Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Ut intelligatur, quid nomine intellectus agentis significetur, SUPPONENDUM EST ex libro 3. de Anima¹ et D. Thoma 1. p. q. 79. art. 3. et 4. et pluribus aliis in locis, esse in nobis duplicem intellectum, alterum agentem, alterum possibilem seu passibilem. Dicitur intellectus agens, non ab agendo et producendo cognitionem, sed ab agendo species, quae recipiuntur in intellectu possibili, qui ideo nominatur possibilis, quia patitur seu recipit istas species et illis receptis operatur cognitionem, eo quod omnis cognitio generatur a potentia et obiecto. Obiectum autem non potest per suam entitatem esse in potentia, sed per suam speciem seu similitudinem, quae in nostris potentiis est accidens quoddam gerens vices obiecti et illud repraesentans. Et licet ab obiectis externis mittantur species istae ad sensus exteriores, quibus sensus informati in cognitionem procedunt et inde ad interiores sensus alias species transmittunt, quas dari ipsa experientia manifestat, cum cessantibus sensibus externis repraesentationes fiant in internis, sicut patet in somniantibus; tamen istae species non sunt proportionatae intellectui, qui cum spiritualis sit, spiritualium repraesentationem postulat et obiectum intelligibile, non sensibile. Ideo necesse fuit ponere quamdam vim seu potentiam, quae ex istis speciebus sensibilibus spiritualem speciem eliceret, quam intellectui possibili tribueret. Et ista vis seu potentia non potest intelligere, quia intellectio producitur a potentia et specie, ista autem potentia facit species. Quando ergo facit, non supponit illas, ut intelligat; unde faciendo illas non intelligit.

Hoc breviter supposito duo sunt, quae DIFFICULTATEM in hac parte faciunt:

Primum est, an illa species, quam producit intellectus agens, solum repraesentet naturam et non singularitatem, ita quod non detur in intellectu species directe repraesentans singulare sensibile ut propria illius. Et de hac quaestione nihil dicemus in praesenti, quia pertinet ad libros de Anima² et ad initium Physicorum, ubi tractatur, an singulare directe cognoscatur a nostro intellectu.³

Secundum est, an supposito, quod illa species intelligibilis producta ab intellectu agente repraesentet naturam et non singularitatem seu conditiones individuas, quod ibi ostendemus et hic supponimus, hoc ipso repraesentet naturam cum universalitate saltem metaphysica, an solum repraesentet naturam secundum se, omni statu remoto, tam universalitatis quam singularitatis. Et loquimur de universali metaphysico, quia ad hoc sufficit exclusio singularium et abstractio negativa. Ad universale autem logicum requiritur etiam ordo ad inferiora, qui cum sit relatio rationis, non consequitur ex abstractione quomodocumque, sed ex abstractione, quae est cognitio. Hic autem non loquimur de universalitate cognita, sed repraesentata antecedenter ad omnem cognitionem; intellectus enim agens omnem cognitionem praecedit.

Negativam partem plures AUCTORES sustinent, vel quia existimant species productas ab intellectu agente, licet entitative spirituales sint, repraesentative tamen a singularibus non abstrahere, ut indicat P. Merinero disp. 2. de Univers. q. 1. n. 29., et ex Scoto referunt Conimbric. q. 5. de Univers. art. 2. Alii, quia etiamsi species repraesentent naturam sine singularibus, adhuc tamen negant ibi repraesentari universalitatem, quia haec solum fit per cognitionem, illa autem species est principium cognoscendi naturam, non cognitum supponens vel constituens. De quo vide P. Suarez disp. 6. Metaph. sect. 6. n. 7., qui etiam addit non omnem universalitatem fieri per intellectum agentem, v. g. proprii, differentiae, vel accidentis, sed solum specificam.

NIHIL OMINUS SIT UNICA CONCLUSIO: In sententia D. Thomae, quod species producta ab intellectu agente repraesentat naturam sine singularitate, dicendum est repraesentari universale fundamentaliter, quod est universale metaphysicum, ita quod illa species non solum respicit naturam secundum se et in statu solitudinis, sed sub unitate praecisionis.

