Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

SUPPONIMUS non esse idem, quod aliquis terminus vel res significata per illum sit communis et quod sit universalis, ut expresse docet Divus Thomas in 1. Senten. ad Annibaldum dist. 19. q. 4. art. 2. ad 2.,¹ ubi inquit: «Universale non est idem quod commune. Differunt enim, quia commune de se non determinat, an id, quod communicatur pluribus, sit idem numero vel non; sed universale hoc determinat, quia numquam idem numero est in pluribus». Similiter 1. p. q. 30. art. 4. ad 3. dicit, quod «in Deo non est particulare et universale, genus et species»; et tamen q. 13. art. 9. inter terminos communes numerat Deum.

Et constat hoc in individuo vago, quod est terminus communis, ut «aliquis homo», quod supponit non suppositione singulari, sed communi et determinata, et tamen non est universale, quia non potest distribui et res ipsa significata non omnino praescindit a conditionibus individuantibus, sed significat naturam communem cum modo individuationis non perfecte singularizato, ratione cuius impeditur, ne sit universale, licet sit commune. Unde dicit S. Thomas q. 9. de Potentia art. 2. ad 1.,² quod sicut nomen, quod significat naturam, est commune et definibile, ita et nomen, quod significat naturam cum tali modo existendi, sicut ly «aliquis homo».

AD DIFFICULTATEM ERGO PROPOSITAM RESPONDETUR, quod, ut aliquid sit commune multis, non requiritur, quod habeat multa individua in re existentia vel possibilia, sed sufficit, quod ex modo concipiendi concipiatur ut communicabile pluribus, et terminus sic significans illam naturam dicetur terminus communis.

Et quidem quod non requiratur pluralitas individuorum actu existentium, aperte docet Divus Thomas 7. Metaph. lect. 13.³ exponens definitionem universalis traditam a Philosopho, quod «universale est, quod pluribus natum est inesse».⁴ Ubi notat ideo dici, quod «pluribus inesse natum est, non quod pluribus inest, quia quaedam universalia sunt, quae non continent sub se nisi unum singulare, sicut sol et luna. Sed hoc», inquit D. Thomas, «non est, quin ipsa natura speciei, quantum est de se, nata sit in pluribus esse, sed est aliquid aliud prohibens, sicut quod tota natura speciei comprehendatur in uno individuo». Quae doctrina etiam deservit pro naturis, in quibus pluralitas individuorum est impossibilis, ut de angelis communiter existimant thomistae et infra dicemus in quaest. de Specie.⁵

Quod vero modus cognoscendi sufficiat ad constituendum aliquid ut commune, sumitur ex ipso D. Thoma 1. p. q. 13. art. 9., ubi docet, quod si formas simplices cognosceremus secundum quod in se sunt, neque per neque ratione apprehenderemus ut communes seu ut communicabiles. Quia vero apprehenduntur ad modum rerum compositarum, et non adaequate ut in se ipsis, apprehenduntur ut communicabiles, quantum est ex modo significandi et cognoscendi, licet in re communicabiles non sint. Et hac ratione lib. 1. Summul. cum multis cap. 7. diximus, quod terminus communis est ille, qui significat plura divisim, id est communicabiliter in pluribus vel ratione rei significatae vel ex modo concipiendi. Et ita hoc nomen «Deus» est terminus communis ex modo significandi.

Quando enim in ipsis rebus datur multiplicatio plurium cum similitudine in aliqua ratione communi, tunc accipitur aliquid ut commune ex parte rei significatae. Quando tamen in re non datur multiplicatio nec similitudo multorum, ex parte ipsius rei significatae directe et per se non datur fundamentum ad concipiendam naturam communem. Indirecte tamen, quia non repugnat talem naturam concipi inadaequate et imperfecte, non apprehensa ratione singularitatis, sed solius naturae ad instar eorum, in quibus natura multiplicatur, ex tali modo concipiendi dicitur natura illa communis et terminus illam significans communis.

