Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Genus logicum definitur a Porphyrio: «Id quod praedicatur de pluribus specie differentibus in eo quod quid». In qua definitione tria explicantur:

PRIMUM est ratio communis omni praedicabili, in illis verbis: «quod praedicatur de pluribus»; hoc enim omni praedicabili commune est. Unde intelliges non definiri hic universale pro materiali seu substrato, sed pro ipsa ratione universalis, quia illud praedicatum commune, scilicet «praedicari de pluribus», non est natura, sed universalitas.

SECUNDUM, quod explicatur in definitione, est id, quod specialiter pertinet ad rationem generis ex parte termini, quem respicit; a termino enim relationes specificantur. Et sic ponitur illa particula: «de pluribus specie distinctis»; haec enim respicit pro termino universalitas generica.

TERTIUM denique, quod explicatur in hac definitione, est modus seu ratio praedicandi, scilicet «in quid».

Quantum ad primam particulam: Quid sit praedicari de pluribus, satis in superioribus explicatum est; id enim pertinet ad rationem universalitatis. Quid sit autem id, quod de pluribus praedicatur tamquam essentiale definitum, cui ista definitio essentialiter convenit, dicemus in seq. art. Unde ad exactam explicationem huius definitionis sufficit explicare in praesenti illas duas particulas: «de pluribus specie differentibus» et «in quid».

Igitur quoad priorem particulam «de pluribus specie differentibus», dicendum est, quod licet alia praedicabilia possint dici de pluribus specie differentibus, sicut aliquae differentiae genericae et proprietates etiam genericae dicuntur de subiectis specie differentibus, tamen hoc materialiter se habet in talibus praedicabilibus. Solum autem generi formaliter et per se convenit praedicari de pluribus specie differentibus. Alia enim praedicabilia licet possint praedicari de pluribus specie differentibus, tamen etiam salvantur sine hoc, quod praedicentur de pluribus differentibus specie, ut patet in differentiis et proprietatibus specificis. Unde non habent specie differre ea, quae sunt inferiora talium praedicabilium ex eo praecise, quod inferiora illorum sint. Genus autem ex eo praecise, quod genus est, habet, quod ea, quae sunt ipsi inferiora, specie differant, quia ex intrinsica ratione generis dicit aliquid contrahibile et divisibile per differentias specie diversas, quae differentiae continentur in ipso genere potentialiter et ex illo originantur, ut bene notavit Caietanus super istud caput de Genere ex Alberto Magno.¹ Unde ex ipsa formali ratione generis petit habere inferiora specie distincta.

Secunda particula, scilicet «praedicari in quid», explicat modum et rationem formalem praedicationis generis, quatenus genus est.

Ad quod intelligendum oportet advertere, quod illa particula «in quid», ut saepe docet S. Thomas, potest quaerere vel de supposito vel de natura, sicut quaerenti, quid natet in mari, respondebimus, quod piscis; et quaerenti, quid est homo, respondebimus, quod animal rationale. Et in praesenti cum dicitur, quod genus praedicatur «in quid», intelligitur hoc secundo modo, non primo.

Rursus secundo oportet videre, quomodo praedicatio in quid differat a praedicatione «in quale», non solum quando accidentalis est, id enim est manifestum, sed etiam quando essentialis, sicut praedicatur differentia. Non enim debemus dicere absolute, quod differentia praedicatur «in quid», ut admittunt quidam recentiores. Sed genus praedicatur «in quid» et differentia «in quale», id est genus praedicatur modo substantivo quidditativo, differentia autem modo adiectivo essentialiter etiam, ut notat S. Thomas opusc. 48. tract. 1. cap. 2. de Genere, in fine.² Et ideo dicitur differentia praedicari in quale quid, id est in quale essentiale seu quidditativo; differentia enim licet essentialis sit, munus tamen et praedicationem differentiae exercet per modum adiacentiae, non per modum substantivi, quod pertinet ad quid.

