Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Celebris est haec CONTROVERSIA inter scholam D. Thomae et doctoris subtilis Scoti. Sentit enim Scotus ens esse univocum ad decem praedicamenta idque consequenter ad suam sententiam, qua existimat ens dicere conceptum unum obiectivum ab inferioribus praecisum et ad illa contrahibilem. Oppositum autem sentit D. Thomas, ut mox videbimus.

QUARE DUO tantum in praesenti nobis agenda sunt: Primum, determinare, an ens sit analogum ad decem praedicamenta vel univocum. Secundum, dato quod sit analogum, quae analogia. De hoc secundo dicemus art. seq., de primo hic. Et non agimus de analogia entis ad Deum et creaturas, quia ad praesens institutum non pertinet et ex resolutione huius quaestionis facile resolvi potest.

Circa primum ergo SENTENTIA SCOTI est ens esse quidem univocum ad decem praedicamenta, sed non genus. Et nomine univoci intelligit conceptum ita unum, quod eius unitas sufficit ad contradictionem, affirmando et negando ipsum de eodem, ut expresse dicit in 1. dist. 3. q. 2. § Secundo non asserendo. Pluribus autem aliis locis asseruit Scotus ens esse aequivocum seu analogum ad decem praedicamenta, quia scilicet non habet univocationem sufficientem, ut sit genus vel aliquod ex quinque praedicabilibus. Rationem enim generis semper Scotus removit ab ente propter expressam auctoritatem Philosophi 3. Metaph. textu 10.¹ et 4. Metaph. textu 2.² et alibi saepe. Nec oportet varios modos univocationis amplius distinguere, ut quidam discipuli Scoti faciunt, et videre est apud Aretinum in suis Formalitatibus pag. 78., sed sufficit distinguere pro nunc univocum, quod est genus seu aliquod ex quinque praedicabilibus, et univocum, quod genus non est, quod Scotus solum concedit enti. Et inferius probabimus non debere distingui, sed si ens genus non est, neque univocum esse.

Fundamentum Scoti pendet maxime ex illo principio, quod etiam admittunt plures extra eius scholam, scilicet quod conceptus entis et cuiuscumque analogi proportionalitatis propriae est unus et praecisus a suis analogatis eadem praecisione, qua quodcumque univocum a suis inferioribus praescindit. Exinde enim nervose videtur concludi, quod ens univocum esse debet, siquidem conceptus ille praecisus est unus et habet inferiora in potentia et non in actu inclusa, ergo contrahitur ab illis per additiones, quae determinant et dividunt conceptum illum superiorem. Ergo nihil obstat, quominus sit conceptus univocus; nam tota inaequalitas seu diversitas in illo provenit ex differentiis contrahentibus, non ex ratione superiori, quae praecise est una. Sic autem invenitur in animali et aliis generibus tota inaequalitas ex differentiis provenire, tota unitas ex superiori.

Illud autem principium, quod haec sententia pro fundamento assumit, inde satis videtur probari, quia conceptus entis non potest immediate repraesentare plura ut actu inclusa in tali repraesentatione, quia idem est actu non includere et actu non repraesentare nec esse obiectum illius. Conceptus autem entis in communi non repraesentat nobis plura in actu, v. g. quantitatem, qualitatem etc., sed unum quid distinctum ab istis. Nec ista sunt de conceptu essentiali entis in communi, alias ubicumque inveniretur ens, invenirentur ista. Ergo sine illis potest repraesentari, quia repraesentari potest unumquodque sine omni eo, quod non est de conceptu eius quidditativo, sicut animal repraesentatur sine suis differentiis, quas in potentia et in confuso includit. Similiter ergo si quidditativa ratio entis ista inferiora non includit nec ab eis pendet, solum in potentia et in confuso includit illa, quod est explicite et actu solum esse unum, plura vero in potentia, quod univocationis proprium est, quod in potentia tantum includit illa, quibus diversificatur.

