Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

TRIA breviter in hoc articulo tractanda sunt: Primum, quomodo accidentale praedicatum verificetur de subiecto, an ratione nominis vel ratione rei, quae illi inhaeret. Secundum, respectu quorum inferiorum dicatur quintum praedicabile, an respectu suorum singularium, ut album respectu huius et illius albi, an respectu subiectorum. Tertium, an solum praedicetur quintum praedicabile respectu subiectorum existentium vel etiam respectu possibilium.

Ad primum aliqui affirmant, quod cum accidens praedicatur de subiecto, nudum nomen praedicatur. Dicit enim Philosophus cap. 5. in Antepraedicamentis¹, quod eorum, quae in subiecto sunt, nomen praedicari de subiecto nihil prohibet, rationem vero impossibile est praedicari. Cuius ratio est, quia praedicatio per verbum substantivum „est” dicit identitatem praedicati cum subiecto, haec autem non datur inter subiectum, quod est substantia, et accidens.

NIHILOMINUS oppositum omnino dicendum est, scilicet praedicari in istis praedicationibus accidentalibus non ipsum nomen, sed rem significatam per nomen, denominative tamen.

Et deficit valde haec sententia, quia non distinguit denominationem fieri dupliciter: primo ex parte nominis, ut album ab albedine; secundo ex parte formae significatae, etiamsi in eodem nomine non participent, sicut ab officio derivatur hoc nomen officiosus, non quantum ad nomen, sed quantum ad rem significatam ab effectu seu diligentia, unde non praedicat nomen, sed rem. Et constat manifeste, quod quando dico Petrum esse album, non verifico hoc ratione nominis, sed ratione rei significatae. Si enim nomen illud verificatur de Petro, oportet, quod ratione sui significati verificetur, non ratione ipsius vocis; ridiculum enim esset dicere, quod Petrus est illa vox „album”, significatum autem est res ipsa, scilicet habens albedinem. Ergo haec praedicatur et verificatur in his praedicationibus accidentalibus. Et hoc est, quod intendimus significare per istas praedicationes, scilicet quod illa accidentia insint et conveniant illis subiectis, non vero sola nomina.

Et de his plura diximus supra quaest. 5.² agentes de praedicatione concretorum accidentalium.

UNDE AD FUNDAMENTUM CONTRARIUM respondetur communem Aristotelis expositionem esse, quod accidentia dicuntur de subiecto secundum nomen, et non secundum rationem, id est non quidditative, sed denominative, quia ibi ly ratio significat essentiam, essentia autem accidentis non convenit essentiae subiecti; alioquin si secundum nomen tantum et non secundum rem significatam praedicarentur, solum essent communia quantum ad nomen et non quoad rem, atque adeo essent aequivoca.

Ad argumentum ex ratione respondetur, quod accidens est idem secundum rem cum subiecto, identitate denominativa et concreta, non essentiali et intrinseca, quia, ut dicit D. Thomas 1. p. q. 13. art. 12. «in propositione vera affirmativa oportet, quod praedicatum et subiectum significent idem secundum rem aliquo modo» (nota secundum rem, et non secundum nomen), quia etiam in praedicatis accidentalibus «praedicatum et subiectum sunt idem supposito». Accidens ergo in concreto, v. g. album, quia dicit habens albedinem, ratione de ly habens est idem cum subiecto. Et quia alia est praedicatio per identitatem, alia per denominationem, ut dicit S. Thomas in 3. dist. 5. in expositione litterae³, concedimus quidem ad omnem praedicationem requiri aliquam identitatem, sed sufficit denominativa et accidentalis, sicut invenitur inter accidens in concreto et subiectum, non vero est necessaria omnimoda et essentialis.

Circa secundam difficultatem respondetur, inferiora quinti praedicabilis esse ipsa subiecta, de quibus dicitur denominative et accidentaliter, non ipsa constituta ex accidente et subiecto, de quibus dicitur per se et quidditative. V. g. album de hoc et illo albo praedicabitur essentialiter, sed ut quintum praedicabile de subiectis, quibus inest, sive inter se distinguantur specie sive non.