An vero hoc solum sufficiat, ut natura aliqua dicatur universalis tamquam genus vel species, praesertim universalitate praedicabili et logica? Ad hoc dicemus infra in quaest. de Specie, ubi hoc latius discutietur loquendo de angelis. Interim sufficit dicere, quod ut aliquid sit universale et praedicabile de pluribus, non sufficit, quod concipiatur ut commune semota singularitate quasi negative, sed requiritur, quod ita abstrahat ab inferioribus, quod etiam possit contrahi ad illa per additionem differentiae inferioris ad superiorem naturam, quod non potest esse sine aliqua potentialitate eius, quod concipitur ut contrahibile ad id, quod concipitur ut contrahens. Quod ergo natura creata cum potentialitate apprehendatur, non est ei repugnans, sed maxime convenit, et consequenter non repugnat universalitas logica. Divina autem natura non potest cum aliqua potentialitate concipi, etiamsi inadaequate eius perfectiones concipiantur; et ideo sine singularitate potest concipi ut communis, sed non ut contrahibilis et universalis.

ET SI DICAS, quia etiam repugnat actui puro concipi sine singularitate et ut commune multis; siquidem conceptus repraesentans solam naturam et non singularitatem concipitur ut multiplicabilis ex modo significandi, ergo et contrahibilis et in potentia ad singularitatem.

Respondetur negando antecedens, quia ut natura divina concipiatur sine singularitate, non requiritur, quod concipiatur cum aliqua potentialitate, sed sufficit, quod non adaequate concipiatur a nobis, sed solum eius quidditas et non ipse modus seu singularitas; sicut concipitur natura sine personis et unum attributum sine alio, non quia concipitur ut in potentia ad illud, cum sit actu includens illud, non autem actu exprimens illud. Ut autem concipiatur eadem natura ut contrahibilis et multiplicabilis ad plura singularia, requiritur, quod concipiatur talis natura non solum ut non exprimens, sed etiam ut non includens singularitatem ipsam, seu ut existens in potentia ad illam, quod repugnat conceptui actus puri. Et licet concipiatur ut communis multis ex modo significandi, non tamen ut multiplicabilis per contractionem et additionem differentiae contrahentis; sed ita concipitur communis ad multa ex modo significandi, quod non explicat modum multiplicationis penes potentialitatem, eo quod ad hoc, ut sit universalis, requiritur indifferentia ad multa, quae contrahunt et addunt ad conceptum communem; additio autem supponit deesse id, quod additur illi, cui additur, et hoc potentialitatem dicit. Ut autem non exprimatur singularitas et sic maneat communis, sufficit conceptus limitatus non omnia repraesentans.

QUODSI INSTES: Ergo analoga non dicentur universalia, quia non possunt perfecte abstrahere a suis inferioribus, ita ut actu non includantur in differentiis, ut dicemus infra agentes de analogia.⁶

Et confirmatur, quia iste terminus complexus «Petrus et Paulus» habet vim termini communis, sumpto ly et divisive, ut diximus in Summulis,⁷ et per modum universalis distribuentis, quia confundit terminum sequentem in propositione, ut cum dico: «Petrus et Paulus est animal», et tamen non praescindit ab ipsis individuis; ergo hoc non requiritur ad rationem universalis.

Respondetur, quod analoga, si sint duorum conceptuum, habent se sicut aequivoca, quae universalia non sunt, quia carent unitate conceptus. Si autem habeant unum conceptum, quia non perfecte abstrahunt ab inferioribus, non sunt perfecte universalia, quia non habent perfectam unitatem, sed proportionalem, sed reducuntur ad universale. Cum enim universale dividatur adaequate in quinque praedicabilia, et analogum non sit genus nec species vel aliquod aliud praedicabile, non erit etiam per se universale. Et tamen non eo modo continet differentias inferiores in actu, sicut Deus singularitatem et attributa, quia in confuso et imperfecte, non in actu puro sicut Deus illas continet.

