Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Aristoteles refutans duos errores antiquorum, quorum unus existimabat nullius rei dari scientiam, alter omnium dari scientiam, ut utrumque excluderet, posuit dari propositiones per se notas, quae non essent demonstrabiles nec scitae, essent tamen principium sciendi et illuminandi conclusiones demonstrabiles. Et quod deveniendum sit ad tales propositiones resolvendo illas per processum directum, manifeste constat, quia cum unum demonstretur per aliud et non possit dari processus in infinitum, oportet devenire ad aliquod principium, quod careat alio priori, quo demonstretur, et tamen sit ratio et principium demonstrandi alia, cum quibus habet necessariam connexionem; et tale principium vocatur per se notum, id est ex sola explicatione terminorum, et proprie non est scitum tale principium, sed est principium sciendi. Et sic contradicit primo errori ostendendo, quod aliquorum datur scientia deveniendo ad aliquid, quod non sit scitum, sed per se notum, quod plus est quam scitum. Et consequenter etiam destruitur alius error contrarius, scilicet quod omnium datur scientia, cum deveniendum sit ad aliquod principium per se notum, de quo non datur scientia, sed ab ipso oritur scientia.

Sed tamen quia respondebant antiqui prima principia esse quidem indemonstrabilia secundum processum directum per aliam priorem causam, esse tamen demonstrabilia per circulum, id est per ipsammet conclusionem, quam inferunt, ideo reicit demonstrationem circularem tamquam vitiosam.

Est autem CIRCULUS IN DEMONSTRATIONE progressus quidam a principiis ad conclusiones, et regressus ab ipsis conclusionibus ad principia. Et potest fieri talis processus dupliciter: uno modo regrediendo ab eadem conclusione ad eadem principia, eadem, inquam, materialiter, sed non formaliter, id est ut cognita per aliud formale medium quam per ipsamet principia; vel secundo potest fieri iste processus ab eadem conclusione etiam formaliter sumpta, id est ut cognita formaliter per eadem principia, ad quae fit regressus. Et primus circulus vocatur difformis, quia diverso medio proceditur a principiis ad conclusiones, et a conclusionibus ad principia; secundus vero vocatur uniformis, quia sub uno et eodem medio proceditur a principiis ad conclusiones et a conclusionibus ad principia.

DICENDUM EST ERGO, quod Aristoteles solum intendit reprobare circulum formalem et uniformem, non autem difformem et materialem, qui simpliciter non est circulus nec vitiosus.

ET PRIMUM PROBATUR, quia si admittitur circulus formalis et uniformis, demonstrabitur idem per idem et dicetur idem notius et ignotius seipso respectu eiusdem. Si enim probo hominem esse risibilem, quia est rationalis, et rursus si negatur esse rationalem, id probo, quia est risibilis, ergo in prima probatione rationale est notius risibili, et in secunda probatione risibile est notius rationali, siquidem id, per quod aliquid probamus, debet esse notius eo, quod probatur. Quare idem erit notius et ignotius formaliter et secundum idem medium respectu eiusdem, scilicet rationale respectu risibilis et risibile respectu rationalis.

QUOAD SECUNDUM VERO PROBATUR, quia circulus materialiter sumptus tunc contingit, quando regreditur a conclusione ad antecedens, cognita conclusione per aliud medium, et tunc non probatur per idem, sed per aliud, a quo notificata est illa conclusio, et in illo genere seu medio diverso, quo probatur, potest esse conclusio notior quam illud primum antecedens, a quo illata fuit. Et tunc conclusio licet materialiter sit una propositio, tamen cum sit cognita duplici medio, consequenter pendet ex duplici antecedenti. Et sic cum ex ipsa regredimur ad unum antecedens, a quo probata est ex vi alterius probationis, non ab ipsa formaliter regredimur, sed ab illo alio antecedente, quo manifestata est. Et sic formaliter et simpliciter nullus est circulus.

EX HIS AUTEM SOLVUNTUR ALIQUAE INSTANTIAE, quae in contrarium solent adduci: Nam in causis datur perfectus circulus, quia causae ad invicem sunt causae, ut dicitur 2. Phys. textu 30.¹ et 5. Metaph. cap. 2.², ergo etiam in demonstrationibus, siquidem per causas formantur.

