Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Circa primam partem difficultatis propositae, scilicet an sit divisio generis in species, notandum est ex duplici capite provenire difficultatem:

Primo, quia inter ipsa praedicabilia quaedam accidentaliter praedicantur, ut duo ultima, proprium et accidens, quaedam essentialiter, ut tria prima. Non videtur autem aliquid univoce se habere ad hoc, quod est accidentaliter et essentialiter dici.

Secundo provenit difficultas ex ipsa complicatione divisionis, quia si universale est genus ad quinque praedicabilia, et unum ex membris dividentibus est genus, coincidet divisum cum membro dividente. Nec sufficit dicere, quod universale, quod est hic divisum, formaliter in se est universale, denominative autem genus, quod non est formaliter coincidere cum membro dividente. Contra enim est, quia sic eidem intentioni universalitatis conveniret esse univoce formaliter et denominative, essentialiter et accidentaliter. Nam in se essentialiter universalis est, et cum denominative sit genus, genus autem quaedam universalitas est, accidentaliter habebit universalitatem, quae est in genere, cum tamen essentialiter sit ipsa universalitas in communi, quae in ipsum genus ingreditur.

PRIMA DIFFICULTAS aliquos compulit, ut dicerent hanc divisionem esse analogam, licet respectu trium primorum praedicabilium univoca sit. Alii autem univocam esse putant et generis in species. Alii mediant inter utrosque dicendo, quod universale metaphysicum, seu pro unitate et aptitudine ad multa, est analogum, pro relatione autem rationis, quae est secunda intentio, est univocum. Apud omnes tamen certum est, quod universale sumptum materialiter et pro substrato, non est univocum ad omnia praedicabilia, imo nec respectu unius tantum. Nam genus v. g. potest habere pro materiali, quod denominat, tam ens reale quam ens rationis, substantiam et accidens. Quare non loquimur nisi pro universali formaliter accepto.

SECUNDA VERO DIFFICULTAS non minus aliquorum torsit ingenia, quia dividunt duas universalitates, aliam per se et intrinsice, et aliam per accidens et extrinsecam. Prima est, quae convenit naturis et in eis exercetur easque denominat; resultat enim ex abstractione naturarum. Secunda est, quae super ipsam universalitatem reflectit, et diversas intentiones seu modos universalitatis in unum adunans eis tribuit iterum aliam denominationem universalis accidentaliter et denominative; ita quod, sicut prima universalitas respectu naturarum denominative se habebat, licet in se universalitas esset, ita secunda universalitas respectu primae denominative et accidentaliter se habet. Unde non repugnat in his secundis intentionibus unum et idem praedicatum essentialiter et accidentaliter eidem inesse, et quod eadem intentio possit esse superior et inferior respectu eiusdem, non eadem intentio et praedicatum numerice sumptum, sed specifice seu universaliter, quia intentio universalitatis, quae essentialiter et formaliter est talis, rursus potest denominative induere universalitatem per reflexam cognitionem, qua illi attribuitur alia universalitas. V. g. animal per universalitatem et abstractionem dicitur genus. Rursus illa intentio generis, ut convenit cum alia intentione generis, reflexe cognoscitur et abstrahitur ab illaque abstractione denominatur species quaedam universalium; hoc enim est genus. Quod totum non continet aliud mysterium quam vulgarem illam doctrinam, quod potest aliquid formaliter esse genus et denominative species, formaliter universale in communi et denominative tale universale, quod est genus. Ita Martinez disp. 1. super Porphyr. q. 4.

DICENDUM NIHILOMINUS EST divisionem hanc universalis in quinque universalia seu praedicabilia esse univocam et per modum generis in species.

Hanc communiter sequuntur auctores, praesertim thomistae, et etiam schola Scoti. ET FUNDAMENTUM EST, quia ista quinque praedicabilia quantumcumque accidentaliter praedicentur ut proprium et accidens, vere et univoce praedicantur de multis; ergo univoce sunt universalia.