ET RATIO EST MANIFESTA, quia quintum praedicabile praedicatur in quale accidentaliter. Ergo oportet, quod inferiora eius sint illa, ad quae comparatur in quale accidentaliter. Solum autem respectu subiectorum comparatur hoc modo, quia accidentaliter convenit illis et per modum formae actuantis et qualificantis. Respectu autem propriorum inferiorum, ut album respectu huius et illius albi, praedicatur essentialiter, quia dicit totam eorum quidditatem. Quare cum album dicat albedinem in concreto, vel potest respicere inferiora ipsius albedinis, quae sunt inferiora ex parte formae, vel inferiora ex parte subiecti, quod connotatur ab albo. Si respiciat inferiora formae, essentialiter dicitur de illis, quia sicut haec et illa albedo essentialiter participat albedinem, ita hoc et illud album essentialiter participat album ex parte formae. Si autem considerentur inferiora ex parte subiecti, sic accidentaliter participant rationem albi, et consequenter respectu illorum praedicatur in quale accidentaliter, quod est quintum praedicabile.

Sed obicies: Album v. g. non potest esse universale respectu Petri et Pauli, nisi abstrahat ab illis, non ut subiecta sunt, sed ut alba. Ergo ipsa subiecta secundum se non sunt inferiora istius praedicabilis.

Consequentia patet, quia illa sunt inferiora, a quibus abstrahit; ergo si non abstrahit quatenus subiecta, sed quatenus alba, quatenus alba erunt inferiora. Antecedens probatur, tum quia abstractio accidentis a subiecto, ut subiectum est, est abstractio formalis, abstrahit enim forma a materia; abstractio autem universalis debet esse totalis. Tum etiam quia hoc universale, quod est quintum praedicabile, debet abstrahere ab inferioribus, quatenus sunt similia seu quatenus conveniunt in aliquo, et non quatenus conveniunt essentialiter, ergo quatenus conveniunt accidentaliter. Sed conveniunt accidentaliter in albo, quatenus sunt alba, ergo ab illis quatenus alba abstrahit album in communi.

Et confirmatur, quia ipsa subiecta sunt inferiora albo per accidens, quia per accidens identificantur Petrus et Paulus in albo. Ergo respectu istorum subiectorum album est universale et praedicabile per accidens, atque adeo non est una ex speciebus praedicabilium, quia praedicabilia sunt universalia per se.

RESPONDETUR, quod album potest utroque modo abstrahere, et ab hoc et illo albo, et a suis subiectis. Sed a subiectis dupliciter: Uno modo ut forma physica a subiecto et ut abstractum a concreto; alio modo ut denominativum a denominato. Si fiat abstractio ut forma a subiecto vel ut abstractum a concreto, erit abstractio formalis, nec tunc abstrahitur album, sed albedo, et hoc non praedicatur de subiecto, quia significatur ut pars respectu totius, quod est album. Si vero fiat abstractio ut denominativum a denominato, sic abstrahitur album ut quintum praedicabile ab hoc et illo subiecto, quod est inferius ipsi albo ex parte connotati, non ex parte formae. Et sic ad abstractionem formalem requiritur, quod non abstrahatur accidens in concreto, sed in abstracto et tamquam forma a materia. Sed si abstrahatur album in concreto, per modum abstractionis totalis se habet, et comparatum ad subiecta est quintum praedicabile, comparatum ad inferiora formae est quidditativum.

Et sic etiam intelliges, quod id, quod adest et abest secundum physicam inhaerentiam, non est album, sed albedo; quod vero adest et abest secundum denominationem, est album in concreto.

Ad secundam probationem dicitur, quod album non abstrahitur a Petro et Paulo vel aliis subiectis quatenus formaliter alba (sic enim sunt inferiora formae importatae per album), sed quatenus denominativa vel potius quatenus denominabiles ab albo. Et prout sic conveniunt in albo accidentaliter seu denominative, et continetur in illis album non formaliter, sed denominative, quia sic considerantur non ut formaliter alba subiecta, sed ut denominabilia ab albo, et sic conveniunt in aliquo, quod extrinsecum est ipsis scilicet in albo, et consequenter sunt inferiora illi accidentaliter, tamquam quinto praedicabili.

Ad confirmationem respondetur, quod inferiora sunt subiecta per accidens ex parte rei, quae subicitur, sed intentio subicibilitatis et praedicabilitatis per se est vera intentio praedicandi et subiciendi, sicut requiritur ad universalitatem. Itaque intentio quinti praedicabilis per se est intentio universalis et per se postulat inferiora, sed non inferiora, quae habeant perseitatem in natura et forma, quae praedicatur, sed contingentiam. Et ita ei, quod praedicatur accidentaliter de multis, convenit per se universalitas seu respectu ad multa, sicut opinioni per se convenit versari circa propositiones contingentes, et libertati per se convenit contingenter operari.

