Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Quatuor paria specierum posuit Aristoteles in divisione huius praedicamenti: Primum est habitus et dispositio, secundum potentia et impotentia, tertium passio et passibilis qualitas, quartum forma et figura.

Circa quae DIFFICULTAS EST DE BONITATE ET ADAEQUATIONE HUIUS DIVISIONIS. Et communis sententia est hanc divisionem esse adaequatam; est tamen dissensio in colligendis istis speciebus et ratione earum reddenda. Scotus super cap. de Qualitate q. 1. sic illas colligit: Qualitas secundum se est quaedam dispositio substantiae. Vel ergo est interior vel exterior. Si exterior, aut per se primo sensibilis aut non. Si per se primo sensibilis, est in tertia specie, quae dicitur passio aut passibilis qualitas. Si autem est dispositio interior, vel disponit tamquam principium innatum operandi, et sic est potentia vel impotentia, aut est principium operandi non innatum, sed ab extrinseco adveniens, et sic est prima species, habitus vel dispositio.

Alii recentiores sic colligunt: Qualitas ordinatur ad ornandum substantiam vel ad agendum. Si ad agendum, vel advenit ut principium operationis vel ut terminus. Si ut principium, vel est principium insitum et intrinsecum vel ab extrinseco adveniens. Si est intrinsecum, est potentia vel impotentia. Si ab extrinseco adveniens, est habitus vel etiam, si est terminus operationis, pertinebit ad dispositionem sicut termini cognitionis, qui sunt conceptus. Si autem ordinatur ad perficiendum vel ornandum substantiam, vel est ad conservandum et fovendum ipsam substantiam, et sic est tertia species, vel ad perficiendum terminum extensionis, et sic est quarta.

Istae tamen collectiones in multis deficiunt: Primo, quia procedunt per rationes valde extrinsecas et in se satis incertas, ut quod qualitas inhaereat soli superficiei vel etiam intra, quod sit primo et per se sensibilis, quod omnis habitus vel dispositio dicatur qualitas operativa, vel etiam omnis potentia; nam potentia passiva operativa non est, gratia etiam, sanitas et pulchritudo, quae sunt in prima specie, operativae non sunt. Nec etiam dispositio solum est terminus operationis immanentis sicut conceptus, cum etiam dentur qualitates facile mobiles ex natura sua, quae non sunt termini actus immanentis ut talis, sicut opinio vel vitium, aegritudo transiens etc. Denique hoc, quod est exornare substantiam generaliter loquendo non est, cur non conveniat ipsi quantitati, quae etiam extendendo exornat, quia ordinat. E contra vero exornare fovendo et conservando substantiam cur non conveniet primae speciei, quae est dispositio, quae si bene disponit subiectum, fovet et conservat, praesertim cum sanitas, quae maxime conservat animal, ponatur in prima specie a Philosopho in 7. Phys. textu 17.¹ et a D. Thoma 1. 2. q. 50. art. 1.

Aliter ergo colligit istas species Divus Thomas 1. 2. q. 49. art. 2. Quia qualitas importat accidens, cuius proprium est imponere subiecto determinationem et modum accidentalem, omnis autem modus et determinatio potest accipi vel in ordine ad ipsam naturam vel secundum actionem et passionem, quae consequuntur principia naturae, vel in ordine ad quantitatem. Modus secundum quantitatem pertinet ad quartam speciem, quae est forma et figura; resultat enim figura ex terminatione quantitatis. Modus subiecti secundum actionem et passionem attenditur in secunda vel tertia specie qualitatis. Nam potentia per se ordinatur ad actionem vel passionem. Passio vero vel passibilis qualitas ex aliqua passione vel motu resultat. Modus autem et determinatio conformiter ad naturam rei pertinet ad habitum et dispositionem, quia primo et per se ordinantur ad convenientiam vel disconvenientiam naturae, et quia natura est terminus generationis et motus, motum autem consequitur facile vel difficile fieri; etiam istae rationes considerantur in habitu et dispositione.

CONTRA HANC TAMEN COLLECTIONEM OBICIES, quia iuxta illam non repugnabit eandem qualitatem poni in duplici specie. V. g. calor, ut causatur per concretionem, est passio vel passibilis qualitas, et tamen secundum convenientiam ad naturam, sicut est in igne, erit prima species qualitatis.