Haec conclusio docetur expresse a Caietano in 4. cap. de Ente et Essentia, post q. 6. § Istis praelibatis. Et sumitur ex D. Thoma, non solum ex locis, ubi docet per intellectum agentem formari speciem repraesentantem naturam et non conditiones materiales individuantes, ut specialiter videri potest 1. p. q. 14. art. 11. ad 1. et q. 79. art. 3. in fine corporis, et q. 85. art. 1. ad 3. et 4., et 2. Contra Gent. cap. 77. Sed etiam in aliis locis, ubi docet naturam sic abstractam per intellectum agentem esse universalem, ut patet in opusc. 55.,⁴ ubi dicit, quod «una et eadem natura, quae singularis erat et individuatur per materiam in singularibus hominibus, fit postea universalis per actionem intellectus depurantis ipsam a conditionibus, quae sunt hic et nunc etc.». Et opusc. 48. tr. 1. cap. 1. inquit,⁵ quod «in nostra phantasia forma repraesentans tunc hominem agit virtute intellectus agentis in intellectum possibilem, et causatur tunc in intellectu possibili quaedam forma, quae dicitur species intelligibilis vel secundum alios actus intelligendi vel verbum; quae forma repraesentat hominem ut abstractum a conditionibus materialibus, et hoc dicitur esse universale». Ergo secundum D. Thomam non repraesentat naturam secundum se, quia ista nec est universalis nec particularis, sed repraesentat universale.

FUNDAMENTUM conclusionis est, quia species illa sic producta per intellectum agentem repraesentat naturam exclusis individuis, ut nunc supponimus, et repraesentat illam tamquam unam. Ergo non repraesentat solum naturam secundum se nec cum unitate singulari, sed cum unitate praecisionis, quam consequitur aptitudo seu non repugnantia ad respiciendum illa et essendum in illis, quod est universale metaphysicum et fundamentum logici.

Consequentia manifesta est, quia natura secundum se nec est una nec plures, ut quaest. praec. ex D. Thoma satis ostensum est. Ergo si ibi repraesentatur natura ut una, debet repraesentari cum unitate singulari vel universali; et non singulari, ut supponimus, ergo universali. Et hoc vocamus universale metaphysicum, quod in hoc distinguitur a logico, quod utrumque respicit singularia, sed metaphysicum respicit illa ut terminum a quo, quia abstrahit ab illis, logicum autem, ut terminum ad quem, quia respicit illa, ut dicatur de illis.

Totus iste discursus legitimus est, et solum restat probare illam minorem, quod in illa specie repraesentatur natura ut una. Et hoc probatur, quia intellectus informatus illa specie cognoscit naturam ut unam, ergo in ipsa specie repraesentabatur ut una; cognitio enim id attingit cognoscendo, quod species repraesentando. Quod autem intellectus cognoscat naturam ut unam informatus illa specie, manifeste constat, quia si non cognosceret ut unam, ex vi talis cognitionis natura non redderetur una ut cognita. Ergo si redditur cognita ut una, cognitio attingit illam ut unam.

DICES: Etiam quando intellectus cognoscit naturam secundum se, cognoscit illam ut unam, quia unico actu illam attingit, actus autem unus respicit obiectum unum; et tamen ex hoc illa natura non habet unitatem universalis. Ergo neque colligitur sufficienter, quod habeat illam, quando ex vi speciei ab intellectu agente productae naturam cognoscit; potest enim illam cognoscere ut unam secundum se.

RESPONDETUR, quod quando cognoscitur natura secundum se, licet ex ipsa natura, quae est res cognita, non sit una nec plures, tamen consequitur unitatem, hoc ipso quod sub modo unitatis cognoscitur, et ex illo consequitur in tali natura aliquando unitas praecisionis. Et ideo naturam cognosci secundum se non tollit unitatem consecutam ex modo cognitionis, sed solum designatur, quod ex parte rei cognitae secundum se non habet illam unitatem. Natura ergo secundum se solum significatur ex parte rei cognitae. Si tamen cognoscitur per modum unius, hoc ipso ex ipso modo cognoscendi habet unitatem praecisionis et universalitatis. Itaque ut cognita est una ex modo cognoscendi, et secundum se non est una ipsa res cognita, scilicet ut ex se consideratur.

Ad fundamentum oppositae sententiae respondetur in illa specie non dari universalitatem et unitatem praecisionis actu cognitam, sed virtute cognitam et actu repraesentatam eo modo, quo repraesentatio convenit speciei impressae. Sicut enim in memoria manent species repraesentantes universale, non quod actu ibi sit cognitum, sed quia ibi est repraesentatum in actu primo repraesentatione speciei impressae, sic dicimus de illa specie formata ab intellectu agente. Unde consulto non proposuimus in titulo quaestionis, an sit ibi universale metaphysicum, sed an repraesentetur. Agimus enim hic non tam de universali in essendo quam in repraesentando. Quia tamen ibi repraesentatur universale, quod adveniente cognitione redditur actu cognitum et universale in essendo, ideo dicimus illam speciem repraesentare universale metaphysicum, licet ibi nondum existat actu aliquod ens rationis, quod pertinet ad universale logicum.

