Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

NOMINE gradus metaphysici ut supra dictum est, nihil aliud intelligimus quam praedicata superiora et inferiora, quae de aliquo praedicantur. Quae ideo gradus dicuntur, quia cum sit unum universalius et superius altero, in cognoscendis illis quasi ascendimus et descendimus, sicut de Petro v. g. praedicatur homo et supra illud animal et supra illud corpus etc. Et inquirimus, an distinguantur ista praedicata seu gradus inter se in eodem subiecto ex natura rei ante omnem operationem intellectus, an solum mediante eius operatione.

Et quia in hoc est CONTROVERSIA satis celebris inter scholam Divi Thomae et Scoti, quae maxime pendet ex his, quae supra de distinctione et identitate rationis dicta sunt, breviter recolere oportet, quae ibi dicta sunt de triplici distinctione, quam agnoscit Scotus, scilicet reali absoluta, id est quae admittit separationem extremorum; formali ex natura rei, quae separationem non admittit, sed negationem identificationis formalis, ita quod una ratio non sit de conceptu alterius propria natura; et denique distinctione rationis, quae ex sola ratione formante dependet, non in re datur. E contra vero D. Thomas solum duo genera distinctionis agnoscit, realem et rationis, quia omnis ratio distinguendi et causa vel est in re, vel non est in re, sed in ratione. Et utraque distinctio est duplex: realis alia rei a re, alia rei a modo; rationis alia rationis ratiocinatae, alia rationis ratiocinantis, quae praec. quaest. explicata sunt.

Inquirimus in praesenti, an praedicata essentialia, quae in eodem subiecto reperiuntur, habeant distinctionem illam, quam Scotus vocat ex natura rei, an solum rationis. Nam quod realis distinctio non sit, tamquam inter duas res seu entitates, in confesso est apud omnes; siquidem in una et eadem entitate conveniunt, v. g. in uno homine, et ab eadem forma proveniunt, etiam in substantia composita, in qua una tantum forma datur, ut in libris de Anima ex professo ostendendum est.¹ In hac autem quaestione universalius procedimus, quia in reliquis praedicamentis praeter substantiam constat non dari entitatem compositam ex pluribus formis, sed accidentia esse formas simplices, in quibus tamen dantur gradus metaphysici seu praedicata superiora et inferiora, et in ipso etiam praedicamento substantiae dantur formae simplices, ut angeli, in quibus gradus isti ab eadem forma debent sumi, et consequenter in illis manifeste constat non posse gradus istos distingui realiter tamquam res a re.

Unde TOTA DIFFICULTAS devolvitur ad distinctionem illam ex natura rei formalem, an sit admittenda in istis gradibus.

SIT UNICA CONCLUSIO: Nulla datur distinctio ex natura rei formalis actu extra intellectum inter gradus istos metaphysicos, sed solum datur distinctio virtualis et fundamentalis, quae actualis redditur per intellectum.

Haec conclusio sumitur ex Philosopho in 7. Metaph. cap. 12. et 13.,² ubi videri potest D. Thomas lect. 12. et 13.³ et cap. 3. de Ente et Essentia⁴ et opusc. 72. cap. 9.⁵ et 1. p. q. 76. art. 3. Quibus locis ostendit, quomodo genus non differat a differentia et ab inferioribus secundum rem, sed solum per rationem. Et quaest. de Spiritualibus Creaturis art. 1. ad 9.,⁶ ubi similiter dicit, quod formae, quibus species distinguuntur, non sunt aliud a forma generis secundum rem. Et D. Thomam communiter sequuntur eius discipuli, ut videri potest in Caietano praedicto loco de Ente et Essentia et cap. 6. q. 12., Mag. Soto q. 3. de Univers. Et alii videri possunt in Cursu Carmel. disp. 3. de Univers. q. 4.

FUNDAMENTUM huius conclusionis sumitur ex duobus: Primo ex destructione illius distinctionis ex natura rei formalis generaliter loquendo; secundo ex peculiari ratione praedicatorum essentialium, quae ab eadem forma proveniunt.

