Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

QUATUOR in hoc articulo notanda sunt: Primum, quid sit praedicatio formaliter sumpta et fundamentaliter; secundum, quid requiratur ad verificationem praedicationis; tertium, quomodo praedicatum superius debeat esse totum respectu inferioris, ut de illo praedicetur; quartum, quotuplex sit praedicatio.

Circa primum notandum est, quod praedicatio pertinet ad secundam operationem, in qua enuntiatur unum de alio; et sic praedicatio est attributio unius ad alterum negando vel affirmando. Unde dicit S. Thomas 4. cap. de Ente et Essentia, in fine,¹ quod «praedicatio est quoddam, quod completur per actionem intellectus componentis et dividentis, habens tamen fundamentum in re ipsam unitatem eorum, quorum unum dicitur de alio». Ubi explicat et formalem rationem praedicationis, quae est ipsa attributio seu coniunctio extremorum per modum attributionis; coniunctio autem relatio est. Fundamentum autem huius relationis seu attributionis est identitas seu convenientia extremorum, si praedicatio sit affirmativa, vel disconvenientia, si sit negativa.

Quod uberius explicat D. Thomas 1. p. q. 13. art. 12., ubi ostendit, quod in qualibet propositione affirmativa requiritur, quod subiectum et praedicatum significent id, quod aliquo modo est idem secundum rem et diversum secundum rationem, quod patet tam in praedicationibus accidentalibus quam substantialibus; sicut cum dico: «Homo est albus», constat, quod sunt idem subiecto, sed differunt secundum rationem, quia alia est ratio albi, alia hominis. Et similiter cum dico: «Homo est animal», id ipsum, quod est homo, vere est animal. Unde praedicatum et subiectum sunt idem supposito, sed diversum ratione. Quare identitatem extremorum identificat intellectus per ipsam compositionem et copulam, diversitatem vero per distinctos conceptus praedicati et subiecti.

Et eadem doctrina sumitur ex 1. Periherm. lect. 3.² Et sic constat, quid sit praedicatio et in quo fundetur. Quomodo vero differat identitas extremorum et connexio intrinseca vel extrinseca, infra circa quartum notabile dicetur.

Circa secundum: Verificatio praedicationis ita fundatur in identitate et convenientia extremorum, quod non solum debet illa attendi ex parte rei significatae, sed etiam ex parte modi significandi, quia intellectus, cum natus sit divisa componere et unita dividere, solet unam et eandem rem tali modo aliquando apprehendere et significare, ut ex ipso modo significandi non sit alteri applicabilis et unibilis, et alio modo sic concipere, ut applicabilis et unibilis sit. Unde D. Thomas 1. p. q. 39. art. 4. et 5. monet in proprietatibus locutionum et ad veritatem earum non solum considerari debere res significatas, sed etiam modum significandi, qui modus praecipue relucet in hoc, quod significetur aliquid in abstracto vel in concreto, per modum totius vel partis; cum enim omne totum sit maius sua parte, non potest ex aequo pars et totum adaequari et attribui. Unde D. Thomas opusc. 69. supra secundum textum Boetii³ inquit, «quod abstracte consideratum hoc habet veritatem, quod non habet in se aliquid extraneum, quod scilicet sit praeter essentiam suam, sicut humanitas et albedo et quaecumque hoc modo dicuntur. Cuius ratio est, quia humanitas significatur ut quo aliquid est homo, et albedo, quo aliquid est album. Non est autem aliquid homo formaliter loquendo nisi per id, quod ad rationem hominis pertinet. Et similiter non est aliquid album formaliter nisi per id, quod pertinet ad rationem albi. Et ideo huiusmodi abstracta nihil in se alienum habere possunt. Aliter autem se habet in iis, quae significantur in concreto. Nam homo significatur ut qui habet humanitatem, et album ut quod habet albedinem. Ex hoc autem, quod homo habet humanitatem vel albedinem, non prohibetur habere aliquid aliud, quod non pertinet ad rationem horum, nisi solum quod est oppositum his. Et ideo homo et album possunt aliquid aliud habere quam humanitatem vel albedinem. Et haec est ratio, quare albedo vel humanitas significantur per modum partis, et non praedicantur de concretis, sicut nec sua pars de suo toto». Ita D. Thomas.