Adduntur alia inconvenientia quasi a signo, quibus deprehendere possumus unitatem illius conceptus entis praecisi ab inferioribus. Nam potest quis esse certus de ratione entis, dubius autem de tali vel tali ente; sicut a longe potest mihi constare, quod id, quod video, est ens, et dubito, quodnam ens sit. Et hoc exigit diversitatem conceptus; de eodem enim non possum simul esse certus et incertus seu dubius. Item in istis praedicationibus: «Substantia est ens», «qualitas est ens», praedicatum non praedicat aliquid, quod sit omnia entia etiam proportionaliter, sic enim falsificaretur. Ergo praedicat unum solum praedicatum, non plura obiecta actu inclusa in illo, sic enim plura in actu applicarentur subiecto, quae illi actu non conveniunt. Nec enim substantia est actu quantitas, qualitas et reliqua entia, quae tamen si actu includuntur in conceptu entis, actu illi applicantur. Ac denique quia, si sic esset, id quod significatur nomine entis, non deserviret ut medium ad demonstrandum, quia non significat unam rem, quae solum servit verae demonstrationi. Et sic non esset scientia de ente, si non esset medium demonstrandi passiones, nec admitteret contradictionem, quia non esset eiusdem de eodem.

NIHILOMINUS PRO RESOLUTIONE DICO: Ens commune ad decem praedicamenta non potest habere conceptum univocum, sive sumatur pro conceptu entis completi tantum, sive ut abstrahit a completo et incompleto.

Haec conclusio est indubitanter D. Thomae et miror aliquos auctores velle in sensu D. Thomae illam negare. Sic ergo affirmat in 1. dist. 22. q. 1. art. 3. ad 2.³, ubi inquit: «Aliter dividitur aequivocum, aliter univocum, aliter analogum. Aequivocum secundum res significatas, univocum secundum differentias, sed analogum secundum modos diversos. Unde cum ens praedicetur analogice de decem generibus, dividitur in ea secundum modos diversos». Ita D. Thomas, quo nihil expressius potest dici. Item in eodem libro Sentent. dist. 25. q. 1. art. 2.⁴ et in Sentent. ad Annibaldum eodem loco⁵, ponit pro regula generali, quod «quaecumque non conveniant in uno genere generalissimo, non potest de eis aliquid univoce dici». Ens autem constat, quod est supra genera generalissima, id est decem praedicamenta. Similiter in 1. dist. 19. q. 5. art. 2.⁶ probat, quod ens et reliqua transcendentia analogice dicuntur de inferioribus. Et in q. 1. de Veritate art. 1.⁷ probat, quod ens non potest contrahi per additionem (qualis est contractio univoci per differentias), sed per modos diversimode ipsum explicantes. Et quod conceptus eius non sit omnino praecisus ab inferioribus praedicamentis, sumitur ex his, quae docet 8. Metaph. lect. 5. § Solvit praedictam⁸, ubi ex Philosopho dicit: «Quia cum decem praedicamenta non hoc modo se habeant ex additione ad ens, sicut species se habent ex additione differentiarum ad genera, sed hoc ipsum, quod est ens, manifestum est, quod ens non exspectat aliquid additum ad hoc, quod fiat hoc, id est substantia vel quantitas vel qualitas». Ubi manifeste excludit in ente conceptum contrahibilem per additionem, atque adeo supponit non esse univocum nec in potentia solum includere plura, siquidem non possunt sibi addi; ergo actu non est segregatum ab illis, licet non explicet illa. Denique in 4. Metaph. lect. 1.⁹ aperte docet ens non dici univoce de substantia et accidente ceterisque praedicamentis. Et videri etiam potest in 3. Metaph. lect. 8.¹⁰