Et quantum ad primum, supra quaest. praec. art. 3. distinctionem illam reiecimus. Nunc solum addo, quod distinctio ista necessario debet actu et in re tollere aliquam identitatem, si ante operationem intellectus actu est distinctio; essentialiter enim distinctio habet tollere identitatem in eo, in quo est distinctio. Ista autem distinctio formalis non tollit identitatem in ipsa entitate et realitate; sic enim esset vere et proprie distinctio realis et non formalis, siquidem haberet effectum formalem distinctionis realis, qui est tollere identitatem realem, et sic nihil ei deesset, quominus realis distinctio esset. Solum ergo in sententia Scoti tollit identitatem conceptus seu formalis rationis, id est quod unum in re non sit de conceptu et formali ratione alterius seu de constitutione illius. Ad hoc autem non requiritur distinctio actualis, sed sufficit virtualis et fundamentalis, quia scilicet praebet fundamentum, ut unum sub distinctione ab altero concipiatur et sine illo repraesentetur; et sic ibi actu reluceat distinctio, ubi actu est ablata identitas. Ceterum in re solum invenitur, quod unum non sit formale constitutivum alterius, atque adeo non habet connexionem essentialem cum alio formaliter seu constitutive, licet habeat identice.

Hoc autem non est actu habere distinctionem in re, sed solum non omni modo esse identificatum in re. Et aliud est dicere: «Hoc non est actu idem cum illo, sed distinctum», aliud: «Hoc non est tali modo idem cum illo, licet absolute sit idem». Sufficit enim ad hoc secundum, quod inter aliqua extrema non sit habitudo et connexio essentialis formaliter, et ideo essentiali modo non sunt idem. Ut autem actu sit distinctio, requiritur, quod absolute non maneant idem, et non solum tali modo, quod est secundum quid. Sicut etiam dici potest, quod natura manet negative communis in singularibus ex se, non absolute et in actu, et sicut manet una formaliter negative, non positive, sic datur distinctio formalis negativa, non positive, quasi dicas: Ex vi conceptus formalis hoc non est idem cum illo seu est distinctum ab alio, sicut ex principiis speciei est unum seu non distinctum, et natura secundum se non est singularis, quod totum non est actu in re ponere communitatem negativam aut unitatem formalem; ergo neque distinctionem illam formalem actu est dare.

Et confirmatur, quia tunc dicitur aliquid actu dari in re, quando actu existit in re. Si enim actu non existit, solum est in potentia et virtualiter, erit autem actu cum cognoscetur vel ponetur existens. Sed ut sit actu in re, non sufficit, quod dicatur aliquid dari, quantum est ex una parte, si ex alia non detur, sed requiritur, quod absolute et simpliciter detur. Ergo non sufficit dicere, quod unum non est idem cum alio ex vi conceptus formalis, ut dicatur simpliciter esse actu non idem seu distinctum in re, sed solum secundum quid et negative, id est quantum est ex vi constitutionis et conceptus formalis non est idem, sicut res ex se non est singularis in re, sed non dicetur, quod actu non est singularis in re.

Secundum principium ad non distinguendos istos gradus ex natura rei frequenter sumitur a D. Thoma ex eo, quia proveniunt ab eadem simplici forma, ut patet 1. p. q. 76. art. 3. ad 4. et 7. Metaph. lect. 12. § Solvit in fine.⁷ Nam substantiae separatae et accidentia sunt simplices entitates; in uno autem composito substantiali est tantum unica forma, ut modo supponimus et in libris de Anima probabitur.⁸ Ergo omnes gradus seu praedicata, quae ex tali forma conveniunt rei, non distinguuntur actu in re.

Patet consequentia, quia habent identitatem eiusdem formae, ergo non distinguuntur in ipsa forma. Si autem ex eo, quod unum praedicatum seu unus gradus non est de conceptu alterius, distinguuntur actu in re, cur non distinguantur tamquam diversae formae? Siquidem sunt distinctae rationes actu, et consequenter distincta principia quo; hoc autem est esse actu in re distinctas formas.

