. Consequentia patet, quia signum naturale debet constitui per aliquid intrinsecum et naturale, ergo non potest amitti per solam suspensionem usus voluntarii, sed per aliquid reale oppositum.

RESPONDETUR, quod ut aliquid sit signum ex consuetudine, requiritur, quod etiam habeat ea, quae concurrunt ad rationem signi, scilicet esse ordinatum ad aliquid, quod ipsa consuetudine reddatur notius, non quia praecise effectus est, sed quia frequentatus. Si autem vel non assumatur ut medium ad aliquid aliud, ut mappae ad prandium, vel ipsa frequentatione non reddatur notius, ut quod aliquis sit dominus canis frequentatione sequendi ipsum, non erit signum ex consuetudine, licet consuetudo sit.

Ad confirmationem respondetur, quod signum ex consuetudine non desinit ex sola suspensione tollente institutionem, sed ex suspensione tollente multiplicationem actuum et frequentiam usus. Unde cum repraesentatio signi ex consuetudine fundetur in ipsa multiplicatione actuum, quae consuetudinem constituit, sublata tali multiplicatione tollitur fundamentum signi, et sic destruitur determinatio relicta ex multiplicatione per privationem oppositam, sicut habitus scientiae perditur per oblivionem, praesertim quia semper aliquid positivum intervenit ad perdendum memoriam seu consuetudinem, quatenus alia atque alia obiecta succedunt, quibus alia paulatim decidunt a memoria disponendo ad oppositum actum vel impediendo, ne memoria ipsa et consuetudo radicetur.

Ultimo arguitur: Ex sola voluntate, sine aliqua multiplicatione actuum, potest resultare signum ex consuetudine; ergo saltem tunc non repraesentat tamquam signum naturale.

Antecedens probatur, quia ex sola accommodatione et designatione hominum una statua vel imago ponitur ad repraesentandum aliquem sanctum, vel etiam tragoedus repraesentat regem vel Caesarem non ex placito reipublicae nec ex consuetudine hominum, sed ex solo particulari facto talis hominis.

Et confirmatur, quia si doctrina data est vera, sequitur, quod voces naturaliter significent id, ad quod sunt impositae, quia etiamsi tollatur impositio ab hac voce „homo”, adhuc propter consuetudinem, quam habemus, repraesentabit nobis hominem; ergo ex consuetudine naturaliter repraesentat.

Denique, quia signum naturale est, quod significat idem apud omnes. Sed signum ex consuetudine non significat idem apud omnes, sed solum apud scientes consuetudinem, sicut signum ad placitum significat apud scientes impositionem; ergo non repraesentat naturaliter.

RESPONDETUR, quod quaecumque imago, in quantum imago est, solum repraesentat id, ad cuius similitudinem est expressa, nempe ideam suam, quaecumque illa sit. Si autem ex usu hominum accommodetur ad repraesentandum aliud obiectum quam suae ideae, illa accommodatio vel destinatio respectu illius obiecti constituit illam imaginem in ratione signi ad placitum, si ex publica auctoritate illa destinatio fiat, vel ex consuetudine, si ex hominum usu id fiat. Quodsi aliquis per unum tantum actum sine consuetudine ponat aliquid ad repraesentandum aliud, talis destinatio erit inchoata quaedam consuetudo, et sic repraesentabit illi ad modum signi ex consuetudine vel ut excitativum memoriae. Et hac ratione etiam tragoedus dicitur repraesentare regem vel significatione ex consuetudine vel sicut excitativum memoriae, quia ita convenit inter homines, ut viso illo, qui talem personam repraesentat, in memoriam rei repraesentatae reducatur; sicut etiam ex pacto vel convenientia aliquorum potest aliquid designari in signum vel in excitativum memoriae, quod totum reductive pertinet ad signum ad placitum vel ex consuetudine.

Ad confirmationem respondetur, quod voces per se solum significant ad placitum, per accidens autem ex consuetudine, quod est significare naturaliter non ex se, sed solum respectu illorum, apud quos est nota consuetudo. Nec est inconveniens, quod eidem rei conveniant duo modi significandi secundum distinctas formalitates. Unde una sublata altera manet, et sic numquam est idem signum naturale et ad placitum formaliter, licet materialiter sint idem, id est conveniant eidem subiecto.

Quod autem dicitur illud esse signum naturale, quod significat idem apud omnes, intelligitur de eo, quod est signum naturale simpliciter, quia natura est eadem apud omnes. Consuetudo autem est quasi altera natura, sed non natura ipsa, et ita significat omnibus, apud quos est consuetudo, non omnibus simpliciter, et sic est aliquid imperfectius in genere signi naturalis, sicut ipsa consuetudo est aliquid imperfectum in genere naturae.