Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Suppono utroque modo DEFINIRI speciem a Porphyrio. Quatenus subicibilis dicitur illa, «quae sub genere collocatur et de qua genus praedicatur in quid». Definitur autem quatenus praedicabilis, «quae de pluribus differentibus numero in eo quod quid praedicatur», ubi explicatur unica habitudo eius, non ad sibi superius, sed ad sua inferiora, respectu quorum superius est. Et obiter nota, quod non est vitiosus circulus in definitionibus Porphyrii, cum definit genus per respectum ad speciem, de qua praedicatur, et speciem per respectum ad genus, cui subicitur. Tum quia inter correlativa mutua, qualia sunt genus et species, necessario intervenire debet iste mutuus respectus sine vitio circuli, hoc ipso quod mutua sunt; et consequenter mutuo in definitione utriusque includi debet alterum, ut dicemus infra q. 17. art. 6. Tum quia species non illa tantum definitione definitur, scilicet per respectum subicibilitatis ad genus, sed etiam alia, scilicet praedicabilitatis ad inferiora, et sic non praecise notificatur per genus, sed alia via. Ubicumque autem aliquid supponitur notificatum et definitum alia definitione et alia via quam per illud, cum quo circulariter definitur, non committitur circulus formalis, sed materialis tantum, qui vitiosus non est, eo quod non idem per idem tantum notificatur, sed aliunde notificatum aliter suum notificans et definiens manifestat, ut in libris Poster. q. 25. amplius dicemus.

Cum ergo in hoc secundo praedicabili concurrat duplex ista intentio, praedicabilis et subicibilis, DIFFICULTAS EST IN DUOBUS: Primum, quae nam ex istis intentionibus constituat formaliter secundum praedicabile. Secundum, quomodo una se habeat ergo aliam, an omnino disparate, an ut propria passio et quid consequens vel modificans aliam.

Est autem certum istos respectus seu intentiones esse diversas relationes; nam habent distinctos terminos et fundamenta. Terminus enim subicibilitatis est ipsum superius, cui subicitur, fundamentum vero inferioritas seu dependentia ab illo. At vero terminus praedicabilitatis seu universalitatis sunt ipsa inferiora, de quibus praedicantur, fundamentum vero ipsius sumitur ex ipsa communitate naturae, in qua conveniunt illa inferiora, quae communicabilis et superior est illis. Sunt ergo diversa fundamenta et termini istarum relationum; a fundamento autem et termino sumit relatio suam unitatem vel diversitatem. Et licet ipsa ratio seu intentio speciei non pluribus relationibus, sed unica constituatur, potest tamen plures habere et proprietates vel conditiones requisitas, sicut etiam praedicabilitas est passio universalitatis. Et inquirimus, quaenam relatio sit essentialis et constitutiva speciei.

Ad hanc ergo difficultatem aliqui censent speciem praedicabilem non convenire speciei, ut species est, sed in ratione speciei constitui per subicibilitatem ad genus, ad quam sequitur praedicabilitas et universalitas eius. Et hoc ideo, quia propria ratio speciei est esse correlativum generis, et hanc rationem correlativi non habet per ordinem ad inferiora, de quibus dicitur, sed per ordinem ad genus, sub quo ponitur. Ita sumitur ex Caietano in cap. de Specie. Alii autem per aliud extremum existimant speciem ita constitui per universalitatem, quod etiam ipsa subicibilitas ad genus ei in quantum universalis est et ratione universalitatis conveniat. Attribuitur Toleto, quaest. unica de Specie. Alii autem dicunt subicibilitatem et praedicabilitatem se habere ut disparatas relationes, neque unam oriri ex alia tamquam passionem ab essentia. De quo videatur Cursus Carmel. hic disp. 6. q. 3., Mag. Cabero disp. 3. dub. 2. et Merinero disp. 3. dub. 2.

Circa secundum etiam variant auctores. Quidam enim, ut Caietanus cap. de Specie, existimant subicibilitatem ad genus esse primam rationem speciei et ex illa oriri praedicabilitatem ad individua, et hoc loquendo de specie atoma, in qua una istarum intentionum pullulat ex alia. Ex eo enim, quod species ponitur sub genere immediate et directe, nascitur, quod species sit praedicabilis. In specie autem subalterna ratio speciei, quae invenitur, proprie est species subicibilis; nam praedicabilitas illius non est de pluribus solum numero differentibus, sed etiam specie. Alii vero e contra existimant intentionem praedicabilitatis et universalitatis ita esse primam in specie, quod ex ea oritur subicibilitas.

