Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Certum est bruta et sensus externos non uti signis per comparationem et collationem, quae discursum exigit. SED DIFFICULTAS est, an sine discursu detur proprie usus signorum ad cognoscendum res significatas. Quod utique conducit ad intelligendum modum, quo signum repraesentat et significat potentiae.

PRIMA CONCLUSIO: Bruta proprie utuntur signis, tam naturalibus quam ex consuetudine.

Sumitur ex D. Thoma q. 24. de Veritate art. 2. ad 7.¹, ubi dicit, quod «ex memoria praeteritorum flagellorum vel beneficiorum contingit, ut bruta apprehendant aliquid quasi amicum et prosequendum vel quasi inimicum et fugiendum». Et videri etiam potest 1. 2. q. 40. art. 3. Et de signis naturalibus dicit q. 9. de Veritate art. 4. ad 10.², quod bruta exprimunt suos conceptus signis naturalibus. Et de consuetudine loquitur in 1. Metaph. lect. 1.³ ostendens, quod aliqua animalia sunt disciplinabilia, ut scilicet per alterius instructionem possint assuescere ad aliquid faciendum vel vitandum; possunt ergo bruta uti signis ex consuetudine.

RATIO HUIUS praeter quotidianam experientiam, qua videmus bruta moveri signis, tum naturalibus, ut gemitu, balatu, cantu etc., tum ex consuetudine, ut canis vocatus nomine consueto movetur, qui tamen impositionem non intelligit, sed consuetudine ducitur. Praeter hoc, inquam, videmus brutum uno viso in aliud distinctum tendere sicut percepto odore insequitur aliquam viam, vel fugit viso ramo vel ligno transverso in via divertit, audito rugitu leonis tremit aut fugit, et sexcenta alia, in quibus non sistit brutum in eo, quod sensu exteriori percipit, sed per illud in aliud ducitur. Quod plane est uti signo, scilicet repraesentatione unius non solum pro se, sed pro altero distincto a se. Et quod hoc etiam extendatur ad signa ex consuetudine, ex supra dictis constat, quia cum aliqua bruta sint disciplinae capacia, non statim a principio aliqua percipiunt, quae postea consuetudine procedente cognoscunt, ut canis non statim a principio movetur, cum vocatur tali vel tali nomine, et postea movetur habita consuetudine. Ergo utuntur aliqua bruta signis ex consuetudine; nam ex impositione ipsa nominis non moventur, quia non innotescit illis impositio ipsa, quae ex voluntate imponentis dependet.

DICO SECUNDO: Non solum sensus interni, sed etiam externi in nobis et in brutis percipiunt significationem et utuntur signis.

Et loquimur de signo instrumentali; nam de signo formali pendet ex dicendis seq. disp., an species vel actus cognoscendi sint signa formalia, et utrum sensus externi forment aliquam imaginem vel idolum loco conceptus.

PROBATUR ergo conclusio primo ex D. Thoma, qui rem significatam per signum docet videri in ipso signo, ut patet q. 8. de Veritate art. 5.⁴: «Cognoscimus», inquit, «Socratem per visum dupliciter, et in quantum visus assimilatur Socrati, et in quantum assimilatur imagini Socratis, et utraque istarum assimilationum sufficit ad cognoscendum Socratem». Et infra: «Cum visus exterior videt Herculem in statua sua, non fit cognitio per aliquam aliam similitudinem statuae».⁵ Videatur etiam in 3. Contra Gent. cap. 49. Cum ergo imago et statua repraesentent potentiae sua significata per modum signi, si visus exterior in statua et imagine non solum statuam attingit, sed etiam id, quod repraesentat imago, cognoscit unum minus notum per aliud notius, quod est uti signis.

Secundo probatur conclusio: Nam non est ulla ratio, cur negetur sensui exteriori, quod deducatur de uno ad aliud sine discursu et collatione. Ad utendum autem signo et significatione non requiritur aliquid amplius nec necessarius est discursus. Ergo usus signi exterioribus sensibus attribui potest.

Maior probatur, quia sensus externus potest discernere inter unum obiectum et aliud suae cognoscibilitatis, v. g. visus inter colorem album et viridem, inter imaginem unam et aliam, v. g. quae repraesentat Christum vel B. Virginem; potest etiam per proprium sensibile, v. g. colorem, attingere sensibile commune, motum aut figuram, et discernere inter unum et aliud. Ergo potest in uno cognoscere aliud seu deduci ad aliud, quia ad hoc sufficit, ut sciat discernere inter unum et aliud, et cognoscere unum, ut continetur in alio vel ut pertinet ad illud. Hoc autem sufficit, ut deducatur de uno ad aliud, quia si discernit inter unum et aliud et cognoscit unum, ut continetur in alio, sicut figuram, ut afficit vel afficitur colore, imaginem ut in speculo, Herculem in statua, viride ut discernitur ab albo, nihil amplius requiritur, ut per unum cognoscat aliud et deducatur de uno ad aliud.

