Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Habitus inevidentes reducuntur ad tres, scilicet opinionem, fidem et suspicionem.

DEFINITUR opinio, quod sit assensus alicuius rei ob rationem et motivum probabile cum formidine partis oppositae. Fides autem creata (de hac enim solum agimus) est cogitatio cum assensu sive assensus cogitantis ob auctoritatem dicentis. Suspicio est assensus inclinans in aliquam partem ex aliquo levi signo. Denique dubitatio est cognitio absque firmo assensu, id est absque determinata inclinatione in aliquam partem. Ita tradit D. Thomas 2. 2. q. 2. art. 1. et q. 14. de Veritate art. 1.¹

Ex quibus facile cognoscitur, quid sint habitus istarum cognitionum inevidentium, loco illius termini „assensus” ponendo habitus inclinans ad assensum. Dubitatio autem non videtur generare habitum, quia dubitans nullum habet assensum, sed suspendit iudicium, atque adeo non generat habitum determinate inclinantem, sed ab inclinatione se suspendentem. Ad suspendendum autem praecise, cum sit negatio, non videtur necessarius habitus, nisi aliquid positivum ei adiungatur, scilicet ut fiat propter aliquem finem, v. g. propter evitandum laborem, vel propter bonum virtutis etc. Quod potius tangit aliquid morale pertinens ad voluntatem quam ad intellectum.

Circa haec autem TRIA EXPLICATIONE INDIGENT: Primum, in quo consistat incertitudo et inevidentia, quod ex opposito eorum, scilicet ex evidentia et certitudine declarandum est. Secundum, an istis habitibus ita intrinseca sit incertitudo et inevidentia, ut nullo modo separari possint ab illis. Tertium, an differant inter se essentialiter isti habitus.

Circa primum: Certitudo, ut colligitur ex D. Thoma in 3. dist. 23. q. 2. art. 2. quaestiunc. 3.², non est aliud quam determinatio seu adhaesio intellectus ad unum. Et ideo tanto est maior certitudo, quanto est fortius, quod causat determinationem. Et insinuatur duplex certitudo: alia causata seu formalis ex parte actus, alia causans, quae est ex parte obiecti seu subiecti, quia aliquando certitudo causatur ex obiecto cognito, quod sufficit determinare intellectum, aliquando ex voluntate, quae tenet se ex parte subiecti, quia obiectum per se non sufficit determinare. Et ita subdit ibi S. Thomas, quod in intellectu principiorum causatur certitudo ex eo, quod aliquid sufficienter potest inspici per ipsum, in scientia vero, quia resolvitur in principia per se visa, in fide vero ex hoc, quod voluntas imperat intellectui. Et sic est triplex certitudo, scilicet formalis in actu, obiectiva ex parte obiecti convincentis, subiectiva ex parte voluntatis adhaerentis et facientis adhaerere intellectum. Et inde est, quod quando Deus movet ad fidem, prius tangit voluntatem et mediante ipsa intellectum, ut per electionem voluntatis determinetur, sicut explicat Divus Thomas super epistolam ad Hebraeos cap. 11. lect. 1.³ Et haec certitudo subiectiva est sine evidentia; supplet enim voluntas id, quod deest obiecto ex parte evidentiae. Obiectiva autem certitudo necessario est coniuncta evidentiae, quia oritur ex obiecto sufficiente per se movere, quod sine evidentia non fit.

Evidentia autem, ut sumitur ex D. Thoma 2. 2. q. 1. art. 4., dicitur illa, quae seipsa movet potentiam; illa enim videri dicuntur, quae per seipsa movent intellectum vel sensum. Ponit autem triplicem modum visionis seu evidentiae in 3. dist. 24. q. 1. art. 2. quaestiunc. 1.⁴ Invenitur enim primo ratio visionis in cognitione simplici, eo quod primordialiter visio invenitur in sensu, «in quantum species visibilis in actu formatur in visu, et transferendo nomen visionis ad intellectum, proprie intelligendo videmus, quando per lumen intellectuale ipsa intellectualis forma fit in intellectu nostro, sive per lumen naturale, ut quando intelligimus quidditatem hominis, sive per lumen supernaturale. Et ulterius videri per intellectum dicuntur illa complexa, quorum cognitio ex praedicta visione consurgit, sicut per lumen naturale videmus principia prima, quae cognoscimus statim ac termini explicantur. Et ulterius etiam ea, quae in ista principia resolvere possumus, per rationem dicuntur videri, sicut ea, quae scimus demonstrative probata». Ecce omnes gradus et modos visionis, quos tradit D. Thomas. Ubi non solum visionem tribuit his, quae immediate et intuitive videntur in se, sed etiam his, quae per scientiam et demonstrationem resolvuntur in ea, quae sunt per se nota. Nam hoc ipso, quod per necessariam connexionem rebus per se visis connectuntur, manent ab ipsis principiis illuminata et perinde ac si essent visa. Ex effectu autem sumitur signum evidentiae, quando aliquid ita proponitur intellectui, quod ipsum plene convincit, ita quod quietatur intellectus nec indiget ab aliquo extrinseco, scilicet a voluntate moveri supplente insufficientiam obiecti. Nam si intellectus plene movetur ab obiecto, obiectum attingitur secundum se; alias ex vi obiecti praecise non diceretur moveri, si non omnino actuaret potentiam, sed solum imperfecte attingeretur, sic enim non superaret resistentiam obiecti neque convinceret.

