Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

QUIDAM SUMUNT praedicamentum quando pro quacumque duratione intrinsca, eadem ratione, qua ponunt ubi esse praesentiam intrinscam. Et praeterea quia duratio est aliquid reale et realiter denominans, ergo pertinere debet ad aliquod praedicamentum, et non ad aliud quam ad istud. Denominat autem intrinsce sicut et existentia, quia duratio est continuatio existentiae. Ita P. Suarez disp. 50. Metaph. sect. 12.

Haec sententia nullo modo est admittenda ex ipsismet eius principiis. Nam duratio intrinsca rei non est aliud quam continuatio existentiae, ergo non est aliud distinctum ab existentia, alias non esset continuatio et perseverantia eiusdem, sed successio. Existentia autem non constituit praedicamentum per se distinctum a re, quae existit, in opinione quidem auctorum oppositorum, quia dicunt existentiam non distingui realiter a re producta et reali quidditate. In nostra autem sententia licet existentia distinguatur a re existente, tamen reducitur ad praedicamentum rei existentis, sicut subsistentia ad substantiam, eo quod existentia per se non constituit quidditatem, sed tantum quidditates constitutas ponit extra causas. Et sic distinguitur una existentia ab alia per speciem rei, cuius est existentia; nam habet in omnibus eundem effectum formalem, scilicet ponere extra causas. Nec valet dicere, quod duratio non est accidens metaphysice distinctum a re durante, sed accidentaliter de ea praedicari, et hoc sufficit ut sit distinctum praedicamentum. Sed certe si hoc ita esset, etiam existentia esset distinctum praedicamentum, quia accidentaliter praedicabiliter dicitur de creaturis. Et praeterea confunditur omnis ordo praedicamentorum. Alius enim est ordo accidentis praedicabilis, alius praedicamentalis; potest enim substantia praedicari accidentaliter, ut vas est ligneum, animal est equus; non tamen est accidens praedicamentale.

QUARE DICENDUM EST, quod hoc praedicamentum non sumitur pro duratione intrinsca rei, quae durat, sed solum constituitur respectu durationis mensurantis, non informantis; illa enim mensuratio, qua aliquid dicitur esse in tempore, denominationem huius praedicamenti ponit. Ideoque definitur quando, «quod est id, quod ex adiacentia temporis relinquitur», id est ex mensuratione, ut S. Thomas explicat opusc. 48. cap. 1. de Quando.¹ Unde nec ipsum tempus, ut est intrinsca duratio motus, ponitur in hoc praedicamento, sed ut ponit adiacentiam suam in rebus tempori subiectis. Et ita perpetuo explicat rationem huius praedicamenti S. Thomas loco cit. et in 3. Phys. lect. 5.², ubi inquit, «quod quando est, secundum quod aliquid denominatur a tempore», et idem habet in 5. Metaph. lect. 9.³

ET RATIO EST, quia licet tempus sit extrinseca mensura, tamen ea, quae subiiciuntur tempori, non minus afficiuntur ab illo quam ea, quae subiiciuntur loco et vesti, ut illud dicatur locatum, hoc vestitum. Sed hoc sufficit constituere in eis modum et denominationem sufficientem ad duo praedicamenta. Ergo etiam illud sufficiet ad praedicamentum quando.

Nec valet dicere, quod tempus est solum coexistens et concomitans rem, quae est in tempore, quod magis pertinet ad relationem coexistientiae. Nam contra est, quia tempus non pure concomitatur res sibi subiectas, tum quia mensura illarum est, tum quia est causa, cur a coeli motu, qui in re est tempus, inferiora ista mutentur.

SED INQUIRES, an omnes mensurae durationis, etiam spiritualis et supernaturalis, in hoc praedicamento ponantur, an vero sola mensuratio temporis. Respondet S. Thomas opusc. 48. cap. ult. de Quando⁴ negative; nec enim duratio indivisibilis per se habet quandare ipsasque durationes distinguere ac dividere mensurando, ita quod secernatur distinctio unius durationis et morae ab alia, quibus distinguimus, quando aliquid fuit vel est. Si autem aliquid indivisibiliter est praesens, non possumus ibi interrogare, quando fuit vel erit, quia semper et eodem modo est. Servit ergo quando pro durationibus mutabilibus. Et sicut non ubicatur loco angelus, quia continet locum, non continetur, sic non quandatur (ut sic dicam) duratione, quia est super omnem durationem per quando distinguibilem.

SED INSURGIT DUPLEX DIFFICULTAS: Prima, ad quod praedicamentum pertineant mensurationes illae indivisibilium durationum. Cur enim non dicemus, quod pertinet ad hoc praedicamentum omnis mensuratio durationis, licet magis denominetur quando a mensura temporis, quae nobis est notior?

Secunda, quomodo constituatur praedicamentum reale in mensuratione temporis, cum differentiae temporis et diversae eius mensurae non nisi per intellectum fiant. Tempus enim in re est quid continuum sicut ipse motus coeli, cum quo identificatur; mensurat autem secundum numerum et divisionem, quae solo intellectu fit.