Minor vero constat, quia signum nihil aliud petit in sua definitione, nisi ut repraesentet aliud a se et sit medium ducens ad aliud. Quod vero fiat per discursum aut comparando et cognoscendo habitudinem unius ad aliud, non petit; alias neque in sensibus internis in brutis posset inveniri. Et si requireretur discursus formalis, neque angelus signis uteretur, quod est falsum.

Est tamen observandum, quod sensus exterior non potest cognoscere signatum seorsum a signo et secundum se. Sic enim plerumque est absens, et si praesens sit et cognoscatur per signum ut ab ipso distinctum, requiret comparationem unius ad aliud, alias quomodo ei constabit, quod hoc distincte et seorsum sumptum ab illo est signatum illius? Cognoscit ergo signatum ut contentum in signo et ad ipsum pertinens, et, ut dicit D. Thomas, Herculem cognoscit in statua. Nec amplius requiritur ad signum; nec enim repraesentat signum de suo signato amplius, quam quod in illo continetur, et sic non est necesse illud cognoscere ampliori et perfectiori cognitione, conferendo et comparando signatum cum signo ut distincta inter se et ratione habitudinis unius ad aliud. Cognoscitur tamen ipsum signatum sic in signo contentum, sicut cognoscitur, quod haec est imago hominis et non equi, illa Petri et non Pauli; quod esse non posset, si signatum omnino ignoraretur.

SED OBICIES: Signatum debet cognosci ut distinctum a signo. Si enim cognoscitur ut idem cum signo, devenitur in cognitionem alterius a signo, quod requiritur ad rationem significationis. Sed per visum non videtur signatum distinctum a signo, v. g. quando videtur imago D. Petri, non attingitur per visum D. Petrus, qui est absens, et ille ut absens est signatum; quidquid enim est praesens visui, non est nisi signum et imago. Ergo non attingitur signatum ut distinctum a signo, et sic non devenitur a signo in signatum, sed tota cognitio externa consumitur in signo.

Hoc argumento aliqui convincuntur ad asserendum, quod tunc solum sensus externus utitur signo, cum signatum est etiam ei praesens, non quando est absens. Sed obstant huic solutioni duo:

Primum, quia D. Thomas fatetur, quod qui videt statuam Herculis, videt Herculem in statua, et 3. Contra Gent. cap. 49. dicit, quod homo videtur in speculo per suam similitudinem. Constat autem, quod homo, cuius similitudo est in speculo, potest esse retro videntem et non ei praesens.

Secundum est, quia si utrumque, scilicet signum et signatum, praesentatur sensui, non manuducitur ex signo ad signatum, quod est seorsum, sed signatum videt per species proprias, ut sibi praesens est et ut se praesentat visui. Ergo tunc non videtur signatum per signum nec manuducitur oculus ex signo ad signatum, sed utrumque seipso manifestatur, nisi forte comparando signum ad signatum videatur hoc esse signum illius. Sed hoc exigit actum comparantem et cognoscentem relationem sub conceptu et formalitate respiciendi et comparative ad terminum, quod utique sensui exteriori non convenit.

Quare simpliciter respondemus, quod sensus cognoscit signatum in signo eo modo, quo in signo praesens est, sed non eo solum modo, quo cum signo idem est. Sicut cum videtur sensibile proprium, v. g. color, et sensibile commune, ut figura et motus, non videtur figura ut idem cum colore, sed ut coniuncta colori, et per illum visibilis reddita, nec videtur seorsum color et seorsum figura; sic cum videtur signum et in eo praesens redditur signatum, ibi signatum attingitur ut coniunctum signo et contentum in eo, non ut seorsum se habens et ut absens.