NIHILOMINUS DICO PRIMO: Constitutivum intrinsecum et essentiale speciei, ut est secundum praedicabile condivisum ab aliis praedicabilibus, est universalitas talis, quae dicit respectum et praedicabilitatem ad plura solo numero differentia.

RATIO EST, quia species in tantum est unum de quinque praedicabilibus, in quantum participat rationem universalis, siquidem ista quinque praedicabilia sunt species quaedam universalis, ut supra¹ probatum est. Ergo constitutivum eius debet esse intra latitudinem et rationem universalis, ergo non per subicibilitatem, sed per superioritatem debet constitui.

Consequentia patet, quia implicat, quod aliqua relatio in communi importet tendentiam ad aliquem terminum, et relatio, quae est eius species et sub ea contenta, tendat ad oppositum; sicut si relatio patris in communi respicit filium, relatio talis patris in particulari non potest respicere avum, sed etiam respicere debet filium talem in particulari. Constat autem, quod relatio universalitatis in communi, quae est genus ad quinque praedicabilia, respicit ut proprium terminum inferiora. Ergo relatio talis universalis, scilicet speciei, non potest respicere formaliter loquendo et constitui per respectum ad superiora, sed ad inferiora. Ergo non potest constitui formaliter per subicibilitatem in ratione secundi praedicabilis, sed per universalitatem seu praedicabilitatem talem, id est quae talia inferiora respiciat. Quam rationem ita difficilem existimavit Caietanus in cap. de Specie, quod eam insolutam reliquit.

DICO SECUNDO: Non possunt concurrere per accidens et disparate se habere in secundo praedicabili praedicabilitas et subicibilitas, sed vel secundum se vel per sua fundamenta una determinat et modificat alteram.

RATIO EST, quia secundum praedicabile non habet esse universale quomodocumque, sed universale subordinatum et minus altero, scilicet genere. Ergo id, quod conducit ad hoc, ut sit universale minus amplum altero, non potest disparate se habere ad constitutionem talis universalis, siquidem de intrinsica ratione eius est, quod sit universale subordinatum et inferius. Sicut non disparate se habet ad constituendam causam secundam hoc, quod est subordinari causae primae; et in ordine politico ministro inferiori non est per accidens et disparatum, quod subordine tur superiori, et superior minister regi, cum hoc sit de ratione ministri talis ex subordinatione agentis. Ita species essentialiter habet praedicari de inferioribus, sed non est ei per accidens et disparatum, sed per se requiritur subordinari superiori universali, sub quo continetur in quantum minus universale est.

Nec sufficit dicere, quod hoc, quod est subici generi, competit ipsi naturae specificae. Ceterum intentioni per accidens coniungitur alia intentio subicibilitatis; non enim eadem relatio et intentio est subicibilitas et praedicabilitas. Hoc, inquam, non sufficit. Nam licet sit duplex relatio praedicabilitas et subicibilitas, tamen hoc ipso, quod praedicabilitas, quae pertinet ad rationem speciei, non est praedicabilitas suprema, sed inferior, per se et non disparate petit ex parte sui fundamenti fundare relationem subicibilitatis, sine qua ratio inferioritatis nequit intelligi; omne enim inferius subicibile est. Ergo ex parte fundamenti uniuntur per se praedicabilitas et subicibilitas et inter se etiam connexionem habent, nec per accidens concurrunt in ratione speciei. Sicut etiam universalitas et praedicabilitas sunt duae intentiones seu relationes distinctae, una respiciens inferiora ut superius in essendo, altera in praedicando, id est in verificando, quod hoc sit illud per applicationem unius ad alterum, et tamen una sequitur ad aliam et per se connectitur cum alia, licet verum sit, quod quia earum esse consistit in cognosci, non repugnet unam cognosci sine altera et actu esse sine altera in ipsa ratione cognoscente. Ista enim connexio intentionum non est quoad existentiam actualem, ita quod una sequatur ad aliam in esse, cum esse non conveniat eis per consecutionem, sed per cognitionem; est autem connexio ratione fundamenti, quia fundamentum ita fundat unam, quod etiam petit ex vi illius fundare aliam.

DICO ULTIMO: Subicibilitas non dimanat ab universalitate praecise accepta, multo minus praedicabilitas ex subicibilitate; sed prior et essentialior intentio in secundo praedicabili est universalitas limitata et coarctata, et ex ipsa, quatenus sic limitata et modificata, oritur subicibilitas immediata ad genus.