NEC DICI POTEST, quod quando Philosophus et D. Thomas dicunt ens non dici univoce, sed sicut sanum respectu medicinae, non loquuntur de ente absolute, sed de ente per se, quod est ens primum; tale enim ens solum convenit accidenti denominative et per attributionem, quatenus dicitur entis ens. Sed contra, quia si ens sumitur ibi pro substantia seu primo ente, accidens in vi talis attributionis deberet dici seu denominari substantia denominatione extrinseca, sicut herba denominatur sana a sanitate animalis. Non loquitur autem Philosophus de tali denominatione. Nam accidens absolute dicitur ens per intrinsecam denominationem, non autem substantia, neque intrinsece neque extrinsece. Deinde quia de eodem ente, de quo negat 4. Metaph. textu 2.¹¹ esse univocum ad substantiam et accidens, in 3. Metaph. textu 10.¹² negat esse genus aliquo modo. Si autem loqueretur de ente primo, quod est substantia, non negaret esse genus saltem ad aliqua, scilicet ad substantias ipsas, cum tamen ens simpliciter dicatur non esse genus.

RESPONDENT ALII Philosophum in his locis et 7. Metaph. textu 15.¹³ et aliis plurimis, ubi docet ens neque aequivoce dici neque univoce, sed analogice, non negare univocationem logicam enti, sed physicam. Sed contra, quia analogia physica compatitur cum ratione generis, sicut corpus respectu corruptibilis et incorruptibilis dicitur analogia physica, et tamen est genus vere et proprie. Aristoteles autem talem analogiam tribuit enti, quod ab illo negat rationem generis, ut patet ex 3. Metaph. cit.; ergo non loquitur de analogia physica. Deinde analogia physica solum est inaequalitas causata in inferioribus ex ipsis differentiis, in quibus ratio superior non includitur. Univocatio vero physica est aequalitas etiam in inferioribus contrahentibus superiorem rationem, qualis invenitur solum in speciebus atomis, quae aequalitatem habent in individuis. Si ergo solam univocationem physicam Philosophus excludit ab ente, solum negat de illo, quod est species atoma, atque adeo non negaret esse genus, quod tamen expresse negat.

Et ut rationem fundamentumque huius assertionis explicemus, adverte, quod loquimur in conclusione tam de ente completo quam incompleto seu praedicamentali. Inter quae haec est differentia, quod ens ut abstrahit a completo et incompleto, includitur in modis seu differentiis contrahentibus, ut autem completum includit illos, quia completur per illos; nec enim aliter potest dici ens completum seu praedicamentale, nisi quia per tales modos completur, quibus contrahitur. Quod patet, quia ens non potest reddi completum nisi per aliquem modum, quo distinguatur ab incompleto. Talis ergo modus vel est aequalis ipsi enti illudque concomitans vel inferior. Si aequalis, habebit se ut passio entis et non minus transcendens quam ipsum, sicut verum et bonum; et sic non reddet ens completum, quia relinquit transcendens et consequenter in differentiis inclusum. Si inferior, est modus contrahens, quia minus amplus quam ens ut sic; ergo completur ens illis modis, quibus contrahitur, et sic includit illos, nec est aliud ens completum quam ipsa decem praedicamenta. Et, licet posset concipi ens praedicamentale in communi ad omnia entia praedicamentalia, tamen illud erit commune quantum ad intentionem ponendi in praedicamento. Sed si concipitur praedicamentale ex parte naturae, non potest dici res praedicamentalis, nisi quae in praedicamento ponitur, non quae a praedicamentis abstrahit.

Hoc supposito, formatur ratio pro conclusione sic: Ens includitur in modis seu differentiis contrahentibus seu praedicatur de illis, si autem sit ens completum includit illos. Ergo non dicit conceptum simpliciter unum, sed inaequalem et diversum utpote in ipsis differentiis inclusum. Quod manifeste patet, quia illud dicitur includi in differentiis, quod praedicatur et convenit illis, etiam quatenus diversitatem formaliter dicunt; haec enim diversitas aliquid est. Ergo quod includitur in differentiis, communicat illis ipsam diversitatem, ergo includit illam actu, quia id includit actu, quod communicat. Et praeterea ipsae differentiae seu modi contrahentes non resolvuntur in duos conceptus, alterum quatenus dicunt convenientiam in aliquo, alterum quatenus differentiam, sed sunt simplex conceptus differendi; alias esset processus in infinitum, si in qualibet differentia esset conceptus convenientiae in uno, et differentiae per aliud, idem enim diceremus de illa secunda differentia, et sic de aliis. Ergo conceptus, qui includitur et praedicatur de differentiis, est pure faciens diversitatem, non praebens convenientiam; et alias etiam dicitur unus respectu eorum, quae conveniunt in ente, ergo est partim unus, partim diversus, et sic analogus.