Circa tertiam difficultatem. CONSTAT tamquam certum, quod praedicata accidentalia ut actu exerceant praedicationem affirmativam, requirunt tamquam conditionem existentiam subiecti.

Ratio est, quia in praedicationibus accidentalibus verbum „est” non absolvitur a tempore; ergo verificatur dependenter ab existentia extremorum et non existente subiecto non verificatur. Et intelligo requiri existentiam prout fuerit praedicatio praeterita pro praeteritis et futura pro futuris.

DIFFICULTAS VERO EST, an non solum exercitium praedicationis accidentalis, sed etiam ipsa universalitas, quae est aptitudo ad praedicandum accidentaliter, solum respiciat inferiora existentia. Et aliqui affirmant, moti ea ratione, quia non possunt respici ab accidente subiecta non existentia nisi per modum possibilium, in quibus possibiliter esse potest. Sed existentia possibilis non praedicatur accidentaliter, sed essentialiter, ut si dicas: «Adam possibiliter ambulat vel possibiliter est albus». Ergo universalitas quinti praedicabilis non respicit possibilia.

Et confirmatur, quia respectu subiectorum non existentium praedicatio redditur impossibilis, cum sit contingens, quae requirit existentiam tamquam conditionem. Si autem praedicatio est impossibilis, universalitas seu praedicabilitas dari non potest.

NIHILOMINUS oppositum verius videtur: non destrui universalitatem quinti praedicabilis ex sola destructione existentiae subiectorum, quia universalitas consistit in aptitudine quantum est ex parte naturae, ut praedicetur de multis. Quod vero illa multa de facto non dentur, non est impedimentum intrinsecum illius aptitudinis nec illi opponitur, sed solum opponitur ipsi exercitio praedicationis. Quod autem opponitur actui seu exercitio, non destruit aptitudinem et potentiam; oppositio enim ad actum non est oppositio ad potentiam.

Et confirmatur in accidente physico et reali, quod ex hoc, quod separatur a subiecto, non amittit aptitudinem ad inhaerendum in illo, quia haec sequitur naturam accidentis. Ergo similiter accidens concretum metaphysice consideratum non amittit potentiam, ut praedicetur de multis contingenter, quia haec habilititas non tollitur ex defectu existentiae subiectorum, sed solum applicatio eorum, ut in illis sit.

Dices: Tollitur ratio concreti, quia destruitur omne subiectum, quod possit concernere, et sic manet solum accidens in abstracto.

Sed contra, quia solum destruuntur subiecta singularia per defectum existentiae, subiectum autem in communi adhuc potest concipi. Concretum autem accidentis in communi non est subiectum singulare, sed subiectum in communi acceptum, sicut album ut sic non habet pro subiecto suae concretionis solum hoc vel illud corpus, sed corpus in communi.

AD FUNDAMENTUM OPPOSITUM respondetur, quod accidens respectu subiectorum non existentium solum habet respectum possibilem, ut illis conveniat. Ceterum haec existentia et respectus possibilis non est id, quod praedicatur, sed conditio ex parte rei praedicabilis. Et si ipsa possibilitas praedicaretur, non accidentaliter, sed essentialiter praedicaretur de subiecto. Omnis enim propositio modalis si est vera, est propositio essentialis. Et sic procedunt exempla allata. Nos vero dicimus, quod accidens in communi remota existentia subiectorum habet aptitudinem, ut praedicetur de illis contingenter, non quantum ad possibilitatem praedicando ipsam, sed quantum ad formam, quae contingenter potest convenire, quando subiecta exstiterint.

Itaque uno verbo: Possibilitas ut praedicata facit propositionem essentialem; possibilitas vero ex parte subiectorum, de quibus potest praedicari forma accidentalis, non facit praedicationem essentialem, sed relinquit illam cum sua aptitudine et potentia, ut possit contingenter praedicari, licet exercitium eius sine existentia subiectorum fieri non possit.

Ad secundum fundamentum dicitur, quod talis praedicatio est impossibilis subiectis non existentibus, non ex defectu accidentis secundum se, sed ex defectu applicationis ex parte subiectorum, sicut accidens separatum retinet possibilitatem inhaerendi, licet actu non inhaereat nec applicetur stante tali statu.