Et ratio est, quia differentiae munus est non praebere primum fundamentum quidditatis, sed advenire generi illudque determinare, ut constituatur species. Unde numquam se habet ut primum fundamentum et prima ratio quidditatis, sed tamquam ratio contrahens et adveniens alteri illudque determinans; unde modus eius est determinare et actuare aliquid prius praesuppositum et contrahibile ut genus. Et ideo ad genus pertinet modus substantivus, ad differentiam autem modus qualificativus seu adiacentiae, et illud dicitur quid, hoc quale. Et quando Philosophus dixit in 7. Topic. cap. 3.³ utramque partem definitionis praedicari in quod quid, sensus est, quod utraque pars praedicatur essentialiter, diverso tamen modo, genus in quid et differentia in quale.

Tertio consideratur adhuc in ipso modo praedicandi in quid differentia, qua praedicatur genus in quid, et qua praedicatur species. Praedicatur enim species in quid complete, quia praedicat integram et completam rationem quidditatis, et genus praedicatur in quid incomplete, quia praedicat partem constitutivam essentiae, quae potentialis est et prima, et tamquam fundamentum differentiae contrahentis. Uterque autem modus significandi dicit modum substantivum et in quid.

Cuius ratio est, quia substantia significatur ut totum et completum ens; pertinet enim ad substantiam habere rationem totius et suppositi. Similiter pertinet ad modum substantiae esse quasi substans seu fundamentum aliorum et id, quod habet rationem primi in aliquo genere. Inde tracta est similitudo, ut modo substantivo dicantur significare vel ea, quae significantur per modum totius, vel quae significantur per modum fundamenti et primi in aliquo ordine. Et species quidem significat per modum quid seu per modum substantivum, quia significat integrum et completum in ratione quidditatis. Genus autem significat per modum quid et modo etiam substantivo, quia significat per modum primi praedicati, quod est fundamentum et radix aliorum. Et hoc totum explicat ipsa definitio dicendo in definitione generis, quod «praedicatur in quid de pluribus specie differentibus», id est quasi contrahibile per differentias specificas. Id autem, quod est contrahibile, est primum praedicatum continens illas in potentia. In definitione autem speciei dicitur: «in quid de pluribus numero differentibus», per quod designatur integra ratio quidditatis non amplius contrahibilis per differentias formales et specificas, sed multiplicabilis per singulares, quae sunt materiales.

SI INQUIRAS, utrum ista definitio generis sit essentialis vel descriptiva, respondetur, ut traditur a Porphyrio, descriptivam esse, ut ipse significat, et D. Thomas sic eam vocat opusc. 48. cap. 2.⁴ Essentia enim generis consistit in ratione universalitatis, quae tali modo respicit inferiora, quod sunt specie distincta et per modum quid. Definitio autem eius traditur per praedicabilitatem, quae est passio universalis. Ergo explicat naturam generis per proprietatem, quod est esse descriptivam. Potest tamen reduci ad essentialem dicendo: «Genus est universale respiciens (vel aptum respicere, si fundamentaliter tradatur) plura specie distincta in quid». Ubi traditur definitio per praedicatum superius seu genericum, quod est ly universale, et per differentiam intrinsice, scilicet tali modo respicere, id est in quid, et talem terminum habere scilicet plura specie distincta.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Contra particulam «in quid» arguitur: Nam convenit aliis a definito, etiam si sumatur praedicatio in quid de pluribus specie distinctis; et praedicari in quale potest convenire generi; ergo male ponitur illa particula.

Antecedens quoad primam partem probatur: Nam ens praedicatur in quid de pluribus specie distinctis; est enim praedicatum quidditativum, utpote in ipsis quidditatibus imbibitum, et tamen non est genus, cum sit analogum. Ipsa etiam definitio praedicatur in quid de definito; quaerenti enim, quid est homo, recte respondetur: animal rationale. Et ipsa etiam differentia cum sit nobilior genere, nobiliori etiam modo debet praedicari. Est autem nobilior modus praedicari in quid, hoc est praedicari substantivo quam praedicari in quale, quod est praedicari adiective et per modum accidentis; ergo debet illi convenire, et non solum generi.

