Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Propositio demonstrabilis duas habet conditiones: Prima, quod versatur circa materiam necessariam. Secunda, quod per aliquod medium probatur et illuminatur. Et ratione necessitatis opponitur opinioni; ratione medii opponitur propositioni per se notae, id est carenti medio. Et sic ad discernendum propositiones demonstrabiles a non demonstrabilibus ista duo oportet explicare, scilicet quomodo exigat materiam necessariam, et quae sint propositiones per se notae.

Circa primum certum est apud Aristotelem in hoc 1. libro cap. 6. et 7.¹ demonstrationem debere esse ex necessariis et per se.

Sunt tamen QUIDAM RECENTIORES, qui existimant, quod potest esse vera demonstratio etiam circa materiam contingentem, ut indicat Vazquez 1. p. disp. 4. cap. 7. et Cabero hic disp. 2. dub. 3., sed solum requirunt, quod actus sint certi et evidentes. Unde in demonstratione imperfecta, qualis est a posteriori, poterit dari scientia de contingentibus. Nam hic syllogismus: «Omne animal dum currit, calefit; Petrus currit et est animal; ergo calefit», non est probabilis neque erroneus, ergo demonstrativus.

Et hoc confirmari potest in Physica, quae est vera scientia, et tamen agit de multis contingentibus, ut quod in aestate sit calor, in hieme frigus etc., quae aliter accidere possunt. Denique confirmatur in Theologia, quae habet pro conclusionibus multa contingentia, quae deducuntur ex duabus propositionibus de fide vel altera saltem naturali, et tamen est simpliciter certa et infallibilis scientia. Et similiter ipsa fides divina ex parte materialis obiecti multa contingentia attingit, et credit, et tamen est infallibilis.

Quodsi dicatur id habere fidem ratione testimonii divini, cui formaliter innititur, non ratione obiecti materialis, hoc ipsum dicemus de scientia, quod ratione suae formalis rationis et actus erit certa et infallibilis, sed non habebit pro obiecto materiali aliquid necessarium.

SED HAEC NIHIL OBSTANT assertioni nostrae, licet ex secundo argumento moti fuerint aliqui antiqui philosophi ad negandum dari veram scientiam, inter quos fuerunt Academici, et idem senserunt Heraclitus et Cratylus. Quibus ex parte adhaesit Plato sentiens de rebus corruptibilibus non dari scientiam. Ut tamen illam non negaret omnino, posuit ideas separatas, de quibus esset scientia, ut ex D. Thoma supra retulimus q. 3. art. 2. Quod ergo scientia debeat versari circa obiectum necessarium, inde constat, quia assensus scientificus debet esse certus et firmus circa conclusiones illatas, alioquin non esset scientia, sed opinio, neque esset virtus intellectualis, utpote imperfecta et infirma, virtus autem debet esse dispositio perfecti. Non potest autem haberi certus et firmus assensus, si connexio non sit necessaria, sed contingens, siquidem assensus debet esse firmus in veritate, quae est conformitas ad esse vel non esse. Si ergo certo et firmiter dicit hoc esse vel non esse, et in re contingenter est, potest ergo in re mutari; et tunc vel mutatur assensus vel non mutatur. Si mutatur, iam non manet talis scientia, sed opposita. Si non mutatur, falsificatur, quia aliter est in re quam in assensu. Ergo repugnat, quod assensus firmus et certus scientiae versetur circa obiectum contingens.

Ad primum ergo respondetur, quod nec in scientia a priori nec a posteriori potest dari actus certus et evidens circa materiam contingentem. Et in illo syllogismo allato manifestum est, quod non est demonstrativus, sed probabilis, quia illa minor: «Petrus est animal et currit», pro illa parte „et currit” non est certa, sed contingens, et ita infert conclusionem probabilem. In Philosophia autem sunt demonstrationes de rebus, quae aliter possunt contingere, non tamen secundum connexionem contingentem, sed necessariam. V. g. quod in hieme sint pluviae, contingens est quantum ad eventum, est tamen infallibilis et necessaria connexio, quod in illo tempore sint connaturales et debitae ut in plurimum, et hoc omnino necessarium est.

Ad confirmationem respondetur Theologiam non inniti ipsis connexionibus seu veritatibus rerum secundum se, sed ut subsunt virtuali revelatione et lumini superiori. Licet autem res secundum se habeant connexionem contingentem, respectu tamen Dei et ut subsunt eius scientiae, addunt connexionem infallibilem. Theologia autem nostra subalternatur scientiae divinae et supponit sua principia ibi evidenter esse cognita, atque adeo ibi considerari secundum connexiones infallibiles et immutabiles. Unde Theologia formaliter loquendo non versatur circa connexiones contingentes, sed circa infallibiles praesupposite, id est quatenus in scientia divina praesupponit illas evidenter probatas, licet respective ad causas proximas contingenter se habeant, ut docet D. Thomas 1. p. q. 14. art. 13. et ibi latius explicari solet. Proprium autem est scientiae subalternatae habere suam evidentiam et certitudinem praesuppositam in scientia superiori subalternante, ut dicemus quaest. seq., ubi etiam agemus de subalternatione Theologiae.