Solum de gradu individuali posset aliquis haesitare. Neque enim videtur sumi a forma, sed a materia signata principiis materialibus, quae sunt extra essentiam specificatam, ut communiter dicitur in sententia D. Thomae. Similiter dicitur genus sumi a materia et differentia a forma; non ergo gradus omnes sumuntur ab eadem entitate.

Sed ad primum respondetur, quod individuatio in his, quae sunt composita ex materia et forma, licet sumatur a materia signata, non tamen excludit formam, quia ipsa signatio materiae ex quantitate provenit, quae a diversis formis diversa quantitas est, ut constat ex Divo Thoma 1. p. q. 7. art. 3. et in 2. dist. 30. q. 2. art. 1. ibi: «Cum quantitates determinatae et omnia alia accidentia secundum exigentiam formae in materia recipiantur».⁹ Et hoc patet, quia licet quantitas habeat partes materiales ratione materiae tantum, ut patet in homine, cuius forma spiritualis est nec partes habet, tamen quod sit quantitas sic vel sic formata, habet a forma. Unde etiam ratio formae ad gradum individualem concurrit, licet dependenter ab incommunicabilitate materiae et illius designatione et divisione per quantitatem, quae est conditio ad individuationem requisita. In substantiis autem, quae non sunt compositae ex materia et forma, constat individuationem non sumi a materia, licet in accidentibus habitudinem ad subiectum dicat. De quibus latius dicemus infra agentes de individuo,¹⁰ et in libris de Generatione tractando de principio individuationis.¹¹

Ad secundum respondetur ex D. Thoma cap. 3.¹² de Ente et Essentia et cap. 6.¹³ et opusc. 42. cap. 5.,¹⁴ quod non sumitur genus a materia, quatenus est pars physica distincta a forma, sed quia sumitur ab eo, quod materiale et potentiale est in unaquaque re, et quia in substantiis compositis, quae magis nobis sunt notae, materia est principium potentialius quam forma, ideo sumpta est illa propositio, quod genus sumitur a materia et differentia a forma.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Praecipua argumenta Scoti ad probandam distinctionem illam formalem ex natura rei quaest. praec. art. 3. sunt proposita. Et reducitur praecipuum fundamentum ad hoc, quia ante omnem operationem intellectus dantur aliquae formalitates, quarum una non includit aliam, et in quibus datur actualis oppositio, ergo et actualis distinctio.

Consequentia est bona, quia omnis distinctio fundatur in aliqua oppositione et exclusione unius ab alio. Ergo si haec datur actualiter ante operationem intellectus, etiam et distinctio. Antecedens vero probatur: Nam rationale non est de conceptu animalis nec definitur eadem definitione, siquidem invenitur animal sine rationali. Ergo unum non includitur in conceptu alterius. Similiter in animali et rationali verificantur actu contradictoria; ergo reperitur actualis aliqua oppositio. Nam formalitati animalis convenit esse id, in quo conveniunt homo et brutum, non vero rationali, et formalitati rationalis convenit discurrere seu intelligere, formalitati animalis non convenit discurrere. Ergo ista contradictoria verificantur a parte rei de istis formalitatibus; ergo non sunt idem a parte rei, quia de eodem a parte rei contradictoria non verificantur. Idem prorsus argumentum fit de actione et passione, de personis et essentia divina, quod essentia est communicabilis, persona non est communicabilis, quae sunt contradictoria.

RESPONDETUR, quod ista omnia salvantur cum sola virtuali distinctione nec requiritur, quod sit actualis divisio inter extrema. Et si haec argumenta aliquid probant, etiam probant distinctionem realem et non solum formalem, quia etiam contradictoria non possunt convenire eidem realitati. Et negatio inclusionis unius in conceptu et definitione alterius, si actu facit divisionem, non est, cur actu non constituat diversas realitates.