Et si instetur: Quid est illud in signato coniunctum signo et praesens in signo praeter ipsum signum et entitatem eius? Respondetur esse ipsummet signatum in alio esse, sicut res repraesentata per speciem est ipsummet obiectum in esse intentionali, non reali. Et sic, sicut qui videret conceptum, videret id, quod in conceptu continetur ut repraesentatum in eo, et non solum id, quod se habet ut repraesentans, sic qui videt imaginem externam, videt non solum munus seu rationem repraesentantis, sed etiam repraesentatum prout in ea. Sed hoc ipso, quod videt repraesentatum etiam prout in imagine, videt aliquid distinctum ab imagine, quia imago ut imago repraesentans est, non vero repraesentatum; illud tamen videt ut contentum et praesens in imagine, non seorsum et ut absens, et unico verbo videt ut distinctum ab imagine, non ut separatum et seorsum.

EX DICTIS AUTEM COLLIGITUR in brutis et in nobis reperiri rationem signi univocam, quia ratio signi non pendet ex modo, quo potentia utitur illo discurrendo vel comparando aut simplici modo attingendo, sed ex modo, quo signum repraesentat, quod est reddit praesens aliud a se obiective, quod eodem modo facit, sive potentia simplici modo cognoscat sive discursivo.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur ex auctoritatibus. Nam D. Thomas 2. 2. q. 110. art. 1. inquit, «quod omnis repraesentatio consistit in quadam collatione, quae proprie pertinet ad rationem, unde etsi bruta aliquid manifestant, sed non intendunt manifestationem». Non ergo bruta proprie utuntur signis et repraesentatione, nisi valde materialiter et remote, quatenus aliquid faciunt, unde manifestatio sequitur, quod etiam facere possunt res inanimatae.

Item in q. 9. de Veritate art. 4. ad 4.⁶ dicit, quod proprie loquendo signum non potest dici nisi aliquid, ex quo deveniatur in cognitionem alterius quasi discurrendo, et ob id negat huiusmodi signa angelis. Ergo pari ratione negari debent brutis, quia discursu non utuntur.

RESPONDETUR, quod in primo loco solum loquitur D. Thomas de manifestatione et repraesentatione modo rationali, non modo naturali facta, de quo vide ibid. Caietanum. Unde subdit D. Thomas, «quod bruta non intendunt manifestationem, licet aliquid manifestent». Ergo sentit, quod aliquid manifestent, licet significationem non intendant, et sic talis significatio ut intenta collationem petit et discursum, non significatio absolute. Nec solum dicuntur significare, quia aliquid faciunt, unde significatio sequitur, sed quia significationem exercent et signatum percipiunt, quod non faciunt res inanimatae.

Ad secundum locum respondetur, quod dicitur signum proprie requiri in cognitione discursiva, loquendo de proprietate perfectionis significandi, non de proprietate, quae salvet essentiam signi absolute. Expressius quippe et distinctius cernitur ratio signi in discursiva cognitione quam in simplici, licet in hac etiam inveniatur, ut aliis locis S. Thomas docet. Et angeli etiam utuntur signis, quia eminentialiter habent discursum, licet in nobis formalis id appareat.

Secundo arguitur: Ad usum signi requiritur cognitio signi et significationis eius, itemque requiritur cognitio signi et signati ordinata ita, quod una cognitio coordinetur alteri et deducatur ex illa, alias non salvatur definitio, quod ex praeexistenti cognitione sui aliquid aliud repraesentat. Sed ista duo non salvantur sine aliqua cognitione collativa et discursiva. Nam significatio alicuius percipi non potest, nisi percipiatur ordo seu convenientia ad alterum; cognoscere autem ordinem est cognoscere relationem et comparationem, quod utique sensus bruti cognoscere non potest, et multo minus sensus externus. Similiter si una cognitio coordinatur alteri et ex illa desumitur, ita quod deveniat ex uno ad aliud, hoc est discurrere et collative cognoscere, quod nullo modo sensibus brutorum convenit.

Confirmatur, quia quando repraesentatur vel apprehenditur aliquod obiectum, in quo aliud continetur, illa simplex apprehensio solum sistit in obiecto immediato et simplici modo proposito, alioquin simplex cognitio non esset, si de uno obiecto ad aliud transiret et se moveret. Ergo requirit potentiam cognoscentem collative et comparative et plus quam simplici tendentia; omnes autem sensus in brutis simplici modo cognoscunt et non collative.

Et suffragatur ipsa experientia in nobis, quod quando percipimus signum et non vim significativam eius, necessaria est collatio signi ad signatum, ut ex signo eliciamus cognitionem signati. Ergo cum in brutis collativa vis non sit, non poterunt percipere vim signi naturaliter sibi ignoti, et sic non procedent ex consuetudine ad intelligendum signatum.