Antecedens est D. Thomae 1. Contra Gent. cap. 32., ubi dicit, quod «omne, quod univoce praedicatur, vel est genus vel species vel differentia, vel proprium vel accidens». Ergo omnia ista quinque praedicabilia fundant univocam praedicationem. Praedicatio autem univoca in omnibus, quae univoce praedicantur, simpliciter est eadem; salvatur enim una ratio, quae praedicatur de multis, siquidem univoce praedicantur secundum eandem rationem. Ergo quidquid univoce praedicatur, simpliciter salvat veram et propriam universalitatem, quae solum consistit in hoc, quod sit unum in multis. Unde aliud est, quod praedicatio aliqua sit secundum quid quantum ad entitatem, quam praedicat, aliud quod sit secundum quid quantum ad universalitatem, secundum quam praedicatur. Ad primum enim sufficit identitas accidentalis inter praedicatum et subiectum; ad secundum vero requiritur, quod id, quod praedicatur, simpliciter non sit unum in multis, ad quod necesse est, vel quod non habeat unitatem simpliciter, vel quod ea, de quibus dicitur, non sint plura simpliciter. Quidquid autem univoce praedicatur, unum simpliciter est et de pluribus dicitur; ergo habet universalitatem univocam. Unde bene stat aliqua analogia in ratione entis, et non in modo praedicationis.

Quod vero per modum generis se habeat, constat, quia dividitur in illas quinque intentiones praedicabilium, quae non differunt inter se solo numero, sicut duae intentiones generis vel speciei vel differentiae, ergo differunt specie in genere intentionis; habet ergo se ad illa ut genus.

Ad primam ergo difficultatem a principio dicitur, quod ultima duo praedicabilia dicuntur accidentaliter, quod est dici secundum quid ex parte rei, quae praedicatur, non tamen dicuntur secundum quid quantum ad modum universalitatis, quia in hoc retinent rationem unitatis, quae dicitur de multis.

INSTABIS: Quartum et quintum praedicabile solum dicuntur denominative. Denominativa autem non sunt univoca, tum quia distinguuntur ab univocis et aequivocis a Philosopho in Antepraedicamentis;¹ tum quia dicunt concretum accidentis, quod est ens per accidens et consequenter non habet rationem unius praedicabilis; tum denique quia accidens unitur quidem subiecto, quod denominat, sed non identificatur cum illo, neque ex pluribus subiectis potest abstrahi unum accidens, nisi eo modo, quo forma abstrahitur a materia, quae est abstractio formalis, non autem abstractione totali, sicut requiritur ad universale.

Respondetur praedicationem quarti et quinti praedicabilis esse quidem denominativam, sed non tollere, quod possit etiam esse univoca vel aequivoca. Quando enim distinguuntur a Philosopho ab aequivocis et univocis, non ita distinguitur, quasi non possit iidem utrumque convenire, sed quia non convenit sub eadem ratione. Quomodo autem conducebat ad doctrinam Philosophi distinguere ab aequivocis et univocis denominativa, dicemus in Antepraedicamentis.²

Quod vero dicitur denominativum esse ens per accidens, respondetur formaliter non esse ens per accidens seu ex parte formae; album enim solam qualitatem significat, ut dicit Aristoteles cap. de Substantia³ et D. Thomas 5. Metaph. lect. 9.⁴ Sed constitutum ex subiecto et accidente est ens per accidens, at hoc non praedicatur denominative; solum enim de substituto seu subiecto fit praedicatio denominativa, cum de illo forma praedicatur.

Et ad tertiam instantiam dicitur, quod inter accidens et subiectum non est identitas quidditativa et intrinsica, sed denominativa. Et omnia inferiora conveniunt in accidente sicut in denominante, non sicut in constituente. Et sic resultat universale praedicationis denominativae, hoc simpliciter est universale, licet secundum quid identificetur cum subiecto ex parte entitatis, praedicatur autem absolute ex parte universalitatis et modi, sub quo identificatur.