Item in discernenda secunda et tertia specie qualitatis confuse processit D. Thomas; nam dicit, quod modus secundum actionem et passionem pertinet ad secundam et tertiam speciem qualitatis. Quomodo vero pertineat ad unam et ad aliam et distinguat secundam a tertia, non explicat. Nec sufficit assignare facile et difficile, transiens et diuturnum; haec enim non sunt differentiae per se et ex aequo secundae et tertiae speciei nec distinguunt ipsas potentias et impotentias inter se.

Item habitus et dispositio etiam se habent ut determinatio seu modus erga actionem, quia habitus operativi sunt principia eliciendi operationem; non ergo per convenientiam ad subiectum omnis habitus explicandus est.

Denique constituere tertiam speciem qualitatis per hoc, quod sit terminus operationis seu motus, videtur conditio valde accidentalis qualitatis, imo non sufficiens, quia si dicatur, quod in tertia specie solum sunt qualitates terminantes motum alterationis, sequitur, quod lux in aere producta, quae sine alteratione fit, non sit in tertia specie qualitatis, quod communiter negatur. Si vero sunt in ea qualitates terminantes quemcumque motum, etiam instantaneum, sequitur, quod actus immanentes et conceptus, qui illis producuntur et species intentionales erunt in tertia specie qualitatis, cum tamen communiter ponantur in prima.

Ad primum respondetur nullam qualitatem esse nisi in una tantum specie essentiali, licet quoad statum et modum accidentalem possit induere modum et statum alterius, non tamen essentialiter. Hoc enim frequenter in his qualitatibus accidit, ut una induat modum alterius quantum ad statum et modum accidentalem; sicut dispositio potest ab extrinseco reddi difficile mobilis non ex principiis intrinsecis, et habitus potest propter imperfectum statum esse facile mobilis, quia nondum est perfecte acquisitus. Et sic etiam calor per se primo habet esse terminus alterationis, sed per accidens et ab extrinseco habet modum convenientis vel disconvenientis naturae, quatenus est propria passio alicuius, non quia ad id ex formali ratione sua ordinatur, vel quia consurgit ex illo debito temperamentum, ut sanitas, quae convenientiam dicit ad naturam. Potest etiam e converso dicere primo et per se convenientiam ad naturam, sed per accidens aut consecutive esse terminus actionis. Et sic non ponitur essentialiter in duplici specie, sed essentialiter in una, et modum vel statum habet alterius. Et sic est intelligendus S. Thomas 1. 2. q. 49. art. 2. ad 1., et elicitur ex q. 50. art. 1. ad 3. in fine.

Quid sit autem in particulari in unaquaque qualitate primum et per se, quid accidentale et secundarium, iudicandum est vel ex effectibus qualitatis, puta si videamus semper unam formalitatem inveniri in una qualitate, ut in calore esse terminum alterationis, aliam non semper, haec secunda accidentalis status est. Vel ex principiis, a quibus causatur qualitas, si videlicet ex illis ordinatur ad actionem vel passionem, convenientiam vel disconvenientiam naturae, etc., tunc id erit illi essentiale.

Ad secundum dicitur, quod distinctio inter secundam et tertiam speciem non ponitur ibi a D. Thoma expresse, sed elicitur ex his, quae docet in 5. Metaph. lect. 16.², quod ad tertiam speciem qualitatis pertinent passiones subiectorum mobilium, secundum quas corpora per alterationem mutantur. Igitur tertia species qualitatis est illa, quae convenit subiecto media alteratione seu subiecto ut moto, sumendo alterationem late pro omni mutatione physica qualitatis. Potentia autem et impotentia, quae est secunda species, convenit subiecto ut principium actionis vel passionis per se primo, non vero subiecto ut alterato; neque enim potentiae supponunt alterationem, ut subiecto conveniant. Facile autem et difficile mobile non sumuntur in secunda specie sicut in prima, sed prout explicant vim resistendi vel concedendi activo; sic enim potentiam activam vel passivam constituunt, quia passiva facile cedit, activa difficile. Diuturnum autem et cito transiens non ad secundam, sed ad tertiam speciem pertinent.