RATIO huius sumitur ex dictis, quia secundum praedicabile per se et essentialiter est quoddam universale, cum universale dividatur tamquam genus in ista quinque praedicabilia. Essentialiter ergo ad ipsum debet pertinere intentio universalitatis sic determinatae, scilicet quae solum respiciat inferiora numero distincta. Ex universalitate autem in linea et respectu universalitatis respicientis inferiora solum sequi potest id, quod superioritatis, non quod inferioritatis et subiectionis est; ergo ex vi universalitatis non sequitur intentio subicibilitatis. Sed quia universalitas limitata est et coarctata, ratione illius ut limitatae subicibilitas sequi potest; sicut in creatura aliae passiones sequuntur ex eo, quod ens creatum est vel quia tale ens est, v. g. substantia vel corpus, aliae ex eo, quod ex nihilo est, v. g. quod sit defectibilis, peccabilis, annihilabilis etc. Similiter in causa ex eo, quod causativum est, seu ex linea causalitatis non sequitur subiectio ad aliam causam, sed ex eo, quod causa limitata est et dependens et inferior in causando. Eodem ergo modo ex vi universalitatis et ex respectu et linea eius, etiam universalitatis specificae, non sequitur ut passio propria subicibilitas, sed ex universalitate dependente et limitata et subordinata alteri seu minori illa sequitur subicibilitas ad superius universale, quod est genus.

Ex qua conclusione intelligitur, quomodo connexae sint in secundo praedicabili istae duae intentiones, subicibilitas et praedicabilitas in una forma universalitatis, quia cum per accidens non concurrant in hoc secundo praedicabili, necesse est, quod per se ex aliqua forma consequantur et ratione illius per se conveniant. Sic ergo consequuntur ad universalitatem limitatam et subordinatam ex parte subordinationis et limitationis subicibilitas, ex parte universalitatis praedicabilitas; sicut ad hominem, quatenus rationalis, sequitur inclinatio ad virtutem, quatenus defectibilis et ex nihilo, peccabilitas. Et similiter constat, quomodo species intrinsice et essentialiter sit correlativum generis, quatenus illi subiectum et inferius; hoc autem habet, quatenus limitatum et subordinatum universale est.

Ex quo patet divisionem speciei in praedicabilem et subicibilem non esse divisionem in diversas res, sed in diversas passiones seu modos eiusdem, quibus habet diversos respectus, ad superiora scilicet et inferiora.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Species formalissime quatenus species solum habet esse correlativum generis. Sed in quantum correlativum non est praedicabilis, sed subicibilis. Ergo formaliter in quantum species non est praedicabilis.

Maior est certa, quia genus per se definitur relative ad speciem, ut ad proprium correlativum; ergo species ut species formaliter est correlativum generis. Minor constat, quia ut correlativum respicit id, cuius correlativum est; sed est formaliter correlativum generis; ergo formaliter ut species respicit illud. Ut autem respicit genus, non est praedicabilis, sed subicibilis; ergo essentialiter constituitur per subicibilitatem potius quam per praedicabilitatem.

Confirmatur: Genus subalternum universalius est quam species infima, cum de illa praedicetur; sed non constituitur in ratione generis subalterni per praedicabilitatem, ergo multo minus species infima.

Minor probatur: Genus subalternum non constituitur in esse talis nec per praedicabilitatem de pluribus specie differentibus, nec per praedicabilitatem de pluribus differentibus numero, ergo per nullam. Non per praedicabilitatem de pluribus specie differentibus, quia hoc etiam convenit generi supremo, et sic non est propria ratio subalterni. Non per praedicabilitatem de pluribus numero differentibus, quia hoc etiam convenit speciei infimae. Ergo per nullam praedicabilitatem, sed per subicibilitatem constituitur.

RESPONDETUR varias esse opiniones de proprio et per se correlativo generis, quas videre poteris apud Conimbric. q. 2. de Specie art. 1. Nam quidam existimant genus ut genus solum et adaequate referri ad speciem, ad individua vero non referri per modum generis. Alii dicunt adaequatum correlativum generis esse aliquid abstrahens ab individuo et specie, quod vocant «subicibile in quid complete», eo quod in hac ratione conveniunt tam individuum quam species. Alii denique et melius censent immediatum ac formale correlativum generis esse speciem, sed non omni modo nec adaequate. Nam etiam individuum ei subicitur, sed non formaliter sicut species; nec enim contrahit genus formali divisione sicut species, sed materialiter, per conditiones scilicet materiales et individuativas, in quibus sustentatur species et mediante specie genus. Dicimus ergo, quod species est quidem correlativum generis, sed formale, id est formaliter contrahens genus et per differentiam, quae formaliter et specifice facit differre, non numerice. Ex quo habet correlativum et subicibile generis, sed etiam relativum proprie et per se ad individua, quia non est correlativum generis formale et immediatum, nisi sit etiam universale in se, limitatum tamen et coarctatum seu dependens, quia generi subiectum. Et sic esse correlativum generis non est tota essentia speciei, sed potius est conditio eius; directe autem et per se species universale est et praedicabile de individuo, cum dependentia subicibilitatis ad genus.