Ex qua doctrina colliges, quod abstractum respectu concreti abstrahit abstractione formali, non totali. Vocatur abstractio formalis, qua forma abstrahit a materia, actus a potentia, essentiale et proprium ab extraneo et alieno. Abstractio autem totalis est, qua superius abstrahit ab inferiori et commune ab individuis, quia habet se ut totum respectu inferioris includendo illa virtualiter et implicite. Abstractum autem formale non se habet ut totum respectu concreti, sed ut pars et quasi forma et actus respectu potentiae et subiecti.

Secundo sequitur, quomodo verum sit illud, quod communiter dicitur, scilicet quod quando aliquid convenit alicui per se, oppositum eius nec per accidens ei potest convenire, id est non potest in eodem subiecto reperiri, quia, ut inquit D. Thomas, subiectum habens aliquam formam non prohibetur habere aliquid aliud nisi solum, quod est oppositum illi. Ergo oppositum formae non potest reperiri in ipso subiecto habente formam, quod est non posse illi convenire nec per accidens, id est per aliud et ratione subiecti.

Circa tertium, quomodo tale praedicatum superius sit totum respectu inferioris. Eius explicatio sumitur ex D. Thoma loco supra cit. et in cap. 3. de Ente et Essentia⁴ et Caietano ibi explicante, quomodo genus et habeat rationem partis et rationem totius. Nam in praedicato generico (et idem est de specifico et differentiali) et continetur aliquid, quod explicat, et aliquid, quod implicat seu includit. V. g. animal exprimit naturam sensitivam et corpus exprimit naturam corpoream, id est exprimit id, quod actu constituit sensitivum et corporeum; includit vero omne illud, a quo talis ratio sensitivi vel corporei provenire potest, vel in quo inveniri potest, sive includat aliquid praeter rationem sensitivi sive non. Et quidem quantum ad id, quod exprimit, non est dubium, quod genus, v. g. animal, solum partem naturae dicit et non totum. Unde si nihil amplius includeret ly «animal» quam id, quod explicat, non posset praedicari de aliquo, in quo invenitur aliquid amplius quam ipsa ratio naturae sensitivae. Sed quia significat omnem formam, a qua ratio animalis provenit, et in qua invenitur, sive a tali forma solum illa ratio proveniat sive aliquid aliud, inde est, quod animal in illo conceptu includit virtualiter, quidquid habet rationem animalis, et homo quidquid habet rationem hominis.

Ex qua doctrina colligitur, quod ut aliquid sit genus et universale, non debet significare suum significatum cum praecisione formali, sed solum cum praecisione totali. Hoc est: Non debet ita significare rationem aliquam seu formam, quod excludat ab iis, quae illi adiungi et concerni possunt, sed significat omne illud, in quo invenitur talis perfectio, etiamsi ulteriorem aliam perfectionem involvat, licet illam non explicet. Atque ita significari per modum totius et partis non est idem, quod esse partem vel totum. Nam etiam id, quod est pars, potest significari per modum totius respectu alterius partis, in qua includitur, sicut animalitas respectu humanitatis, quia de illa praedicatur. Sed significari per modum totius consistit in hoc, quod significetur aliquid respectu alterius ut includens illud. Significatur autem per modum partis, quando per modum exclusionis significat aliquid, licet in re coniungatur cum illo, quod excludit. Et quia in re non datur natura aliqua vel forma ita constituens aliquem gradum, quod excludat ulteriorem perfectionem vel gradum, sed ab eadem forma substantiali plures gradus proveniunt, ideo diximus supra ex D. Thoma non distingui gradus metaphysicos in eadem re nisi per rationem.