RESPONDENT aliqui rationes differentiales non esse ens, sed modos entis. Sed esto, sit differentia modus entis, vel ille modus est aliquid in rerum natura vel nihil. Si nihil, ergo facit differre per nihil, quod est non differre. Si extra nihil, ergo ens, quia in hac generalissima acceptione entis dicitur ens, quidquid opponitur nihil.

Alii ex Scoti schola, ut P. Merinero disp. 1. de Aequivocis q. 1. et seqq., distinguunt duplicem considerationem entis, scilicet ens quid et ens quale. Ens quid dicunt esse ens contrahibile et potentiale ad inferiora. Ens quale dicunt esse ens actuans et determinans seu contrahens, id est ipsa differentia. Dicunt ergo, quod ens quid non includitur in differentiis contrahentibus, quia sequeretur processus in infinitum, quia si differentiae ultimae includerent ens quid, convenirent in illo et rursus different inter se, non per id, in quo conveniunt, ergo aliquo alio, quo differunt, et rursus de illo modo differentiae inquiretur et sic in infinitum. Debet ergo terminari iste processus in aliquo, quod non includat ens quid, licet sit ens quale, id est differentia.

Sed haec responsio nec est vera nec evacuat difficultatem. Non est vera, quia illud ens quale seu modus differentiae, vel includit ens quid vel non includit. Si non includit, ergo est nihil, quia ens quid seu ens aliquid est illud, quod opponitur nihilo et recedit a nihil. Vel si ens quale, etiam opponitur nihilo, ergo rursus ens quale et ens quid conveniunt in hoc, quod est esse aliquid et non nihil, seu habere esse vere et proprie, et de illo conceptu communi ad ens quale et ens quid inquiram, quomodo intrinsece includitur in utroque, siquidem utrumque habet intrinsece esse extra nihil et opponi ipsi nihil. Si autem ens quale includit ens quid, utique intrinsece et quidditative est ens, id enim est includere ens quid; ergo ens quid intrinsece includitur in modis intrinsecis et differentiis ultimis, istae enim sunt ens quale. Non evacuat difficultatem, quia de istis modis, qui vocantur ens quale, inquiram, quomodo conveniant in ente quali in communi, et rursus inter se distinguuntur; diversi enim sunt. Si enim per aliquem modum seu differentiam superadditam distinguuntur, rursus de ista inquiram, quomodo conveniat et quomodo differat ab aliis differentiis per alium modum superadditum, et sic in infinitum. Si vero dicatur, quod illae differentiae seu modi se totis differunt intra rationem entis qualis et non per aliquid superadditum, non obstante, quod conveniunt in illa ratione communi, cur non idem dicemus de ratione entis quid, quod scilicet conveniunt in illo istae differentiae seu modi, et tamen sunt inter se primo diversi, quia esse primo diversa non tollit convenientiam in transcendentibus?

Quare dicendum est, quod in istis modis intrinsece imbibitur ens, quia vere sunt aliquid reale et extra nihil. Et non est processus in infinitum, quia in eadem ratione differunt et conveniunt, vel potius non in eadem, quia analoga non habent unitatem simpliciter, sed sunt partim idem, partim diversum, licet quatenus explicant convenientiam, non explicent diversitatem, illam tamen actu confuso implicant et includunt, ut diximus quaest. praec. art. 5.