RESPONDETUR ad usum signi non requiri duplicem cognitionem, nec quod ex una cognitione deveniatur in aliam, sed sufficit, quod ex uno cognito ad aliud cognitum deveniatur. Aliud autem est per unum cognitum attingere alterum, aliud ex una cognitione causare alteram. Ad rationem significationis sufficit, quod de uno cognito deveniatur ad aliud, sed non est necesse, quod de una cognitione ad aliam. Unde dicit Philosophus in libro de Memoria et Reminiscentia⁷, quod idem est motus in imaginem, et in rem, cuius est imago, quod D. Thomas ibi lect. 3.⁸ et 3. p. q. 25. art. 3. explicat de motu in imaginem, non ut res quaedam est, sed ut imago, i. e. ut exercet officium repraesentandi et ducendi ad aliud. «Sic enim est unus et idem motus in imaginem cum illo, qui est in rem», inquit S. Thomas. Quod optime Caietanus ibi intelligit de imagine considerata in exercitio imaginis seu officio repraesentationis, non ut res quaedam est in se, quasi in actu signato. Et quod idem sit motus in imaginem et in rem, cuius est imago, ex parte motus apprehensivi seu cognitionis, ut Caietanus ibi advertit, communis est omnium consensus, cum in cognitione unius relativi cadat correlativum. Et sic non est necessarius discursus, sed simplex cognitio sufficit, ut visa imagine seu signo res ipsa, quae in signo continetur et significatur, attingatur.

Et ad id, quod dicitur de cognitione significationis, quod est cognoscere relationem aliquam et ordinem, respondetur, quod non est necesse in brutis ponere cognitionem relationis formaliter et comparative; sed exercitium eius, quod fundat relationem sine comparatione et collatione cognoscunt, sicut brutum cognoscit rem distantem, ad quam se movet, et recordatur rei praeteritae et habet spem praedae futurae, ut docet S. Thomas 1. 2. q. 40. art. 3., sine hoc, quod relationem futuri aut praeteriti vel distantiae cognoscat, sed cognoscit in exercitio id, quod est distans aut futurum aut repraesentans, ubi fundatur relatio, quam formaliter et comparative non cognoscit.

Ad confirmationem respondetur, quod in cognitione simplici sine hoc, quod transeat ad discursum vel collationem, potest attingi non solum obiectum, quod immediate proponitur seu apponitur sensui, sed quod in eo continetur; sicut videt visus externus Herculem in statua et species repraesentans coloratum etiam repraesentat figuram et motum aliaque sensibilia communia ibi contenta et adiuncta, nec tamen ob hoc desinit esse simplex cognitio, licet cognitum non sit simplex, sed plura, alioquin non possemus simplici visione plura obiecta videre. Quodsi possumus, cur non etiam ordinata et unum per aliud, et consequenter signatum per signum et ut contentum in signo?

Et ad experientiam illam dicitur, quod in signis, quorum significationem a principio non cognoscimus, tam nos quam bruta opus habemus consuetudine. Sed nos assuescimus cum ratione et discursu, illa vero, in quantum eorum memoria roboratur aliquo pluries audito aut cognito, v. g. tali nomine, praesertim si inde afficiuntur aliquo beneficio vel nocumento, unde recordentur ad fugiendum vel prosequendum. Et sic memoria sufficit ad assuetudinem, et bruta, quae non habent memoriam, non assuescunt. Vide D. Thomam 1. Metaph. lect. 1.⁹ et q. 24. de Veritate art. 2. ad 7.¹⁰

Ultimo arguitur: Nam ovis v. g. audito rugitu non apprehendit leonem, nisi ut nocivum, non vero ut repraesentatur ex vi rugitus, ergo non utitur rugitu ut signo.

Consequentia patet, quia non potest uti aliquo signo nisi ad id, quod ex vi talis signi repraesentatur. Ergo si id, quod apprehendit, non ex vi talis signi repraesentatur, sed aliunde, non utitur illo ut signo formaliter loquendo. Antecedens vero probatur, quia ovis naturali instinctu apprehendit leonem ut nocivum, ergo non ex praeexistente cognitione. Quod enim naturali instinctu cognoscitur, non ex praeexistente cognitione attingitur; et sic leonem ut nocivum non per signum attingit. Alio autem modo non attingit, quam in quantum nocivum.

Confirmatur, quia signum essentialiter est medium ductivum ad cognitionem signati. Sed media differunt ex diverso ordine ad finem, ergo et signa. Sed in hominibus et in brutis signa non univoce modo ordinantur ad signatum, cum bruta non ferantur ad signatum cognoscendo ordinem et relationem signi ad illud sicut homines. Ergo significare in illis et in brutis non dicitur univoce, sicut nec scire aut disciplinari.