Ad id, quod additur de fide, respondetur eodem modo, quod fides non habet infallibilitatem ab ipsis rebus, sed a testimonio divino, ut doceri solet 2. 2. q. 1. Ad replicam vero dicitur esse disparem rationem inter fidem et scientiam, quia scientia accipitur ab ipsis rebus et ex una veritate illuminat aliam, et ideo si veritas firma et immutabilis non sit, nec illuminatio erit firma et certa. Et ideo bene deducitur ex contingentia obiecti et connexione non necessaria formalis ratio contingens et fallibilis. At vero fides non sumit suam rationem formalem ex connexione rerum, sed ex testimonio divino, quod extrinsecum quidem est rebus ipsis, sed in se certissimum et infallibile, et ideo potest circa res contingentes non contingenter versari.

EX HIS SEQUITUR, quomodo demonstrationi competant aliae conditiones ex parte obiecti demonstrati, scilicet quod sit de universalibus et perpetuis et ex propriis principiis. Debet quidem esse de perpetuis, non positive in existendo, sed obiective fundando veritatem non dependentem a connexione mutabili. Debet etiam esse de universalibus, quia scientia est de necessariis; connexio autem necessaria solum invenitur inter praedicata essentialia et inter subiectum et passiones. Et praedicata quidem essentialia pertinent ad definitionem rei; definitio autem non datur de singularibus, ut singularia sunt, sed de ipsa essentia rei, quae est communis et pertinet ad speciem. Propria autem passio dimanat a principiis essentiae, non a principiis individuationis, et sic connexio propriarum passionum non est cum singularibus, ut singularia sunt. Denique debet demonstratio procedere ex propriis et non extraneis, quia debet procedere ex his, quae necessario et per se sunt connexa. Repugnat autem, quod aliquid sit per se connexum cum alio et sit extraneum illi, quia nihil est magis proprium quam id, a quo aliquid per se dependet et cum quo per se connexionem habet, id est intrinsecam. Quodsi in Mathematicis aliquando fiunt demonstrationes secundum extrinseca, tamen ibi supponitur proportio vel adaptatio unius ad aliud omnino intrinseca, et sic ratione habitudinis inclusae non proceditur omnino ab extraneis, licet illa habitudo non sit effectus vel causae, sed proportionis. Quae vero supernaturali lumine demonstratur, licet extrinsecum sit, tamen, quia derivatur a Deo, in quo dantur immutabiles et infallibiles connexiones cum rebus quantumcumque contingentibus, ideo tandem resolvitur illa manifestatio in aliquid intrinsecum saltem ex parte habitudinis, quam omnes creaturae dicunt ad primam causam et ordinationem eius.

Circa secundum, quod in hoc art. explicandum est, scilicet quae propositiones careant medio et dicantur per se notae, duo videntur explicatione indigere: Primum, an propositiones per se notae debeant carere omni medio a priori et intrinseco, an etiam medio extrinseco et a posteriori. Et similiter, an licet careant medio in una scientia, possint tamen probari per aliam, v. g. per Metaphysicam aut aliam scientiam superiorem. Secundum, specialiter circa propositiones, in quibus prima passio praedicatur de subiecto, an sint indemonstrabiles simpliciter.

AD PRIMAM DIFFICULTATEM respondetur ad propositionem per se notam absolute loquendo sufficere, quod careat medio intrinseco; non autem, quod etiam medio extrinseco careat, sive per effectus sive per causam extrinsecam, efficientem vel exemplarem, sive per deductionem ad impossibile. Et ratio est, quia hoc ipso, quod aliquid unitur alteri seipso immediate, habet in se principium sufficiens, ut cognitis et penetratis terminis immediate cognoscatur connexio extremorum, siquidem immediate uniuntur et connectuntur, et sic sine alio medio quam per se ipsa innotescere potest eorum coniunctio. Quidquid ex sola explicatione terminorum cognoscitur connecti cum altero, est obiectum propositionis per se notae, scilicet quae ex explicatione terminorum cognoscibilis est. Ergo nihil obstat medium extrinsecum, ut propositio sit per se nota, siquidem ex propriis et ab intrinseco, solum cognitis terminis cognoscibilis est, et ita secundum se dicetur per se nota, solum vero per accidens et quoad nos poterit dici non per se nota, si termini ipsi non communiter nobis innotescant. Et per ly terminus non intelligimus voces et conceptus, sed res significatas per illos, in quantum ex simplici explicatione earum sine probatione innotescit connexio extremorum. Et dico „simplici explicatione” propter cognitionem angelicam, quae quidem simplici intuitu penetrat tam principia quam conclusiones; sed hoc ideo est, quia ille modus simplex propter sui eminentiam est aequivalens nostro modo cognoscendi scientifico et per discursum et probativo. Ut autem propositio sit per se nota, requiritur, quod sine aliquo medio probativo et illativo, nec formaliter nec virtualiter, sed ex simplici explicatione terminorum innotescat.