Ultimo explicatur assertio nostra ex alio fundamento: Quia si ens est univocum, sequitur, quod sit genus ad decem praedicamenta, quod expresse negat Philosophus 3. Metaph. textu 10.¹⁴ et ibi S. Thomas lect. 8.¹⁵ Et constat, quia includitur in differentiis, quod omnino opponitur rationi generis, ut saepe dictum est, et quia alias non essent decem suprema genera, si ens esset genus ad illa. Sequela probatur, quia nihil deest enti univoco, ut sit genus. Nam praedicatur in quid, includitur enim quidditative et intrinsece in quacumque natura; similiter conceptus est unus, non inclusus in differentiis contrahentibus iuxta istam opinionem, et per additionem contrahibilis, et solum in potentia includens inferiora; nihil ergo deest, ut genus sit.

RESPONDENT discipuli Scoti non esse genus, quia non contrahitur per differentias, sed per modos intrinsecos. Est autem discrimen inter istum duplicem modum contrahendi, quia differentia advenit quasi extrinsece, et sine illa potest ratio communis perfecte concipi, ut animal sine rationali; sine modo autem intrinseco non potest res perfecte concipi. Modus etiam intrinsecus non variat essentiam, quam modificat, sicut modus intentionis et remissionis non variant qualitatem; differentia autem variat rem, cui advenit, et in alia realitate constituit. Unde ad hoc ut genus contrahatur per differentias, requiritur, quod conceptus generis sumatur a realitate, quae sit in potentia essentiali ad realitatem, unde sumitur differentia, quod totum in ente invenitur.

Sed haec solutio vel invita concedit, quod intendimus, scilicet conceptum entis non posse separari perfecte a modis contrahentibus et causantibus diversitatem, ex quo sequitur non habere simpliciter unitatem illum conceptum, atque adeo ruere fundamentum Scoti. Etenim si non possumus concipere realitatem sine suo modo intrinseco nec perfecte segregare illam a modo, ut hi auctores dicunt, ergo non praescindit ille conceptus a modis causantibus diversitatem, et sic actu et non in potentia includit illos, licet non explicet. Nam si in potentia includeret, perfecte intelligi posset sine illis, sicut animal perfecte sine rationali intelligitur, licet in potentia illud includat. Vel si perfecte praescindit, non sunt modi intrinseci, differentiae, atque adeo ens erit genus.

Et confirmatur implicatio huius solutionis, quia ex una parte ponit ens habere conceptum obiectivum ita unum et praecisum ab inferioribus, quod manet in potentia ad illa, siquidem actu illa non includit; et ex alia parte dicit non esse genus, quia realitas, a qua sumitur ille conceptus entis, non est in potentia essentiali respectu realitatis, a qua sumitur modus intrinsecus. Si ergo non est in potentia ad talem realitatem, ergo actu eam includit, ergo et modos, qui ab illa desumuntur, vel nullo modo, nec actu nec potentia eos includet, sed disparate se habebit ad illos, et sic non erit contrahibilis per illos et actuabilis, sic nec in potentia se habet ad illos, cum tamen quidditative contrahant ens. Solum ergo restat, quod actu eos includat, sed non explicet, quae est nostra sententia, sed destruit univocationem congeneris.

Alii ergo, ut Mag. Cabero hic tract. 4. disp. 3. dub. 7., admittunt ens esse genus, et ad Philosophum dicunt id negasse enti communi completo. Et sic concedunt decem praedicamenta non esse genera primo diversa, saltem quae important formas denominationis et realitatis intrinsecae. Solum autem dicunt esse suprema respective, quia in quantitate v. g. non datur alia quantitas superior nec in substantia alia superior substantia. Sed hoc nihil est destruitque omnem ordinem decem praedicamentorum. Nam si genus supremum solum sumitur respective, non absolute, etiam animal dicetur genus supremum, quia in ratione animalis non datur aliud superius, et sic omnia genera subalterna erunt suprema hoc modo eruntque infinita fere praedicamenta, vel unum tantum praedicamentum constituetur, scilicet ens completum; utrumque autem a schola Peripatetica exulat.