Ad primam respondetur, quod mensurae aliarum durationum indivisibilium non relinquunt aliquid ex adiacentia sua in inferioribus durationibus, sicut tempus in his, quae tempore mensurantur. Nam ea, quae sunt in tempore, dependent a tempore ut a causa, quia omnia inferiora dependent a motu coeli. Et sic dividuntur et notantur inferiores durationes mobiles ex adiacentia temporis, quod est motus coeli, a quo derivantur et cui subiiciuntur; sicut etiam locus, in quantum subicit sibi locatum, constituit locum et resultat ubi. Reliquae autem mensurae indivisibiles licet una sit uniformior altera, v. g. duratio supremi angeli et tempus eius discretum sit uniformius durationibus inferiorum, non tamen durationes inferiores causantur a superiori nec subiiciuntur et continentur ab illo, sicut motus inferiores subiiciuntur motui coeli et tempori; quia angeli non habent motus naturales a superiorum motu causatos, sed tantum intentionales et liberos, magis vel minus uniformes, quorum unus potest mensurari per alium, sicut pannus per ulnam, sed non necessario ei subicitur et ab eo immutatur. Sola aeternitas Dei, quae non est in praedicamento, continet et causat omnes alias mensuras. Sed quia indivisibilis est, non quandat illas divisibiliter, sed continet uniformiter sine successione; quod duratio angelica non potest respectu inferiorum.

Ad secundam respondetur, quod licet divisio et numeratio temporis actualiter fiat per intellectum, fundamentaliter tamen datur in re numerabilitas seu prius et posterius motus. Et ita illa adiacentia temporis, quae dicitur quando, relinquitur ex ipso tempore numerabili et divisibili fundamentaliter, licet actualis divisio solum ab intellectu fiat.

SPECIES huius praedicamenti statim numerabimus in eius coordinatione.

Circa praedicamentum habitus. Definitio eius est, «quod est corporum et eorum, quae circa corpus sunt, adiacentia». Sicut enim ex loco adiacenti et ambiente redditur res locata, et ex subiectione ad tempus quandata, sic ex veste circumdante dicitur induta. Unde falsum est, quod quidam dicunt, habitum esse modum aliquem, qui est in corpore humano, quo redditur aptum, ut vestiatur, quod non convenit aliis corporibus. Ceterum hoc non reddit hominem vestitum, sed capacem, ut vestiatur, simpliciter vero nudum. Constat autem, quod praedicamentum habitus tollit nuditatem, siquidem reddit vestitum. Ergo non consistit in illo modo, qui compatitur cum nuditate actuali. Quapropter habitus ex adiacentia vestis relinquitur, sicut ubi ex loco. Nec obstat, quod vestis sit substantia in se, quia cum eius applicatio sit accidentalis, facit accidentalem denominationem et accidentale praedicamentum, sicut vas dicitur aureum vel ligneum denominative. Nec tamen est pura denominatio extrinsca, sed aliquid relinquit ex tali adiacentia in homine, sicut ex loco relinquitur ubi. Et ita dicitur a D. Thoma «habitus medium inter indumentum et habentem indumentum», 5. Metaph. lect. 20.⁵ et 1. 2. q. 49. art. 1. Unde fit, quod animalia, etsi tegantur pilis vel armentur unguibus, non denominantur ab illis vestita, quia sunt partes corporis. Si autem veste aliqua circumdentur, ut equus phaleratus vel armatus, denominantur ab hoc praedicamento, sicut homo a veste.

PROPRIETATES horum praedicamentorum facile videri possunt in Divi Thomae opusc. 48. tractando de singulis.⁶ Fere omnes sunt non suscipere magis ac minus et non habere contrarium, praeter actionem et passionem, quae utrumque habet. Habitus etiam dicitur suscipere magis ac minus non secundum intensionem aut remissionem, sed secundum plura vel pauciora indumenta, ut S. Thomas dicit cit. opusc. tract. de Habitu cap. 3.⁷ Non tamen habet contrarium, quia non habet intensionem et remissionem.

COORDINATIO PRAEDICAMENTI QUANDO.

Qui existimant hoc praedicamentum esse durationem creatam, dividunt illam in tempus, aevum, modum aevi et modum aeternitatis. Tempus dividitur in continuum et discretum secundum motum continuum vel secundum operationes diversas. Aevum convenit rebus incorruptibilibus, modus aevi rebus instantaneis, modus aeternitatis visioni beatae, quae immutabilis est ex natura sua.

Qui vero existimant quando solum esse adiacentiam temporis, dividunt illud ex Aristotele, in cap. 4. de Praedicamentis⁸ iuxta differentias temporum in praesens, praeteritum et futurum, et unumquodque in varias species mensium, annorum, dierum, etc. Sicut enim quaelibet unitas variat speciem numeri, ita quaelibet differentia temporis variat species quando, quod est numerus successivus. Quae divisiones solum dantur in re fundamentaliter.

COORDINATIO PRAEDICAMENTI HABITUS.

Habitus, qui est supremum genus, dividitur a D. Thoma opusc. 48.⁹ in arma et vestimenta. Arma in offensiva et defensiva, quorum unumquodque varias habet species. Vestimenta in vestimenta hominum et bestiarum, sicut equi ornantur ephippio, freno, armis etc. Vestimenta in varios modos induendi secundum diversam adiacentiam, ut tunica, calceamentum, pileus etc. Quae species non sumuntur penes materiam vel artem, qua fiunt vestes, sed ex diverso modo, quo vestiunt et amictant. Reducuntur etiam ad hoc praedicamentum ornamenta parietum, quae proprie non sunt vestes.