Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Circa praecognita quatuor tradit Philosophus: Primum tamquam fundamentum et radix aliorum est, quod omnis disciplina intellectiva ex praeexistenti cognitione fit. Et dicitur intellectiva ad distinctionem sensitivae; neque enim omnis sensitiva ex praeexistenti cognitione oritur, sic enim procederetur in infinitum, sed sistitur in cognitione sensus externi, quae non oritur ex alia priori cognitione.

Secundum est, quod praecognita, quae praesupponi debent ad omnem disciplinam et doctrinam, sunt tria, scilicet subiectum, passio et praemissae seu principia. Ex his enim fabricatur demonstratio; demonstramus enim passionem de subiecto per aliqua principia magis nota. Praecognitio autem, id est id, quod de talibus praecognitis praecognoscendum supponitur, est duplex, scilicet, an sit aliquid et quid sit. Sed quia principia sunt aliquid complexum et non simplex, non praecognoscitur de illis, an sint et quid sint, sed quod vera sint. Principia enim demonstrationis cum non solum inferant, sed etiam probent eius veritatem, oportet, quod vera sint.

Tertium est dari ordinem inter praecognitiones; non quidem ex parte subiecti et passionis, sed ex parte principiorum seu praemissarum, quia maior potest cognosci prius tempore quam conclusio, minor autem simul cum illa.

Quartum denique est, quod conclusio non potest praecognosci formaliter, siquidem demonstratur, sed solum virtualiter, quia praecognoscuntur praemissae, in quibus virtualiter est conclusio.

Circa ista duo ultima dicta non est in praesenti disputandum. Nam hoc quartum dictum caret difficultate, de tertio vero agemus in 3. art. Et ideo solum duo priora dicta restant explicanda.

Circa primum advertenda sunt duo: PRIMUM est, quod nomine doctrinae et disciplinae intellectivae est dissensio inter auctores, quid intelligatur, an de omni cognitione absolute, an solum de discursiva vel scientifica. Et licet posset intelligi, quod omnis cognitio intellectiva oritur ex alia, quatenus secunda operatio oritur ex prima et prima apprehensio ex sensitiva; tamen hoc non conducit ad intentum Philosophi, sed solum loquitur de cognitione probativa modo rationali et discursivo, sive scientifice sive probabiliter, ut sumitur ex D. Thoma 1. Poster. lect. 1.¹ Et dicitur doctrina ipsa cognitio, prout docens et faciens nos scire, disciplina vero receptio cognitionis ab alio.

Ratio autem est, quia intentum Aristotelis solum est ostendere, quomodo possit aliquid de novo sciri seu cognitio acquiri sine hoc, quod procedatur in infinitum in probationibus neque fiat circulus probando unum per aliud, et e contra. Ad hoc autem solum conducebat loqui de cognitione, quae per probationem et illationem acquiritur, scilicet de cognitione probata et probante, illata et inferente, ita quod cognitio probans non est necesse, quod fiat ex alia priori probante, quia potest aliqua cognitio probans esse per se nota et non ex alia probatione antecedente. Omnis autem cognitio probata seu demonstrata praesupponit aliam priorem, ex qua probatur seu demonstratur. Quodsi cognitio ipsa non ex eo, quod sit probans vel probata, sed ex eo, quod intellectiva, in nobis indigeat oriri ex alia cognitione, scilicet ex sensitiva, ad praesens non spectat. Neque enim in praesenti tractatur illa difficultas, an intellectus dependeat a sensu, sed an disciplina et doctrina dependeat ex alia priori cognitione.

SECUNDO adverte, quod Aristoteles in assignanda generatione et acquisitione nostrae scientiae eodem modo procedit ac in Physicis circa generationem rerum naturalium. Sicut enim probat ibi contra aliquos philosophos, quod formae non praeexistunt actu in materia latitantes, sed ex potentia illius educuntur et sic de novo acquiruntur, ita in nobis scientia acquiritur circa conclusiones, non quia praesupponuntur actu cognitae et solum per reminiscentiam dicimur de novo eas sciri, ut Plato posuit, sed quod virtute et in potentia cognoscuntur in principiis, ex ipsis autem principiis actu redduntur cognitae conclusiones sicut et probatae.

Ex quibus constat fundamentum propositionis Aristotelis: Quod omnis doctrina et disciplina ex praeexistenti cognitione fit, id est, omnis conclusio ignota ex aliquo principio notiori deducitur, in quo talis conclusio sit quidem ignota in actu, cognita autem in virtute et in potentia; sicut et res generantur in actu non ex nihilo, sed ex aliquo, in quo continentur in potentia, nempe ex materia. Loquitur ergo Philosophus de cognitione acquirenda modo humano per principia et illationem, quod pertinet ad discursum.