Circa quartum: Multiplex est divisio et differentia praedicationis, quae resultat ex diverso modo habendi identitatem et diversitatem rationis, in qua est totum fundamentum praedicationis, ut diximus ex D. Thoma.

ET PRIMO dividitur in directam et indirectam. Directa est, quando id, quod se habet per modum formae, tenet se ex parte praedicati; indirecta, quando e converso id, quod se habet per modum subiecti, ponitur ex parte praedicati. Ubi nomine subiecti et formae non solum intelligimus id, quod physice se habet ut forma et materia, sed quod habet se quomodocumque ut actuans et actuabile vel superius et inferius. Dicitur enim superius forma inferioris, non quia gradus superior sit actualior in entitate et perfectione, sed quia contrahibilis; et omne, quod contrahitur, quasi recipitur in eo, ad quod contrahitur. Si autem sint praedicata aequalia, ut homo et rationale vel risibile, tunc id, quod actuat, se habet ut forma, et quod actuatur, ut subiectum. Unde haec est directa praedicatio: «Homo est rationalis», «homo est risibilis»; indirecta vero: «Rationale est homo».

Et si requiras, quando praedicatur gradus superior individuatus, ut si dicas: «Homo est hoc animal», an sit praedicatio directa. Respondetur, quod ut fiat praedicatio directa, debet poni ex parte subiecti genus individuatum; ut si dicas: «Hoc animal est homo», ly «hoc animal» demonstrat individuum hominis vel illud animal, quod est in homine. Etenim hoc ipso, quod gradus superior individuatur ex modo significandi individualiter, se habet ut recipiens ipsam rationem speciei, quia supponit pro animali, quod est individuum hominis. Ergo respicit hominem ut superius et consequenter ut praedicatum formale, et ita haec est directa: «Hoc animal est homo», indirecta vero: «Homo est hoc animal». Secus si dicas: «Homo est quoddam animal», si ly quoddam non demonstret individuum, sed rationem genericam animalis ut vage contractam.

PRAEDICATIO DIRECTA dividitur in essentialem et accidentalem. Essentialis est, quando praedicatum est de intrinseca ratione subiecti; accidentalis, quando est extra illam. Ubi oportet discernere identitatem extremorum et connexionem. Identitas pertinet ad coniunctionem seu convenientiam et adaequationem extremorum, quae ad omnem praedicationem requiritur, connexio ad habitudinem, qua extrema ordinantur vel essentialiter et intrinsece vel accidentaliter et extrinsece.

PRAEDICATIO DISPARATA est illa, quae constat ex terminis disparatis se habentibus, qui non habent habitudinem convenientiae inter se. Et bene nota, quod aliud est praedicatio disparata vel identica, aliud propositio disparata vel identica. Propositio enim respicit veritatem et falsitatem, praedicatio habitudinem terminorum. Et potest esse praedicatio disparata et propositio vera, et inter terminos identicos potest esse propositio falsa, ut patet in negativis: «Homo non est lapis» est propositio vera et praedicatio disparata, et ista propositio: «Homo non est homo» est falsa, sed praedicatio est identica, id est inter terminos identicos, licet negative. In propositionibus tamen affirmativis si praedicatio est disparata, semper est falsa, et si praedicatio est identica, propositio est vera.

PRAEDICATIO IDENTICA alia est identica materialiter, alia formaliter. Formaliter identica est, quando ex vi significationis terminorum idem significat unus ac alter, ut si dicatur: «Homo est homo». Materialiter identica est, quando significationes quidem sunt diversae, sed realitas seu entitas est eadem, ut cum dicitur: «Actio est passio», «album est substantia vel corpus», quae ex parte formae significatae est disparata, ex parte autem materiae seu subiecti, quod corpus seu substantia est, identica, si in eodem subiecto conveniant. Et similiter quando duo accidentia praedicantur ratione convenientiae in eodem subiecto, ut: «Album est dulce», et unum attributum de alio in Deo, ut: «Misericordia est iustitia», omnes istae praedicationes sunt identicae materialiter.