Ex quo colligitur esse indemonstrabiles simpliciter omnes propositiones, quae continent aliquam definitionem vel praedicatum essentiale, etiamsi non sint prima principia, quae continent communissima praedicata. Nam hoc ipso, quod aliquid connectitur immediate cum aliquo et est de conceptu illius, solis terminis explicatis, sine alio circuitu vel medio probante, ipsa connexio extremorum cognoscibilis est de se loquendo.

Colligitur secundo non repugnare, quod propositiones per se notae possint probari per medium extrinsecum vel deductionem ad impossibile; hoc enim non opponitur immediatae et intrinsecae connexioni praedicatorum. Et hac ratione Metaphysica explicat et defendit omnia alia principia, non quidem ostensive, sed deducendo ad impossibile et ad illud supremum principium: «Quodlibet est vel non est».

Dices: Deductio ad impossibile aequivalet ostensioni veritatis, quia deductio ad impossibile ostendit falsitatem propositionis oppositae, ergo et veritatem proprii principii; quod enim adstruit falsitatem seu impossibilitatem unius, adstruit veritatem oppositi, cum non possit idem affirmari et negari.

Respondetur deductionem ad impossibile solum procedere ex suppositione, quod negetur aliqua conclusio et concedatur aliqua praemissa, et sic ex opposito conclusionis negatae infertur oppositum concessae. Hoc autem non est ostendere veritatem ipsius conclusionis determinate et in se, sed ostendere, quod si negetur veritas propositionis illatae, tenetur aliquis concedere duo contradictoria in concessione praemissarum, quomodo autem et unde habeat veritatem propositio illa, hoc non demonstrat.

Colligitur tertio, quod quando assumimus pro praemissis seu principiis aliquid, quod per aliam scientiam probatum est probatione intrinseca, sicut contingit in subalternata scientia respectu subalternantis, tunc illa non sunt principia simpliciter, sed conclusiones demonstratae per aliam scientiam, quod non est simpliciter carere medio intrinseco et a priori, sed illud ab ista scientia inferiori non attingi, sicut etiam in eadem scientia una conclusio demonstrata potest assumi ut principium ad aliam conclusionem demonstrandam. Quomodo autem scientia subalternata utatur principiis a subalternante probatis, dicemus quaest. seq. Et sic intelligitur Philosophus, quando docet aliqua principia esse indemonstrabilia simpliciter, alia vero secundum quid. Sunt enim simpliciter, quae carent medio intrinseco, sunt vero secundum quid, quae ab inferiori scientia non demonstrantur, sed a superiori; licet etiam non repugnet propositiones simpliciter indemonstrabiles probari per aliquod medium extrinsecum. Et hinc est, quod aliquando in scientiis demonstrantur a posteriori vel per causas extrinsecas earum subiecta, vel ex alia scientia, cui subalternantur. Unde ad scientiam solum pertinet praesupponere de suo subiecto, quid est, quod est carere medio intrinseco pertinente ad quidditatem, non vero medio extrinseco, quod non pertinet ad quid est.

Dices: Quid, si simul occurrat medium a posteriori demonstrans aliquam propositionem per se notam, et simul notitia eius ex terminis, quomodo se habebit intellectus?

Respondetur has duas notitias non repugnare simul in intellectu, quia sunt per diversa media, sicut si per diversas scientias aliquod obiectum cognosceretur; repugnare tamen, ut in eodem actu conveniant, quia unus actus tantum est unius speciei, et consequenter unius medii et unius specificativi. Non est autem unius specificativi innotescere aliquid ex sola explicatione terminorum et a posteriori per effectum; nam etiam notitia propter quid et quia specie distinguuntur, ut dicemus art. 4. Nec potest aliqua species continere in se differentias inferiores, nisi sit ordinis superioris, quod hic non apparet intervenire.

CIRCA SECUNDAM DIFFICULTATEM solum adverte, quod prima passio dimanans ab aliquo subiecto vel potest comparari ad ipsum subiectum realiter et secundum se, vel ad definitionem eius, media qua nobis explicatur. Si comparetur ad subiectum secundum se, caret medio reali, quia inter ipsam et subiectum non datur medium, sed non caret medio ratione distincto, scilicet definitione, quae ratione distinguitur a subiecto et mediante ipsa de illo probatur, sicut de homine, quod sit disciplinabilis, quia est animal rationale. Si tamen comparetur cum ipsa definitione, cui immediate connectitur, reddit propositionem indemonstrabilem, id est medio vacantem. Nec obstat, quod dimanat ab essentia et ita per ipsam essentiam innotescere potest. Hoc enim habet immediate, id est sine medio reali superaddito, et sic caret medio, licet habeat subiectum, a quo dimanat. Medium autem, quod est definitio, non distinguitur in re a definito, quod est non distingui medium a subiecto.