Quoad secundam partem probatur, quia in praedicamento substantiae genera et species vocantur secundae substantiae. Has autem dicit Philosophus in cap. de Substantia⁵ significare quale quid, et addit, quod genus et species circa substantiam qualitatem determinant; ergo genus praedicatur in quale. Deinde haec praedicatio generis, sicut haec: «Albedo est color», et tamen coloratum praedicatur per modum adiacentis et consequenter in quale. Ergo non est de ratione generis praedicari in quid.

RESPONDETUR: Negatur antecedens.

Ad primam partem respondetur, quod ens non est praedicatum quidditativum, sed transcendens et in omni re imbibitum, sive ad quidditatem pertineat sive non. Unde quod est commune quidditati et non quidditati, non potest quidditativum conceptum constituere. Et ita praesupponitur conceptus transcendens ad conceptum quidditatis, non illum constituit, nec magis pertinet ad quid quam ad quale. Sicut enim quando dicimus: «Quid est homo», et respondetur, quod ens, sic etiam quando dicimus: «Qualis est homo», et responderi potest, quod ens. Et ulterius, quia ens analogum est, non praedicatur in quid simpliciter et secundum unam rationem, sed secundum plures, et solum proportionaliter unam, genus autem praedicatur in quid simpliciter et ut unum.

Ad id, quod dicitur de definitione, respondetur, quod definitio est quid complexum et continet non solum rationem in quid, sed etiam rationem in quale; constat enim ex genere et differentia, nec praedicatur in quid, sicut genus, sed ad modum speciei per modum integrae quidditatis, quam explicat.

Ad id, quod dicitur de differentia, respondetur, quod licet sit nobilior quam genus ex parte rei significatae, ex parte tamen modi praedicandi non praedicatur in quid, quia modus praedicandi non sequitur praecise modum essendi in re, sed modum concipiendi. Quod S. Thomas docet 7. Metaph. lect. 1.⁶ et opusc. 42. cap. 19.⁷ Differentia autem concipitur ad modum determinantis et actuantis, genus autem ut determinabile et contrahibile. Et ideo hoc fundat in quid modo explicato, illa vero in quale.

Ad secundam partem argumenti respondetur, quod Philosophus vocat secundas substantias quale quid, et quod determinant qualitatem, non respectu naturae et quidditatis, sed comparatione ad primas substantias, quae significant suppositum sustentans. Respectu enim suppositi tam species quam genus et reliqui gradus superiores habent rationem praedicati et rationem formae sustentatae a supposito. Comparative autem ad naturam et essentiam, quam constituunt, una pars constituens, scilicet genus, dicitur in quid, et alia, scilicet differentia, dicitur in quale. De qua solutione videndus est Caietanus super cap. 5. Categor.

Unde etiam solvitur alia instantia, quia genus se habet ut forma respectu inferioris, de quo praedicatur; ergo non praedicatur in quid, sed ut informans. Respondetur enim, quod genus se habet ut forma non ex parte rei, quam explicat, neque comparative ad naturam, quam constituit, sed ex parte modi se habendi ut praedicatum, quod respectu subiecti induit modum formae, et comparative ad primam substantiam, a qua sustentatur. Quo sensu D. Thomas 1. 2. q. 18. art. 7. ad 3. dicit, quod genus comparatur ad speciem ut quid formalius, quatenus est minus contractum.

Ad ultimam probationem respondetur, quod in illa praedicatione: «Album est coloratum» ly coloratum tenetur substantive respectu albi, licet sit adiectivum respectu corporis seu subiecti coloris. Unde respectu subiecti erit praedicatio denominativa et adiectiva respectu tamen albi, quod est suum inferius, est praedicatio quidditativa ratione formae importatae.