RESPONDETUR, quod ovis audito rugitu apprehendit leonem ut nocivum et ut tale nocivum, magis enim fugit et timet rugitum, quia leonis est, quam clamorem lupi. Unde facit discretionem inter unum et aliud, quod non esset, nisi per illa signa duceretur in leonem et in lupum, ut distinguuntur inter se, et diverso modo nociva. Quod autem naturali instinctu formet iudicium de leone et lupo fugiendo, non tollit, quin id fiat ex praeexistente cognitione. Necessario enim in sensu externo debet praecedere aliqua cognitio, vel quae videat leonem vel audiat eius rugitum, ut aestimativa ipsum ut inimicum apprehendat et iudicet. Habent enim bruta iudicium, sed sine indifferentia, ideoque determinatum ad unum et ex instinctu naturali, qui instinctus cognitionem iudiciumque non excludit, sed indifferentiam. De quo videri potest S. Thomas 1. p. q. 83. art. 1. et q. 24. de Veritate art. 2.¹¹

Ad confirmationem respondetur, quod signum et significare desumitur univoce per ordinem ad signatum ut manifestabile potentiae. Quod vero id fiat tali vel tali modo, quo potentia utitur signo, non reddit analogam aut aequivocam rationem signi ex genere manifestandi, sed diversum modum potentiae in cognitione et usu signi. Nec est simile de scire et repraesentare, quia scire formaliter dicit cognitionem secundum rationem et consequentiam, quod bruto non convenit; repraesentare autem significando praecise dicit manifestationem unius per aliquod medium, non determinando, quod sit per consequentiam seu rationem.

CONSECTARIUM APPENDIX EX TOTA QUAESTIONE.

Colligendo, quae de signi natura et ratione in hac quaestione diximus, constat, qualis sit definitio signi, et quae sint conditiones ad ipsam requisitae, quomodo item ab imagine et aliis manifestativis aliorum differat ratio signi.

Et quidem definitio signi in communi essentialis est. Definivimus autem signum in communi abstrahendo a signo formali et instrumentali, scilicet: «Quod repraesentat aliquid aliud a se». Nam illa definitio, quae ex Augustino¹² circumfertur: «Signum est, quod praeter species, quas ingerit sensibus, aliquid aliud facit in cognitionem venire», solum traditur de signo instrumentali. Definitio autem posita traditur a Divo Thoma in 4. dist. 1. q. 1. art. 1. quaestiunc. 1. ad 5.¹³, ubi inquit, quod «signum importat aliquid manifestum quoad nos, quo manuducimur in alterius cognitionem». Et q. 9. de Veritate art. 4. ad 4.¹⁴ inquit, quod «signum communiter loquendo est quodcumque notum, in quo aliud cognoscitur», ubi ly communiter est idem quod in communi.

Haec definitio est essentialis eo modo, quo relativa dicuntur essentialiter definiri per sua fundamenta et in ordine ad terminum; a fundamento enim et termino specificatur relatio. Ratio autem repraesentativi non consistit in formali relatione praedicamentali, quia datur repraesentativum etiam non existente termino, ut patet cum mortuo imperatore repraesentatur ab imagine. Ratio ergo repraesentativi manet relatione non existente, et sic formaliter relatio non est, sed in signo est fundamentum relationis, quatenus se habet ad alterum et fundat alterius repraesentationem et non sistit in se. Et sic traditur fundamentum signi per genus et differentiam. Nam „repraesentativum” est genus, siquidem est commune ad id, quod repraesentat se, ut obiectum movens ad sui cognitionem, et id, quod repraesentat aliud a se, ut signum, et est inferius ad esse manifestativum, quia plura manifestant et non repraesentant, ut lux, quae manifestat illustrando, non repraesentando, et habitus, qui etiam dicitur lumen, ac cetera, quae effective manifestant, sed non repraesentative et obiective.

Ex quo colliges, quod in definitione signi ly repraesentat sumitur stricte et formalissime, scilicet pro eo, quod repraesentat ita, quod non alio modo manifestat nisi repraesentando, id est ita ex parte obiecti repraesentantis se tenet, quod solum in repraesentando ei deservit nec alio modo manifestat quam repraesentando.

Unde excludes plura, quae repraesentant aliud a se et non sunt signa, et concludes signum debere esse ita notius et manifestius signato in repraesentando, quod in essendo et in ratione cognoscibili sit illi dissimile et inferius.