Ex quo manet explicatum, quid sit inevidentia et incertitudo, per privationem scilicet evidentiae et certitudinis. Unde obiectum cum tali privatione propositum non est sufficiens ad convincendam potentiam et totaliter movendam ideoque, cum non plene determinet illa, indiget affectione voluntatis inclinante intellectum, sicut apparet in fide. Neque hoc facit voluntas superaddendo lumen intellectui, ut suppleatur motio obiecti obscuri; sic enim vel redderet obiectum evidens per istam additionem luminis vel relinqueret obscurum. Si redderet evidens, tolleretur fides per voluntatem; si remanet obscurum, manet sicut antea, et sic non suppletur lumen obscurum per additionem luminis. Sed intelligitur voluntas inclinare intellectum, quatenus illi repraesentatur affectus ipse et adhaesio voluntatis ad obiectum tamquam ad conveniens, et ideo intellectus non propter maiorem manifestationem veritatis, sed propter convenientiam voluntatis non renuit quoque obiecto ipsi adhaerere, dummodo de falsitate illius ei non constet. Unde remota illa dispositione et affectu voluntatis remanet in ratione probabilis vel dubii. Et haec est ratio, quare ad fidem requiritur imperium voluntatis, non solum quoad executionem actus in exercitio, sed etiam quoad specificationem, id est quoad determinationem ex parte obiecti supplementem per propositionem convenientiae id, quod non potest determinare obiectum per evidentiam veritatis.

Circa secundum, an opinio essentialiter habeat annexam incertitudinem et formidinem, difficultas est propter aliquas propositiones, quas sine ulla dubitatione credimus, v. g. Romam esse, quam non vidimus. Et similiter in genere opinabili sunt aliquae propositiones immediatae et tamquam principia, quia per alias propositiones probabiles non probantur, v. g. haec: «Omnis mater diligit filium suum», quod expressit Aristoteles 1. Poster. cap. 26.⁵ et Divus Thomas ibi lect. 44.⁶ Et ratio est manifesta, quia etiam in probationibus opinativis non datur processus in infinitum; ergo sistendum est in aliqua propositione, quae careat medio probativo. Et haec non potest esse necessaria, sed probabilis, quia ex necessario non sequitur contingens in bona consequentia. Ergo illae primae propositiones et sunt immediatae et non necessariae, sed probabiles. Quare in his et in similibus DIFFICULTAS EST, quomodo ab illis separetur incertitudo et formido.

Aliqui ergo distinguunt duplicem incertitudinem seu formidinem: alteram ex parte medii seu rationis formalis cognoscendi, alteram ex parte effectus, quam relinquit in subiecto, scilicet actuali adhaesione ipsius ad rem. Et primam dicunt non posse separari, sed secundam, ut experientia ipsa testatur, quando sine ulla haesitatione credimus multa, quae non vidimus.

Sed restat difficile argumentum solvere, scilicet quomodo possit aliquis formare iudicium intrinsece inevidens et incertum, et tamen quod subiectum non participet talem incertitudinem, cum non nisi per actum illum incertum tendat in obiectum. Respondent auctores illius solutionis, quod intellectus participat ipsam formidinem intrinsecam, quae ex parte obiecti se tenet, sed caret solum formidine proveniente ex voluntate, eo quod voluntas ita adhaeret uni parti, quod non admittit de opposita formidari et dubitari. In istis enim assensibus obscuris semper habet locum motio voluntatis. Unde si totaliter firmatur voluntas, tollitur omnis dubitatio.