Circa secundum dictum discerne diligenter fundamenta, unde oritur, quod aliquid sit praecognoscendum ad acquisitionem nostrae scientiae, et quod praecognita solum debeant esse tria et praecognitiones duae. Quod enim aliquid necessarium praecognoscendum seu praesupponendum sit oritur ex illo principio, quod non potest dari processus in infinitum neque circulus in demonstrationibus. Inde enim necessario sequitur, quod sistendum sit in aliqua cognitione, quae per aliam non probatur; et consequenter illa ad probandum seu demonstrandum alia praesupponitur seu praecognoscitur, non vero probatur nec cognoscitur per aliam.

Quod vero praecognita debeant esse tria, sumitur ex ipso obiecto demonstrabili, quod est aliqua conclusio, in qua propria passio praedicatur et demonstratur convenire subiecto. Unde praecognita solum assignantur ab Aristotele pro demonstratione, licet accommodari facile possint proportionali modo pro syllogismis non demonstrativis. Sic ergo colligit D. Thomas ista praecognita 1. Poster. lect. 2.²: «Est», inquit, «sciendum, quod id, cuius scientia per demonstrationem quaeritur, est aliqua conclusio, in qua propria passio de aliquo subiecto praedicatur, quae quidem conclusio infertur ex aliquibus principiis. Et quia cognitio simplicium praecedit cognitionem compositorum, necesse est, quod antequam habeatur cognitio conclusionis, cognoscatur aliquo modo subiectum et passio. Et similiter oportet, quod cognoscatur principium, ex quo conclusio infertur, cum ex cognitione principii conclusio innotescat. Horum autem trium, scilicet passionis, subiecti et principii, est duplex modus praecognitionis, scilicet quia est et quid est. Ostendum est autem in 7. Metaph.³, quod complexa non definiuntur; hominis enim albi non est aliqua definitio et multo minus enuntiationis alicuius. Unde cum principium sit enuntiatio quaedam, non potest praecognosci de ipso quia est, sed quia verum est. De passione potest quidem sciri, quid est, sed cum eius quidditas pendeat ex subiecto, in quo est, scitur quidem de passione per demonstrationem tamquam conclusio illata, sed praecognoscitur de ea, quid est quantum ad significationem nominis; non enim potest sciri, an aliquid sit, nisi sciamus, quid nomen eius significet. De subiecto autem non ostenditur in conclusione, quid sit, et multo minus, an sit. Unde oportet praecognoscere de eo, quid sit et an sit, cum ex definitione eius sumatur principium ad demonstrandum passionem ei convenire». Hucusque D. Thomas.

Ex qua doctrina manifeste colligitur numerus praecognitorum et quid de unoquoque praecognoscendum sit. Sumiturque hoc ex unico principio, scilicet quia ad inferendum aliquam conclusionem ex principiis, oportet talia principia praesupponere ante demonstrationem, quod est praecognoscere. Principia autem sunt propositiones, quae constant aliquibus terminis, unde a fortiori ipsi termini debent praecognosci. Omnes autem termini in demonstratione concurrentes sunt tres, scilicet in conclusione subiectum et passio, quae uniuntur inter se, in praemissis autem subiectum et passio, prout uniuntur in medio, cuius virtute inferuntur ut connexa inter se, quod medium est ipsa quidditas subiecti, quia omnis connexio necessaria passionum inter se oritur ex connexione necessaria quidditativorum praedicatorum.

Quare solum oportet praecognoscere subiectum et passionem, quatenus in praemissis praesupponuntur, ut postea in conclusione uniantur, et similiter ipsa principia, quae continent quidditatem seu definitionem alicuius rei, et consequenter in ea praecognoscitur medium, scilicet ipsum praedicatum essentiale definitionis, ratione cuius convenit propria passio. Unde relinquitur, quod de ipsis principiis praecognoscitur, quod sint vera, eo quod propositiones sunt.

De ipso vero subiecto praecognosci debet, quid sit, eo quod quidditas subiecti non demonstratur, sed ex ipsa fit demonstratio, et ita praesupponitur. Et a fortiori praecognoscitur de ipso subiecto, an sit, quia quaestio an est praesupponitur ad quaestionem quid est; neque enim potest cognosci, quid aliquid sit, nisi praesupponatur, quod sit. Et nomine „an est” intelligimus non praecise ipsam existentiam in actu, quae quidditati contingenter advenit, sed etiam possibilitatem illius, id est, an aliquid sit dabile in suo genere, sive in re sive per rationem, et uno verbo quaestio an est inquirit rem et non causam, id est rem esse vel dari, sed non propter quid detur. Rem autem esse inquirit non secundum esse contingens et accidentale, quod non separat viam ad quod quid, sed secundum proprium rei conceptum, ut bene notat Caietanus 2. Poster. cap. 7., scilicet an sit dabile.