INSTABIS: In illa specie non repraesentatur universale formaliter, ut est ens rationis, sed fundamentaliter; ergo vel fundamentaliter proxime vel remote. Si remote, sunt ipsamet singularia, a quibus sumitur universale; si proxime, hoc ipsum est ens rationis, quod non potest ante cognitionem intellectus possibilis haberi. Et praesertim hoc urgetur de ipsa aptitudine universalis. Nam per intellectum agentem non potest haberi actus huius aptitudinis, ergo neque ipsa aptitudo et potentia.

Consequens patet, quia ubi est impossibilis actus, non potest dari potentia, quae possibilitatem ponit ad actum. Antecedens vero constat, quia actus eius est praedicari de multis; sed non potest praedicari per intellectum agentem, ergo etc.

De unitate etiam est difficultas, quia intellectus agens non format unam naturam ex pluribus individuis, quia non habet actum conferendi et comparandi unum alteri, cum non cognoscat, sed habet solam praecisionem negativam, quatenus sumit unum, scilicet naturam, et relinquit alterum, scilicet singularitatem. Ergo solum in uno individuo accipit id, quod est naturae, relicto eo, quod est individui. Hoc autem est solum accipere naturam secundum se, non vero secundum unitatem indifferentiae et aptitudinis ad plura. Ergo non facit unitatem universalis, quae non est sola unitas sine una individuatione, sed cum indifferentia ad plura.

RESPONDETUR in illa specie repraesentari universale fundamentaliter cum fundamento proximo nondum cognito, sed repraesentato. Et ad instantiam respondetur, quod fundamentum proximum universalitatis est quidem ens rationis, quod ante cognitionem intellectus non est in actu et formaliter, potest tamen esse virtualiter et repraesentative, sicut in imaginativa potest dari ens rationis, ut chimaera repraesentata, ut diximus q. 2. Quare ex vi intellectus agentis non habetur aliqua secunda intentio formaliter, potest tamen haberi fundamentaliter, quia ipsa praecisio, sub qua repraesentat naturam, realis non est, licet nondum sit actu cognita, sed repraesentata, ut cognoscatur eo modo, quo praecisio illa repraesentari potest, non ut res, sed ut conditio rei repraesentatae.

Ad replicam de aptitudine dicitur, quod ubi est impossibilis actus quasi ab intrinseco, deest potentia; si autem solum ab extrinseco, scilicet defectu applicationis, non deest potentia. Sicut ignis habet potentiam ad comburendum lignum Romae, sed non applicationem, sine qua non potest comburere, sic natura illa praecisa habet capacitatem seu non repugnantiam, ut praedicetur de multis, deest tamen applicatio, quae est cognitio.

Ad instantiam de unitate respondetur, quod intellectus agens non accipit unam naturam collative, sed praecisive ex pluribus vel ex uno individuo, accipiendo id, quod de se non repugnat esse in pluribus. Unde ex hoc non redditur natura solum repraesentata intrinsece quantum ad praedicata essentialia, sed repraesentata tali modo, scilicet per modum unius, quod est accipere illam unam unitate praecisionis cum non repugnantia ad plura. Et quando dicitur, quod est praecisio pure negativa, respondetur, quod illa praecisio respectu inferiorum, quae relinquit, negative se habet, respectu autem naturae, quam accipit, repraesentando positive; per modum unius illam repraesentat, sicut et postea, quando cognoscitur ex informatione talis speciei. Et hoc sufficit ad universale metaphysicum repraesentatum, quia dicit naturam cum conditione unitatis praecisionis, et cum non repugnantia ad plura.

Argumenta autem, quae afferri possent ad probandum, quod species abstracta ab intellectu agente non repraesentat directe naturam sine individuatione, ex eo quod non possit intellectus agens illuminare phantasma, quod est corporeum, actione et lumine spirituali, omittimus in praesenti, quia pertinent ad libros de Anima. Sufficit advertere, quod phantasmata non illuminantur recipiendo in se aliquam lucem spiritualem, sed, ut inquit D. Thomas 1. p. q. 85. art. 1. ad 4., «illuminantur phantasmata, quia ex virtute intellectus agentis redduntur habilia, ut ab eis species intelligibiles abstrahantur». Phantasma ergo quatenus est capax et habile, ut determinet intellectum agentem ad producendum speciem huius obiecti potius quam illius, dicitur illuminari ab eo quasi intrinsece, quia utitur illo quasi instrumento determinante. Ipsa vero species producta ex determinatione phantasmatis est illuminatio spiritualis, sed haec ponitur in intellectu possibili. An vero recipiat aliquem modum vel impressionem phantasma ab intellectu agente, quae non sit illuminatio, sed modus quidam habilitatis, sicut instrumentum ab artifice, non abhorreo. Sed de hoc in libris de Anima.