Item Philosophus saepe utitur circulo. Nam lib. 2. Poster. cap. 12.³ docet posse demonstrari pluviam ex abundantia vaporum et rursus abundantiam vaporum ex pluvia. Et in lib. 2. de Coelo⁴ ostendit coelum habere partes anteriores et posteriores, quia motus coeli incipit ab una parte et non ab alia. Quod autem incipiat ab una parte et non ab alia, ostendit, quia habet partes anteriores et posteriores. Et similiter stellas esse immobiles per se, quia sunt sphaericae figurae, et rursus esse sphaericae figurae, quia sunt immobiles. Et in universum philosophi ex effectibus coeperunt causas cognoscere, postea ex causis eosdem effectus.

Denique in probationibus dialecticis potest admitti circulus, quia ibi probatio non fit per aliquid notius et quod sit causa alterius. Unde idem est incipere a conclusione ad praemissas vel a praemissis ad conclusionem. Idque videtur admittere Philosophus 2. Poster. cap. 7.⁵, ubi concedit unam definitionem demonstrari per aliam, a qua rursus demonstratur, quia inquit eas probationes esse dialecticas, non demonstrativas.

Ad primum respondetur causas non habere circulum formaliter, sed materialiter et in diverso genere causandi. Neque enim est circulus, ubi est diversa ratio dependentiae, et consequenter diversa ratio notificandi; aliter enim notificatur causa materialis per formalem, aliter formalis per materialem et efficientem. Et cum sint plures causae quam duae, potest notificata materialis per efficientem et sic notificata manifestare formalem; et rursus ipsa formalis ut notificata per materialem notificare efficientem et finalem; et sic e converso. De quo in 2. Phys. latius dicetur.⁶

Ad secundum dicitur illas demonstrationes non esse circulares formaliter. Pluvia enim ut cognita per experientiam manifestat vapores, qui sunt causae pluviae, et isti tamquam causa efficiens demonstrant pluviam. Ad litteram tamen Philosophus non loquitur de eisdem vaporibus et pluvia, sed respectu diversorum; pluvia enim est causa vaporum et vapores sunt causa non eiusdem, sed alterius pluviae.

Ad ea, quae adducuntur ex 2. de Coelo, respondet S. Thomas ibi lect. 7.⁷ et rursus lect. 16.⁸, quod Philosophus non utitur circulo formali, sed materiali, et ab eadem re alio modo cognita et in diverso genere causae. Sicut si probemus cor moveri per motum venae pulsatilis, hoc pertinet ad quaestionem an est. Si autem quaeratur, quae sit causa motus venae pulsatilis, quod pertinet ad quaestionem quid est, debet hoc probari per ipsum cor tamquam per causam. Sed hoc in diverso genere causae procedit et supponendo aliam notitiam, v. g. experimentalem vel aliam similem in eo, quod probatur quoad an est. Et sic Philosophus quando probat stellas esse sphaericae figurae quia non moventur seipsis, et rursus non moveri seipsis, quia sunt figurae sphaericae, ideo est, quia supponit illam primam propositionem probatam per aliud medium, ut inquit S. Thomas, et idem est in aliis propositionibus. Et similiter philosophi ab effectibus coeperunt cognoscere causas experimentaliter quoad an est, deinde vero ex causis processerunt ad effectus quoad propter quid.

Ad ultimum inconveniens respondetur, quod etiam in probabilibus non potest committi circulus formalis, quia licet non procedatur per causam intrinsecam, proceditur tamen a notiori probabiliter ad ignotius etiam probabiliter. Unde si hoc ignotum assumatur in eodem genere probationis ad ostendendum antecedens, sumetur tamquam notius illo, et sic erit notius et ignotius in eodem genere respectu eiusdem, quod eodem modo repugnat in probabilibus ac in aliis. Si vero conclusio probabilis ex alio capite videatur per se antecedens, iam non erit circulus formaliter et uniformiter, sicut de aliis probationibus dictum est. Et ad locum Philosophi ex 2. Poster. cap. 7. respondetur non probare circulum formalem in probationibus dialecticis, sed solum comparare probationem unius definitionis per aliam, modo probationis dialecticae quantum ad hoc, quod dialecticus multiplicat media, quia probabiliter procedit, non autem uno tantum medio utitur, sicut demonstrator. Et ita se habet, qui definitionem alias ex terminis notam per aliam definitionem probat, et e converso.