Ad secundam difficultatem respondetur ex doctrina data, quod in istis intentionibus aliud est esse formaliter universale vel genus vel speciem, aliud denominative. Et potest contingere, quod aliqua intentio sit formaliter genus et denominative species, et formaliter universale et denominative genus. Neque hoc est idem, esse essentialiter et accidentaliter tale sub eadem ratione, sed secundum diversas, ut statim dicemus. Quod contingit propter reflexionem intellectus supra suos actus et denominationes. Cum enim resultet aliqua intentio ex abstractione alicuius naturae, rursus supra istam intentionem reflectit intellectus et tamquam rem quamdam vel naturam nova illa abstractione et intentione afficit et denominat. Et sic de aliis intentionibus in infinitum, quod non consistit in alio quam in hoc, quod est unam intentionem, quae denominat naturam, in qua fundatur, posse iterum cognosci tamquam rem et naturam quamdam sicque de novo fundare aliam intentionem, quae denominet ipsam. Et sic respectu naturae, in qua fundatur, est forma denominans, quod est formaliter esse universalitatem, ipsa vero concepta ut natura quaedam, est fundans et denominata ab alia secunda intentione inde resultante, et sic est denominative universalis.

DICIMUS ERGO, quod universale in communi non coincidit cum membro dividente, quod est genus, formaliter et ut quo, sed denominative et ut quod: id est universale in communi non est forma, qua aliquid est genus, sed qua est universale. Illa tamen forma concepta ut res quaedam suscipit in se denominationem generis respectu quinque praedicabilium et sic denominatur a suo membro dividente. Et eadem ratione unum membrum dividens potest a suo opposito denominari, sicut genus potest dici species, id est intentio generis denominatur esse quaedam species universalis, et individuum est species, id est intentio individui quaedam species est intentionis. Et specieitas in abstracto etiam potest denominari species, quia formae rationis per omnia transcendunt, quia in omnibus fundantur.

SI INSTES: Universale includitur in differentiis contrahentibus ipsum, tum quia differentiae contrahentes etiam universaliter praedicantur, tum quia unum ex praedicabilibus est differentia. Ergo universale non est genus ad illa, quia genus extra differentias est.

Respondetur negando antecedens. Nam differentiae, quibus dividitur universale in quinque praedicabilia, non sunt relationes universalitatis, sed modi differentiales, quibus relatio ista contrahitur. Et ideo formaliter non sunt universalitas, possunt tamen esse denominative. Sed hoc non est includi in illis formaliter et essentialiter genus, sed ipsa posse esse fundamentum universalitatis; hoc enim convenire potest omni enti abstrahibili, sive sit reale sive rationis. Quod autem unum ex praedicabilibus sit differentia, non arguit, quod universale includitur formaliter in differentiis, id est in modis se habentibus, sed in intentione differentiae, quae est quaedam species universalitatis ex tali modo contrahente resultans, scilicet ex modo in quale essentialiter.

Circa secundum, quod in titulo articuli quaeritur, an divisio ista in quinque praedicabilia sit immediata, respondetur parum referre sic vel aliter loqui. Potest enim dici, quod universale immediate dividitur in universale essentiale et accidentale, non quidem sumendo essentiale et accidentale absolute, sed prout invenitur in ratione universalis, quatenus scilicet unum existens respicit multa modo essentiali vel modo accidentali. Deinde vero modus respiciens plura essentialiter alius est in quid per modum generis, vel in quid per modum speciei, vel in quale per modum differentiae. Et similiter modus respiciendi plura accidentaliter alius est accidentaliter proprie, vel accidentaliter communiter. Et sic potest dici, quod est divisio immediate in illa duo membra tamquam generica, et mediate in istas quinque tamquam in species infimas.

Potest etiam dici, quod universale immediate dividitur in illas quinque species, quia praedicatio essentialis et accidentalis ut sic non per se dividunt rationem universalitatis, nisi quatenus pertinent ad ipsam rationem generis vel speciei etc. Absolute enim essentiale vel accidentale potest inveniri etiam extra praedicationem universalem; sicut cum dico: «Petrus est hic homo», est praedicatio essentialis, «Petrus est hoc album», est praedicatio accidentalis. Non ergo essentiale et accidentale ut sic sunt per se et proprie differentiae universalis, cum extra praedicationem universalem inveniantur, sed solum accidentale et essentiale, quatenus constituunt vel imbibuntur in ipsa ratione generis vel speciei vel proprii etc.