Primum patet, quia multa manifestant alia a se continendo illa, aut illuminando aut causando aut inferendo, et sic non solum repraesentant, sed illuminant, et in vi connexionis alicuius ostendunt, non vi purae repraesentationis, id est in officio repraesentandi et obiciendi potentiae vice alterius. Sic praemissae ut inferentes non significant conclusionem (licet aliquando ex signo deducatur demonstratio, sed ibi significare materialiter se tenet), sic lux non significat colores, sed manifestat, sic Deus non significat creaturas, licet repraesentet, quia non pure repraesentando et vices earum gerendo, sed etiam ut causa continet et lumine suo manifestans. Quare impossibile est, quod detur aliquid manifestans alterum pure in repraesentando, nisi sit eo inferius et minus illo, quod repraesentatur, quasi substitutum et vices eius gerens.

Dissimile vero esse debet, quia notius et manifestius, alias si aeque manifestum est, non est maior ratio, quod hoc sit signum istius quam hoc alterius; inferius autem et minus, quia aequale, ut vidimus, esse non potest. Si autem sit superius, continebit aut causabit illud, non autem pure repraesentabit et vices eius geret. Id enim, quod superius est, non repraesentat aliud nisi causet illud, alioquin homo repraesentaret omnia sibi inferiora et supremus angelus omnes res mundi. Si autem repraesentat alterum, quia continet superiori modo et causat illud, non pure et praecise repraesentat vice alterius, et sic non est signum.

Ex quo colliges, quae conditiones requirantur ad hoc, ut aliquid sit signum. Essentialiter enim consistit in ordine ad signatum ut ad rem distinctam manifestabilem potentiae; et sic signatum et potentia non sunt ex conditionibus requisitis, sed ex essentiali ratione. Similiter requiritur ratio repraesentativi, sed ex parte fundamenti, ideoque repraesentativum ut sic non est relatio praedicamentalis, etiamsi alterius repraesentativum sit, sed transcendentalis, in signo autem fundat relationem mensurati ad signatum, quae praedicamentalis est.

Requiruntur ergo praeter ista seu consequuntur tres conditiones iam dictae: Prima, quod sit notius signato, non secundum naturam, sed quoad nos. Secunda, quod sit inferius seu imperfectius signato. Tertia, quod sit dissimile ipsi.

Unde sequitur, quod una imago non dicitur signum alterius imaginis nec unum ovum alterius ovi, et quaecumque eiusdem speciei, in quantum in talibus non se habet unum ut signum alterius, quia utrumque est aeque principale. Nec obstat, quod una imago transcribatur ex altera; id enim per accidens est ad rationem signi, sicut etiam unus homo fit ex altero nec est signum illius, licet sit imago. Utraque enim imago in ratione significandi habet idem prototypum ut repraesentatum per se, licet una imago possit haberi ut excellentior altera, quia antiquior vel prior vel melius fabricata, quod per accidens est. Unus autem conceptus potest repraesentare alium, ut reflexus directum, sed differunt specie, cum diversa obiecta specie repraesentent, scilicet unus obiectum extra, alius ipsum conceptum ad intra.

Si autem quaeras, quomodo ergo unum simile repraesentat seu manifestat aliud simile, respondetur, quod repraesentat aliud ut correlativum, non ut repraesentativum, id est ea generali ratione, qua unum relativum dicit ordinem ad correlativum illudque includit, quia sunt simul cognitione correlativa, non ea speciali ratione, qua unum repraesentative se habet ad aliud et munus exercet praesentandi alia obiecta potentiae.

Denique innotescit ex dictis, quomodo differant signum et imago. Nam imprimis nec omnis imago est signum nec omne signum imago. Potest enim imago esse eiusdem naturae cum eo, cuius est imago, ut filius cum patre etiam in divinis, et tamen non est illius signum. Multa etiam signa non sunt imagines, ut fumus ignis, gemitus doloris. Ratio ergo imaginis consistit in hoc, quod procedat ab alio ut a principio et in similitudinem eius, ut docet S. Thomas 1. p. q. 35. et q. 93., et ita fit ad imitationem illius potestque esse ita perfecte similis suo principio, ut sit eiusdem naturae cum ipso et sit imago propagativa, non solum repraesentativa. De ratione vero signi non est, quod procedat ab alio in similitudinem, sed quod sit medium ductivum illius ad potentiam et substituat pro illo in repraesentando ut aliquid eo imperfectius et dissimile.