Ceterum, quia aliquando contingit voluntatem plene firmari in aliquo obiecto, ut patet in fide divina, et tamen intellectum pati dubitationem et fluctuationem speculativam, ut patet in his, qui tentantur circa fidem sine pertinacia, quam tamen dubitationem non patitur intellectus circa aliquas propositiones fidei humanae, v. g. Romam esse; ideo ULTERIUS DICENDUM EST, quod in fide et opinione potest dari evidentia moralis et certitudo, non circa veritatem, quam attingit, haec enim semper manet obscura et incerta, et vocatur haec incertitudo intrinseca seu metaphysica, quia circa veritatem ipsam versatur; sed evidentia ista et certitudo versatur circa credibilitatem vel probabilitatem. Et quando tot accumulantur motiva, quod reddunt evidentem credibilitatem, ita quod non remanet locus ad discredendum, tunc tollitur omnis formido extrinseca, quia rationes motivae et inductivae ad fidem dicuntur extrinsecae ipsi assensui credendi. Ceterum circa ipsam veritatem creditam vel opinatam, quamdiu in seipsa non videtur, semper manet intellectus ab intrinseco inevidens et non satiatus. Et sic licet possit carere omni formidine morali aut motu dubitationis, non tamen potest carere formidine manifestationis, et evidentiae circa veritatem, et sic formido obscuritatis numquam potest tolli a fide et opinione, et consequenter neque formido incertitudinis obiectivae in his, quae fide humana vel opinione attinguntur. In fide autem divina incertitudo obiectiva non datur propter infallibilitatem testimonii; datur tamen imperfectio intrinseca obscuritatis. Quidquid autem vacillationis aut dubitationis esse potest in credendo vel opinando, tantum tollitur vel minuitur, quantum crescunt motiva et rationes inductivae ad credibilitatem vel probabilitatem; et tantum possunt crescere in evidentia, quod omnem istam formidinem excludant. Et signum huius est, quod etiam in fide divina tentationes circa fidem ex accumulatione motivorum inducentium ad fidem solent minui, et qui plene sunt convicti a signis ad credendum, sine motu dubitationis speculativae credunt.

Quodsi dicas: Scientia numquam potest exuere certitudinem, ergo neque opinio vel fides formidinem, quia pari modo se habent scientia ad certitudinem et opinio ad formidinem: Negatur consequentia, quia in scientia solum est una certitudo, scilicet quatenus rem attingit in se, in opinione autem est duplex formido, alia intrinseca respectu veritatis, alia extrinseca respectu motivorum inducentium ad probabilitatem vel credibilitatem, et ita potest tolli una manente alia.

Circa tertiam difficultatem, de distinctione formali istorum habituum inevidentium, breviter dico fidem humanam et opinionem essentialiter differre, eo quod media sunt totaliter diversa, et ipsa formalis ratio cognoscendi in utroque valde differt. Nam opinio utitur rationibus facientibus probabilitatem et habentibus connexionem, licet non totaliter, tamen probabilem et verisimilem, ratione cuius intellectus inclinari potest, licet non totaliter moveri et convinci. At vero fides solum innititur auctoritati dicentis, et sic non utitur probatione vel discursu, sed cognita auctoritate, quod sit fide digna, et quod ipsa propositio non appareat impossibilis aut falsa, hoc solum sufficit ad assentiendum credendo. Ergo differunt essentialiter in modo et ratione formali tendendi in sua obiecta.

Et de hac conclusione videri potest D. Thomas 2. 2. q. 2. art. 1. et latius in 3. dist. 23. q. 2. art. 2. quaestiunc. 1.⁷, ubi ponit differentiam, qua intellectus se habet per habitum principiorum et per scientiam et per fidem et per opinionem, ostendendo, quod hoc, quod est cogitare cum assensu, distinguit credentem ab omnibus aliis, intelligendo nomine cogitationis non actum potentiae imaginativae, sed actum seu motum rationis discurrentis, per assensum autem determinatum iudicium. Etenim qui intelligit, per intellectum principiorum habet assensum sine cogitatione, id est sine motu discursus, sed tantum ex explicatione terminorum. Sciens autem habet cognitionem et assensum, quia cogitando seu discurrendo pervenit ad assensum in vi visionis principiorum, ubi terminatur motus intellectus, et ideo visionem includit, quatenus coordinatur principiis, quae per se videntur. Credens autem habet assensum cum cogitatione, quia non per cogitationem et discursum pervenit ad assensum, neque enim perducitur ad principia per se nota, sed determinatur ad assensum ex aliquo principio extrinseco, scilicet ab electione voluntatis, quia ei bonum videtur, et in hoc habet firmitatem et assensum, patitur tamen motum seu cogitationem etiam circa oppositum. Opinans autem habet cogitationem sine assensu perfecto, sed tamen habet aliquid assensus, in quantum adhaeret uni parti magis quam alteri ex vi alicuius probationis non evidentis, sed apparentis; et ita quia accipit unam partem cum formidine alterius, ille assensus non est plene determinatus. Dubitans autem nihil habet de assensu, sed tantum de cogitatione suspendendo iudicium. Nesciens autem neque habet assensum neque cogitationem. Sic D. Thomas. Unde manifestum est opinionem distingui a fide specie, tum ratione medii, quo movetur, scilicet fides propter auctoritatem dicentis, opinio ex probabilitate rationum; tum ex modo, quo movetur, scilicet fides cum assensu ex electione voluntatis, opinio cum formidine ex parte rationum.