Ad confirmationem respondetur esse disparitatem inter speciem infimam et subalternam, quia subalterna non habet esse universalis in ratione speciei, sed in ratione generis. Habet enim universalitatem et praedicabilitatem solum «in quid incomplete», subalternationem autem habet in ratione speciei subicibilis, quatenus scilicet superiori generi subicitur et per differentiam contrahit illud et facit quamdam speciem non infimam, sed subalternam, quae etiam genus subalternum dicitur; revera tamen subalternatio convenit ei, in quantum species quaedam est. Et ita secundum aliam rationem habet universalitatem, scilicet ut genus, secundum aliam subicibilitatem, scilicet ut species. At vero species infima non habet universalitatem in ratione generis, sed in ratione secundi praedicabilis «in quid complete», et ideo universalitas per prius est in illa, ut constituatur secundum praedicabile, quam subicibilitas in eadem ratione speciei infimae.

Secundo arguitur: Dari potest subicibilis species, quae non sit praedicabilis, ut species angelica in opinione, quod tantum habet unum individuum, quam infra² probabimus. Datur etiam e contra species praedicabilis, quae non est subicibilis, ut substantia, quando praedicatur de hac et illa substantia tamquam de individuis, quae tamen alteri superiori non subicitur, cum supra substantiam non sit alius gradus. Ergo quod aliqua species sit subicibilis et praedicabilis, per accidens concurrunt.

Et confirmatur, quia subicibilitas ad genus non conducit aut proportionat speciem ad hoc, ut praedicetur de individuis, nec e contra praedicabilitas de individuis, ut generi subiciatur; una enim relatio istarum non derivatur ex alia nec fundat aliam. Ergo per accidens se habent et pure concomitatur.

RESPONDETUR negando antecedens, si loquamur de specie proprie, quae est secundum praedicabile. Et quod attinet ad speciem angelicam, infra ostendemus non solum esse subicibilem, sed etiam praedicabilem; est enim universalis, et non ut genus, sed ut dicens totam quidditatem complete. De substantia vero dicimus, quod etiam respectu huius et illius substantiae individuatae non est species secundum praedicabile, cum praedicetur in quid incomplete, sed est praedicatio generica, mediata tamen, quia genus mediate praedicatur de individuis, sicut praec. quaest. ostendimus, quomodo genus de individuis genericis praedicetur, et seq. quaest. amplius dicetur.

Ad confirmationem respondetur, quod subicibilitas ad genus non conducit ad praedicabilitatem de individuis absolute consideratam, bene tamen ad praedicabilitatem ut limitatam et dependentem, et in quantum infima praedicabilitas est; haec enim esse non potest sine tali subicibilitate. Sicut obscuritas per se non conducit ad cognitionem, bene tamen ad cognitionem talem, scilicet ad fidem, quae est imperfecta et limitata cognitio, petens illam modificationem obscuritatis.

Ultimo arguitur ad probandum, quod in specie prius invenitur subicibilitas quam praedicabilitas: Quia subicibilitas speciei est, qua reditur immediate subicibilis generi. Sed immediata subicibilitas est prior universalitate. Ergo.

Minor probatur: Prius est naturam specificam esse naturam contractam respectu generis quam contrahibilem respectu individuorum; per hoc enim quod contrahit genus, constituitur in se. Prius est autem constitui quam ab aliis contrahi. Sed per hoc quod contrahit genus, subicitur generi, per hoc quod est contrahibilis ad individua, est universalis ad illa. Ergo prior est subicibilitas quam praedicabilitas.

RESPONDETUR negando minorem. Ad probationem dicitur, quod contractio generis, prout pertinet ad ipsam constitutionem naturae, quae fit per genus et differentiam, non est subicibilitas, quia constitutio naturae pertinet ad naturam secundum se et primo intentionaliter, subicibilitas autem dicit relationem, qua coordinatur species generi, et sic pertinet ad secundam intentionem naturae, non ad constitutionem. Et in hoc genere intentionis prior est universalitas et praedicabilitas in ordine ad constituendum secundum praedicabile, quod est species, quam subicibilitas, licet respectu naturae secundum se prius intelligatur contractio generis, quae est fundamentum subicibilitatis, quam contrahibilitas ad individua, quae est fundamentum universalitatis; sed ad constituendam speciem hoc est prius illo.