Ex his soluta manent fundamenta allata pro sententia Scoti. Deducitur enim manifeste conceptum entis non posse perfecte praescindere ab inferioribus et ita esse unum, ut in potentia, non in actu pluralitatem includat, sive sumatur ens completum sive abstrahatur a completo et incompleto. Hoc enim praeter allata quaest. praec. art. 5. efficaciter ex transcendentia entis probatur, ex quo probavit S. Thomas 3. Metaph. lect. 8.¹⁶ ens non esse genus, quia scilicet ob suam transcendentiam includitur in differentiis intrinsece, ut explicatum est.

Si autem dicas: Nam saltem ens completum non est transcendens, sicut, licet substantia communis ad completam et incompletam in suo praedicamento transcendens sit, tamen non completur per suas inferiores differentias, sed per communem rationem substantiae, quatenus praedicamentalis redditur. Respondetur, quod supra satis aperte ostendimus ens completum dici non posse nisi per inferiores modos contrahentes ipsum. Substantia autem ut reddatur completa, non indiget aliqua differentia inferiori, sed solum modo communi, quem petit modus essendi per se; sic enim ordinatur ad subsistendum et redditur quoddam totum in genere substantiae, quod est separari a substantia incompleta. Ens autem non habet modum communem entis, quo reddatur completum, quia si est communis enti, est transcendens sicut ipsum et ita imbibetur in omnibus etiam incompletis.

AD PROBATIONES AUTEM A PRINCIPIO FACTAS: Ad primam respondetur in conceptu entis non repraesentari plura actu explicito et exprimendo diversitatem, bene tamen confuso et sub proportione habendi esse, quod est implicite illa plura concipere. Sed non est idem implicite quod in potentia. Implicitum enim in potentia dicit aliquid determinatum in se, sed per additionem determinabile ad plura, sicut animal respectu rationalis et irrationalis. Implicitum autem in actu confuso dicit omnia sine determinatione alicuius, sed ut confusione una comprehenduntur, sicut cum multitudinem in confuso a longe videmus. Et actu non repraesentare est actu non includere, distinguo: Actu non repraesentare explicite est actu non includere explicite, concedo; actu non repraesentare explicite est actu non includere etiam confuse, nego.

Ad secundam probationem, quod ista inferiora non sunt de quidditate entis in communi et sic sine illis perfecte repraesentari poterit, respondetur, quod illa plura ut explicita quoad modum diversitatis non sunt de ratione entis in communi; illa eadem ut implicita in proportionali unitate habendi esse sunt de conceptu entis in communi. Imo nihil est aliud ens in communi, quam quidquid entitatis est sub confusione et sine ulla determinatione acceptum, nisi tantum sub proportione ipsa habendi esse. In quo distinguitur a conceptu animalis et aliorum univocorum, qui non solum includunt, sed explicant determinatum gradum, cui potest fieri additio per inferiores differentias contrahentes; ratio enim seu gradus aliquis explicitus non potest contrahi nisi per additionem ulterioris gradus. Conceptus autem analogus nullum gradum determinate explicat, sed transcendenter analogata confundit sub proportionali ratione, et ita non per additionem, sed per explicationem confusionis fit illa contractio et distinctio conceptuum, sicut praec. quaest. art. 5. explicatum est.

Quodsi instes: Nam conceptus entis seu analogi non solum potest formari repraesentando nullum analogatum determinate, sed solum indeterminate id, in quo fit analogatio; verum etiam potest repraesentare unum analogatum determinate, v. g. substantiam, et alia indeterminate et in confuso, in quantum illi assimilantur in ente. Ergo talis conceptus non erit omnino confusus. Respondetur utrumque modum admitti a Caietano in opusc. de Conceptu entis; sed tamen quando determinate exprimit unum analogatum et alia analogata in confuso, quatenus illi proportionaliter similia, ille conceptus respectu eius, quod determinate exprimit, est univocus, quia rem unam repraesentat, sed virtualiter analogus, quatenus extenditur ad similitudinem confusionis cum aliis analogatis. Et ita in illa similitudine non aliqua natura determinata importatur sed indeterminatio et confusio in esse, secundum quod fit proportio analogatorum.