Denique de passione non possumus praecognoscere, quid sit vel an sit talis passio, quia utrumque per demonstrationem concluditur, in qua ostenditur passionem convenire subiecto, et consequenter in illo dari et haberi, quod pertinet ad esse, et ab illo dependere in sua ratione intrinseca, quod pertinet ad quidditatem. Restat ergo, quod solum de illa praecognoscamus, quid nominis, id est, quid significetur tali nomine, quia hoc demonstrabile non est.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Contra primum argui potest, quia vel illa propositio Aristotelis: «Omnis doctrina et disciplina etc.» procedit universaliter de omni cognitione vel solum de discursiva et probativa. Si primum, instatur in cognitione angelorum, in quibus est perfectissima scientia, non ex praeexistenti cognitione orta, sed unico intuitu attingens principia et conclusiones; instatur etiam in nobis, quia cum non sit processus in infinitum, oportet devenire ad aliquam cognitionem, quae ex alia praeexistenti non fiat. Si secundum, non verificatur propositio Philosophi, quia discursus non solum includit conclusionem, sed etiam praemissas, et ita talis cognitio discursiva non fit ex praeexistenti cognitione, sed ex seipsa, quatenus ex praemissis, quas includit, deducitur conclusio.

Confirmatur, quia haec propositio non solvit argumentum Platonis, quo probabat nos nihil de novo addiscere, scilicet quia vel cognoscimus id, quod inquirimus, vel illud ignoramus. Si cognoscimus, ergo iam scimus; si ignoramus, etiamsi obvium fuerit, non inveniemus, sicut si quis quaerat hominem sibi ignotum. Quae ratio etiam currit, si omnis doctrina fiat ex praeexistenti cognitione, quia quantumcumque habeam praeexistentem cognitionem, si illa non ostendit mihi id, quod inquiro, numquam inveniam. Si autem ostendit, non est, quod ulterius quaeram.

RESPONDETUR ex dictis: Propositionem Philosophi intelligi de cognitione, quae per aliquam probationem habetur; haec enim proprie est doctrina et disciplina, siquidem hoc intendimus addiscere, quod per probationem acquirimus. Id autem, quod non probatur per aliud, sed immediate attingitur per se, non addiscitur neque est disciplina. Et sic non instatur in angelo, qui sine probatione videt rem probatam et sine illatione et discursu rem illatam. Neque datur processus in infinitum; sistitur enim in cognitione probante, quae ex alia priori non probatur, ut sunt prima principia, licet hoc tandem in cognitionem sensuum resolvatur.

Ad id vero, quod additur de discursu, respondetur, quod si discursus sumatur adaequate pro praemissis et conclusione, sic verificatur, quod ex praeexistenti cognitione fit, scilicet quia ex cognitione principiorum secundum se, ut praecise tangitur per habitum principiorum, et proceditur ad cognitionem ipsorum ut inferentium, et consequenter ad conclusionem. Sed tamen non sumendo discursum ita adaequate, sed pro ea cognitione, quae est probata per discursum, quae est conclusio, cui soli competit esse doctrinam et disciplinam, sic fit ex praeexistente cognitione, scilicet ex cognitione praemissarum, quae est probativa; quasi dicamus, quod omnis doctrina, id est cognitio probata per discursum seu discursiva ut probata, fit ex praeexistente cognitione probante.

Ad confirmationem respondetur solvi argumentum Platonis ex propositione allata a Philosopho, quia si omnis disciplina ex praeexistente cognitione fit, in illa praeexistenti cognitione conclusio est nota virtualiter et in generali, prout continetur in praemissis, ignota vero formaliter et in particulari, et sic ex cognitione eius in potentia fit cognitio in actu, non autem praesupponitur in actu scientia eius, sicut Plato ponebat.

Secundo arguitur contra secundum dictum, tum contra numerum praecognitorum, tum contra distributionem praenotionum.

Contra numerum, quia etiam debet praecognosci bonitas consequentiae ad conclusionem inferendam, et tamen illam hic non numerat Philosophus. Tum quia medium praecognoscitur ante conclusionem, cum virtute medii conclusio inferatur; ergo non solum debet praecognosci subiectum et passio.

Contra distributionem vero praenotionum arguitur, quia aliquando de ipso subiecto inquirimus, an sit et quid sit in aliqua scientia, sicut inquirimus in Theologia, an Deus sit, in Physica, an sit motus, an sit generatio etc. Et quando aliquid definitur, solet esse controversia, an bene vel male definiatur, quod totum explicatur per scientiam et discursum. Ergo non ita praenoscimus de subiecto, sicut asserit Aristoteles.