Secundo arguitur contra particulam: «de pluribus specie differentibus». Nam genus etiam praedicatur de pluribus numero differentibus, sicut animal de Petro et Paulo; ergo non explicatur in definitione adaequatus terminus generis.

Si dicas solum explicari immediatum, qui est species, instatur in praedicatione generis de individuis genericis, ut quando praedicatur animal de hoc animali et de illo animali, tunc enim immediate praedicatur de individuis, et non de speciebus; ergo definitio est diminuta. Item genus potest praedicari de pluribus non solum specie, sed etiam genere differentibus, sicut genus supremum, quod praedicatur de pluribus generibus mediis, quae sunt species subalternae. Ergo illa particula: «de pluribus specie differentibus» non sufficienter explicat intentionem generis in communi.

RESPONDETUR, quod genus praedicatur de pluribus numero differentibus mediate, scilicet hoc ipso, quod praedicatur de pluribus specie differentibus. Cum enim sub specie contineantur individua, et quidquid praedicatur universaliter de aliquo, praedicatur de omni contento sub illo per principium «dici de omni». Consequenter genus praedicatur etiam de pluribus numero differentibus, non tamen sicut species infima, quae immediate de illis praedicatur.

Et ad replicam de individuis genericis respondetur, quod etiam praedicatur de illis mediate, sive sint contenta in eadem specie infima sive in diversis. Exprimunt enim individua generica gradum genericum individuatum, non exprimendo gradum specificum, mediante quo sub generico continetur. Et quia non exprimunt ipsum gradum specificum, illum tamen includunt et mediante eo pertinent ad genericum, ideo dicuntur mediate contenta, licet non repugnet talia individua generica ad diversas species pertinere ratione inclusionis talium specierum. Semper tamen de illis, quatenus individua sunt, gradus genericus non nisi mediate praedicatur, quia mediate contrahitur et convenit individuis, licet aliquando solus gradus genericus exprimatur omisso specifico, et hoc modo praedicantur illa individua generica.

Ad secundam partem argumenti dicitur genus supremum praedicari de pluribus genere differentibus, non quatenus genera sunt, sed quatenus subalterna. Genus autem, quod subalternatur alteri superiori, subicitur illi, quatenus species quaedam est, quia subicitur illi, quatenus constat ex illo et ex differentia, quod est esse speciem. Unde genus praedicatur de pluribus, quatenus specie differunt, quia quatenus species ei subiciuntur. Et ideo non dicuntur differre genere, nisi quae differunt praedicamento. Nam quae sunt intra idem praedicamentum, differunt penes differentias contrahentes et consequenter constituentes aliquam speciem; omnis enim differentia speciem constituit.

Ultimo arguitur probando, quod ista definitio est essentialis, quia intentio praedicabilitatis includitur in ratione huius intentionis, quae est genus, ut S. Thomas dicit in 4. cap. de Ente et Essentia in fine.⁸ Ubi etiam addit, quod praedicari convenit generi per se, cum in eius definitione ponatur. Ergo sentit praedicabilitatem essentialiter pertinere ad essentiam generis, et praesertim quia iste tractatus agit per se de praedicabilibus. Ergo res quatenus pertinent ad istum tractatum essentialiter definiuntur, quando per praedicabilitatem definiuntur.

RESPONDETUR sensum D. Thomae planum esse, quod praedicabilitas est de ratione generis et per se illi convenit sive essentialiter, sumendo praedicabilitatem pro radice, non pro ipsa formali intentione praedicabilitatis. Radix autem praedicabilitatis universalitas est. Vel si praedicabilitas sumatur formaliter, intelligitur convenire per se generi et in eius intentione claudi perseitate secundi modi et tamquam passio, non perseitate primi modi et tamquam praedicatum essentiale. In hoc autem tractatu agit Porphyrius de praedicabilibus, non prout distinguuntur ab universali, sed prout in illo radicantur, et includendo ipsam rationem universalis, non excludendo. Unde oportet, quod definitiones essentiales etiam per ipsam rationem universalis tradantur.