Ad confirmationem dicitur, quod ille terminus complexus habet vim termini communis respectu suarum partium, ex quibus componitur, quatenus illis divisive seu cuilibet illorum applicat praedicatum, quod de ipso dicitur. Et sic quia supponit pro quolibet illorum, dicitur habere rationem termini communis et universalis distribuens, quasi in modo significandi. Non tamen habet omnes conditiones termini universalis et multo minus rei universaliter acceptae, quae per modum unius naturam abstrahit a pluribus. Hanc enim naturam non significat ille terminus complexus, sed tamen suo modo abstrahit a pluribus complexe, eo modo, quo totum complexum significatum et in confuso abstrahit a partibus ut determinate et incomplexe significatis.

ULTIMO INSTABIS: Quia repugnat, quod Deus verus sit communis multis, etiam ex modo significandi. Nam modus significandi si est verus, debet conformari modo essendi; sed repugnat esse verum Deum, qui non sit unus et singularis. Ergo repugnat ex modo significandi vero, quod accipiatur ut communis.

Et confirmatur, quia Petrus numquam potest concipi ut communis, eo quod essentialiter et intrinsece est singularis. Sed Deus multo magis intrinsece est singularis quam Petrus; ergo magis illi repugnat concipi ut communis. Licet enim possit apprehendi in Deo unum attributum sine alio, non tamen cum opposito attributo; sicut licet possit considerari sine misericordia, non tamen cum crudelitate. Ergo licet possit considerari sine singularitate, non tamen cum communitate ad plura.

Respondetur, quod Deus verus ut adaequate cognitus et eo modo, quo est in se, non potest concipi ut communis. Cognitus autem inadaequate et ad instar rei compositae, ex modo cognoscendi concipitur ut communis, licet non ut in re communicabilis. Modus autem significandi et cognoscendi conformatur quidem modo essendi quantum ad affirmationem et negationem, ut sit verus vel falsus; quantum ad modum autem repraesentationis non sequitur modum essendi, qui est in rebus, sed modum, quo obicitur ipsi cognitioni. Unde si intellectus concipiens modo communi iudicaret Deum esse communem, falleretur; repraesentando tamen et apprehendendo illum sine singularitate ad instar rei communis, non fallitur. Unde dicit D. Thomas 1. p. q. 13. art. 9. ad 2., quod «nomina sequuntur modum essendi, qui est in rebus, sed modum essendi, secundum quod in cognitione nostra est, et tamen secundum rei veritatem est incommunicabile illud nomen», quia videlicet in repraesentando modus cognoscendi non semper conformatur modo essendi, nisi quando concipit rem ut est in se, in iudicanda autem semper conformatur modo essendi, si vere iudicat. Et ita Deus repraesentatur modo communi, sed non affirmatur esse communicabilis.

Ad confirmationem respondetur, quod singularitas magis est essentialis Deo quam Petro ex parte ipsius rei cognitae, non tamen ex parte modi significandi, quia Petrus significat solam singularitatem naturae, unde ex vi talis nominis non potest concipi ut communis. Deus autem non significat directe singularitatem, sed naturam divinam, cui essentialiter convenit singularitas sicut et alia attributa, a quibus tamen ratione inadaequati conceptus praescindit. Unde dicit D. Thomas 1. p. q. 13. art. 9. ad 2., quod «ly Deus est nomen appellativum et non proprium». Et art. 8. dicit, quod est nomen naturae; non ergo est nomen singularitatis, licet illa natura singularis sit in se. Neque hoc est apprehendere naturam cum opposito sibi, quia non attribuitur illi communitas, quae est oppositum singularitatis, sed ex modo cognoscendi sine singularitate repraesentatur ad modum rei communis. Non potest autem ex modo cognoscendi sequi in Deo crudelitas, sed si apprehenditur in Deo, est per attributionem talis formae, quod semper est falsum.