Quodsi quaeras DE SUSPICIONE, an differat essentialiter ab opinione et fide, respondetur pertinere ad opinionem tamquam quid imperfectum in illo genere. Unde D. Thomas in 3. Sentent. cit. non connumeravit eam seorsum, explicavit autem in loco cit. ex 2. 2. dicens, quod suspicio et opinio differunt, quia suspicans ex aliquo levi signo, opinans autem adhaeret uni parti, licet cum formidine alterius; et sic solum differunt penes magis et minus in adhaerendo. Vel potest dici, quod suspicio est aliquid commune tamquam imperfectum in utroque genere. Si enim leve iudicium, quo aliquis movetur, sit aliquod dictum non multae auctoritatis, reducetur ad fidem levem, qua aliquis cito credit. Si autem leve iudicium sit aliqua ratio non multum habens ponderis, pertinebit ad opinionem imperfectam.

SED OBICIES: Nam videntur essentialiter convenire fides et opinio. Utrumque enim requirit rationes probabiles; neque enim movetur quis ad credendum prudenter, nisi proponatur sibi aliquid probabiliter seu verisimiliter. Utrumque etiam requirit piam affectionem, quia nec etiam opinio movetur ad assensum ex vi obiecti convincentis, et consequenter oportet, quod determinetur ab aliquo extrinseco, id est a voluntate supplente determinationem obiecti. Ergo conveniunt opinio et fides in formali motivo, solum vero differunt ex parte diversae materiae, sicut duae opiniones differre possunt.

Secundo, quia opinio non minus est incerta et inevidens quam fides. Ergo utriusque motivum essentialiter convenit in ratione formali movendi. Unde Philosophus 1. Topic. cap. 7.⁸ dicit fidem esse opinionem habitatam per inductionem vel syllogismum probabilem.

Ad primum respondetur fidem non formaliter petere rationes probabiles, sed praesuppositive et antecedenter; opinionem vero per se et formaliter, per accidens autem habere adiunctum motum voluntatis. Nam probabilitas rationum in fide ad duo requiritur: Primo, ne res appareat impossibilis, secundo, ut appareat conveniens ipsa vel auctoritas dicentis; et sic afficiatur illis voluntas, quo affectu posito movetur intellectus ad credendum ex propositione boni et convenientis. In quo fundat D. Thomas, quod pia affectio, quae antecedit fidem divinam, oritur ex propositione intellectus, quo proponit convenientiam boni repromissi, in q. 14. de Veritate art. 2. ad 10.⁹ Et inde est, quod cum propositio illa convenientiae boni per intellectum facta solum ordinetur ad alliciendum voluntatem, licet requirat propositionem supernaturalem, si bonum, quod proponitur, supernaturale sit, non tamen requirit evidentiam in veritate proposita, sed in boni convenientia, quod est esse evidentem practice, non speculative, nec petit lumen evidens supernaturale, sed iudicium prudentiale ex speciali auxilio supernaturali. In opinione vero probabilitas rationum non requiritur ad proponendum bonum, sed ad manifestandam veritatem, licet non plene et perfecte. Et ita adhaesio opinionis, quae non est plena nec firma, non pendet a voluntate per se, sed sine ipsa inveniri potest solum sistens in pondere et momentis rationum. Si vero motus voluntatis illi adiungatur, non erit tamquam primo et per se requisitum, sed per accidens, quia voluntas utitur opinione aliquando, tamquam fide, ut cum fertur iudicium potius ex passione quam ex sola probabilitate et pondere rationum.

Ad secundum respondetur, quod fides et opinio conveniunt in ratione incerti et inevidentis tamquam in ratione generica, differunt vero specie propter diversa media et diversum modum movendi, ut dictum est. Philosophus autem accipit fidem lato modo, prout vulgari locutione, quidquid non videtur, dicitur fides vel opinio.