Ad tertium dicitur, quod habitus et dispositio per se primo habent disponere naturam secundum convenientiam et disconvenientiam. Si autem natura activa sit, disponens ad actionem, non quia habitus sint primo et per se activi, sed quia natura, quam disponunt, activa est et non disponitur convenienter nisi ad actionem, ut dicemus art. seq. ex Divo Thoma 1. 2. q. 49. art. 3.

Ad ultimum dicitur imprimis non esse extraneum a qualitate, quod sit terminus alterationis. Cum enim detur per se motus ad qualitatem, scilicet alteratio, ut dicitur in 5. Phys.³, oportet, quod aliquae qualitates per se sint qualitates subiecti ut moti et alterati. Deinde dicimus, quod in hac tertia specie ponuntur qualitates, quae per se primo terminant motum seu sunt qualitates subiecti ut alterati, etiam alteratione instantanea seu mutatione, qualis est illuminatio in aere. Nec tamen propterea actus immanentes vel conceptus erunt in tertia specie sicut lux, quia non habent immutare subiectum seu esse termini alterationis, quae solum proprie invenitur in corporalibus, sed habent aliam priorem et principalorem considerationem, scilicet convenienter disponere naturam, in quantum cognoscens est, et sic pertinent ad primam speciem qualitatis, et haec ratio est in illis principalior, quia propria est per se; per accidens vero actus immanentes alterationem habent, ut in sensibus ex parte organorum.

Ex dictis constat hanc divisionem esse adaequatam et sufficientem.

Ad primam enim speciem praeter habitus et dispositiones, quae manifeste sunt tales, reducuntur omnes actus immanentes et conceptus, imo et species impressae, quae a D. Thoma 1. 2. q. 50. art. 16. inter habitus videntur numerari; datur enim in illis ratio bonae vel malae dispositionis potentiae, secundum quod datur bene vel male repraesentare obiectum. Pertinet etiam ad hanc speciem gratia, ut docet D. Thomas 1. 2. q. 110. art. 3. ad 3., et habitus supernaturales, quia dantur ad elevandum potentiam et sic supponunt ipsam, licet in genere elevationis totam virtutem illi praebeant ad actum, qui non habet entitatem nisi elevatam.

Ad secundam speciem reducuntur omnes instrumentales virtutes, quia dantur ad simpliciter agendum vel adiuvandum potentiam, non ad disponendam naturam bene vel male; ideoque S. Thomas 3. p. q. 63. art. 2. reducitur characterem ad hanc speciem, quia non datur ad bene vel male agendum, sed ad valide et vere recipiendum vel agendum sacramenta. Denique asperum et lene, rarum et densum aliqui reducunt ad solam positionem diversam partium, quia asperum habet partes inaequaliter dispositas, lene autem aequaliter, rarum partes magis distractas, densum magis contractas et in minori loco, quod totum pertinet ad situm. Quod quidem verum est secundum se; ceterum quia aspero aliquando coniungitur durities et lenitati aliqua mollitudo, quae ab Aristotele in hoc cap.⁴ numeratur inter qualitates, ideo ratione huius adiuncti qualitates etiam solent nominari.

An vero divisio ista essentialis sit? Affirmative respondetur. Qualitas enim est genus supremum et debet habere sub se species essentialiter distinctas, nec aliae sunt assignabiles. Et certe inter aliquas qualitates intercedere specificam distinctionem, ut inter habitum et potentiam et figuram, dubium non est, imo inter aliquas eiusdem binarii, ut inter duos habitus vel duas potentias. Solum posset quis dubitare, quia aliquando videtur eadem qualitas pertinere ad duas species, ut calor ad tertiam, quia est terminus alterationis, et ad primam, quia est conveniens alicui naturae. Sed iam supra diximus per se solum pertinere ad unam iuxta formalitatem, quae per se et semper alicui competit, vel iuxta principia, a quibus per se oritur, ut calori semper competit esse terminum alterationis, non semper disponere naturam. Et ideo si hoc secundum aliquando habet, accidentale sibi est, non essentiale nec per se primo conveniens ideoque nec speciem constituens.