Sed adhuc aliqui faciunt vim in ipso ente completo, quatenus accipi potest ut commune ad duo individua, v. g. ad Petrum et Paulum; de illis enim inaequaliter non praedicatur et consequenter neque analogice. Respondetur iam supra quaest. praec. art. 3. ad hoc dixisse, quod non repugnat aliquod analogum, si restricte sumatur in ordine ad aliqua inferiora, non exercere ibi analogiam, quia illa non sunt simpliciter diversa, sicut sanum dictum de duobus animalibus non est analogum. Sic ens restricte ad duo individua non exercet analogiam, licet exerceat transcendentiam, quia illa singularia eiusdem speciei ita sunt unum, quod diversitatem simpliciter non habent, sed tantum materialem, quae extrinseca est naturae, in qua omnino conveniunt. Unde inclusio in talibus differentiis non solvit unitatem conceptus simpliciter, licet ex vi sui conceptus transcendens illud sit analogum, quia ratio transcendentiae postulat non coarctari ad illa duo individua, et consequenter diversitatem simpliciter habere. Quare ex hoc argumento nihil deducitur pro univocatione transcendentium secundum se.

AD RATIONES AUTEM ULTIMO LOCO ALLATAS respondetur: Ad primam, quod non repugnat eundem conceptum seu notitiam respectu diversorum esse dubiam et certam, obscuram et claram. Quod in actu fidei admittere videtur S. Thomas 2. 2. q. 1. art. 4. ad 2. et 3., dum fidei attribuit evidentem attingentiam credibilium sub ratione credibilitatis, obscuram sub ratione rei creditae. Et visus potest certificari de aliquo, quod a longe videt, quod est animal, et dubitare seu non certificari, an sit equus vel bos etc. Quod praesertim est verum de dubio negativo, id est de non certificatione. Actus enim attingens plura sub aliqua ratione non pari claritate omnia attingit, sed de uno potest certificari plene, non de alio. Fortassis ad dubitandum positive de uno et ad evidentem certitudinem de alio non sufficiet unus actus etiam respectu diversorum. Sed ad vim argumenti hoc non pertinet, quod tantum procedit de dubio negativo. Si enim positive incipiat dubitare, solvetur conceptus confusus entis et transibit ad expediendum conceptus inferiorum dubitando de illis.

Ad secundam instantiam diximus quaest. praec. art. 5., quod in istis praedicationibus: «Substantia est ens», «homo est ens», praedicatum „ens” non attribuit subiecto analogata particularia ut plura sunt et secundum se, sed ut stant sub illa confusione et proportionali unitate habendi esse. Et hoc solum praedicatur ibi facitque hunc sensum: «Homo est habens esse», quod proportionaliter est simile quantitati, qualitati, substantiae etc., non tamen est substantia, quantitas, qualitas expresse et determinate.

Ad ultimam respondetur, quod ens bene potest esse medium in demonstratione, siquidem habet passiones demonstrabiles et non significat diversa ut diversa sunt, sicut aequivocum, sed sub unitate proportionali et confusione quadam, quod sufficit, ut de illo detur scientia et consequenter demonstratio, et habeat proprias passiones etiam transcendentes et analogas connexas illi rationi proportionali. Quae est expresse sententia Philosophi 2. Poster. cap. 11.¹⁷, et ibi id notat Caietanus ponendo pro medio demonstrationis aliquid proportionale. Et similiter fieri potest contradictio circa illum conceptum entis propter unitatem illam proportionalem, quam habet, ut stat sub illa confusione.

Quod vero aliqui instant, quod ens habeat conceptum simpliciter unum, quia adunatur ille conceptus in habendo proprias passiones communes substantiae et accidenti, nihil omnino probat, quia restabat probandum, quod illae passiones sint communes univoce. Cum autem solum analogice et transcendenter sint communes sicut verum et bonum etc., non mirum, quod analogica unitas subiecti eis sufficiat et non simpliciter una.