Item illud an est, quod praesupponitur de subiecto et de passione, vel dicitur an est existentiae vel veritatis. Hoc secundum dici non potest, quia sic praecognosceretur de subiecto idem, quod de principiis, scilicet quod sit verum. Primum vero non potest stare, quia existentia non requiritur ad hoc, ut subiectum sit scibile, cum potius obiectum scientiae abstrahat ab existentia. Si autem dicatur supponi existentiam de possibili, contra est, tum quia de ente rationis datur scientia, scilicet Logica, et tamen non praesupponitur possibilitas eius, cum non sit ens possibile. Tum quia esse possibile est idem quod non esse fictum, sed verum, et sic praesupponeretur an est veritatis, non existentiae.

Denique de passione male dicitur, quod solum praesupponitur quid nominis; nam de passione etiam praesupponitur, an sit. Tum quia non est supponi quid nomen significet, nisi supponatur, an sit talis passio significata per nomen. Tum quia ex eo, quod passio convenit alicui rationi, infertur, quod conveniat subiecto, ut cum dicitur: «Omne rationale est risibile, omnis homo est rationalis, ergo omnis homo est risibilis»; ubi risibile in praemissis ponitur convenire rationali, et inde infertur convenire homini. Ergo supponitur in praemissis risibile quoad an est, imo et quoad quid est, scilicet quod conveniat illi, a cuius ratione dimanat et cui per se convenit. Non ergo de passione solum supponitur quid nominis, imo per significationem nominis non probamus passionem, sed ex coaptatione eius cum subiecto, id autem praesupponitur de passione, per quod probatur.

RESPONDETUR ad primam partem argumenti non tradi ab Aristotele inter praecognita bonitatem consequentiae, quia non est praecognitum posterioristicum, sed prioristicum, de quo egerat in libris Priorum. Quod vero attinet ad medium, illud quidem praecognoscitur, sed non seorsum a principiis, quia ex medio formari debent principia, ut inferant conclusionem. De subiecto autem et passione praecognoscitur seorsum a principiis, quia pertinent ad conclusionem tamquam materia, ex qua constat conclusio, non autem praecise inveniuntur in principiis sicut medium.

Ad secundam partem argumenti respondetur, quod de subiecto semper supponitur an est in illa scientia, a qua tractatur tamquam de subiecto proprio et adaequato, ita quod per medium intrinsecum non probatur. Potest tamen aliquando probari, an sit et quid sit alicuius subiecti in aliqua scientia, non per medium intrinsecum et a priori, sed vel a posteriori vel ex mutuatis ab alia scientia et non ex propriis, vel quia scientia est subalternata alteri et per illam probat sua principia. Et ita Theologia probat Deum esse, mutuando rationes a Metaphysica; et Logica similiter ex illa probat dari ens rationis. Physicus autem non probat dari motum in communi sive ens mobile, quod est adaequatum subiectum, bene tamen dari generationem, quae est subiectum inadaequatum et partiale.

Ad tertiam partem argumenti respondetur quaestionem an est non dicere existentiam, sed possibilitatem, et sic ens rationis etiam suam possibilitatem habet, non ut sit, sed ut cognoscatur. Rei autem possibilitas non est praesuppositio de veritate formaliter et complexe et per modum enuntiabilis, sicut praesupponitur de principiis, sed pertinet ad veritatem transcendentalem et subiectivam. Dicitur autem pertinere ad quaestionem an est possibilitas considerata non in actu signato, ut quidditativum praedicatum essentiae, prout distinguit ab ente impossibili et ficto, et ut dicit causas talis possibilitatis, sed ut praecise exercet ordinem ad esse, quod extrinsecum est quidditati, non attendendo ad causas talis possibilitatis.

Ad ultimum respondetur aliquos ita sentire, quod de passione praecognoscitur an sit, quia esse passionis sequitur ad esse subiecti. Ceterum cum sequatur per aliquod medium, ratione cuius convenit subiecto et probatur de illo, non praesupponitur, sed demonstratur. Quando ergo cognoscitur, quid nomen significet, non cognoscitur res significata quoad an est in essendo, sed in significando seu potius in esse significati. Similiter, cum passio sit accidens, cuius esse sumitur per ordinem ad subiectum, licet in praemissis intelligatur convenire alicui medio, propter quod convenit et convertitur cum subiecto, nondum intelligitur formaliter et expresse in ordine ad subiectum, sed solum virtualiter, prout continetur in illo medio. Et ideo non praesupponitur quoad an est, sed probatur, quia hoc esse passionis sumitur per ordinem ad subiectum et ex convenientia ad ipsum, licet per aliquod medium ei conveniat. Si autem quoad an est non praesupponitur, multo minus quoad quid est. Non autem infertur passio convenire subiecto ex sola significatione nominis, licet haec praecognoscatur, sed ex connexione cum medio, quod etiam praecognoscitur in principiis.