Dicimus ergo, quod unum potest esse idem cum alio dupliciter: Uno modo adaequate et ex omni parte idem. Et sic ubi reperitur unum, reperitur aliud et in conceptu unius intrat alterum. Alio modo aliqua sunt unum et idem inadaequate, quia licet identificetur unum cum alio simpliciter, non tamen omni modo nec cum omnimoda restrictione ad illud; sicut ens identificatur cum modo per se et in alio ita tamen, quod non quidquid est ens, habet esse per se determinate aut in alio determinate. Et essentia divina identificatur cum paternitate realiter et entitative, ut etiam Scotus fatetur, non tamen cuicumque convenit essentia divina entitative, convenit paternitas entitative, ut Filio. Quod ergo admittere tenetur in identificatione entitativa et reali, nos dicimus de formali, quod licet unum non sit de conceptu alterius, adhuc tamen non distinguitur a parte rei ab illo, quia etsi deest illi habitudo essentialis, quae requiritur ad identificationem intrinsecam et essentialem, non tamen datur actualis divisio tollens actu identitatem et unitatem, quae invenitur a parte rei, quia realiter et identice unum sunt. Et ita manent unum simpliciter, sed non omni modo nec adaequate; et sic possunt habere distinctas definitiones propter virtualem distinctionem, quia concipi possunt tamquam distincta et sic definiri. Definitio enim fit per actum intellectus, qui actualiter distinguit conceptus. In re autem solum fundamentaliter differunt, ratione cuius virtualis distinctionis non sunt nomina synonyma «animal» et «homo» et alia, quae istas distinctas rationes formales significant, ut docet Divus Thomas 1. p. q. 13. art. 4. et 7. de Potentia art. 6.¹⁵

Similiter respondemus ad ea, quae ex parte oppositionis et contradictionis opponuntur. Dicimus enim, quod de eodem secundum diversas rationes possunt contradictoria verificari et oppositio exerceri praesertim quando contradictio fit ratione alicuius reduplicationis et appellationis seu specialis modi concipiendi. Quae est expressa doctrina D. Thomae 1. p. q. 39. art. 1. ad 2. ubi inquit quod quia essentia et persona in divinis differunt secundum intelligentiae rationem, sequitur, quod aliquid possit affirmari de uno, quod negatur de altero. Nec argumentum oppositum aliquid probat contra hoc, quia non dicimus verificari contradictoria a parte rei, sed negamus requirere distinctionem actualem a parte rei, sed sufficere virtualem, ratione cuius aliqua non sunt idem omnino et adaequate; et ita fit contradictio circa idem non sub eadem ratione nec sub eodem modo. Oppositio autem actualis causat distinctionem actualem in extremis, inter quae versatur, v. g. inter esse et non esse, inter contraria etc., sed non in subiecto, cui convenit, et de quo enuntiantur ista contraria seu contradictoria; sufficit enim, quod subiectum virtualiter sit diversum et sub diversa ratione contradictoria admittat.

Secundo arguitur: Totum metaphysicum et gradus illius correspondet toti et partibus physicis, ex quibus metaphysicum desumitur. Sed totum physicum componitur ex partibus realiter distinctis, ut ex corpore et anima. Ergo similiter totum metaphysicum componetur ex gradibus ex natura rei distinctis.

Antecedens constat, quia compositum metaphysicum non est pura compositio rationis, alioquin conveniret Deo; ergo correspondet illi in re aliqua compositio. Consequens patet, tum quia totum physicum et metaphysicum in re sunt idem; ergo admittunt eandem distinctionem in suis componentibus. Tum quia Divus Thomas in 3. cap. de Ente et Essentia¹⁶ dicit hominem componi ex corpore et anima sicut ex duabus rebus tertia res. Corpus autem non dicit solam materiam, sed gradum corporeitatis; ergo potest unus gradus distingui realiter ab alio, cum quo componit.

Et confirmatur, quia si non distinguuntur isti gradus absolute, praedicaretur genus et differentia etiam in abstracto, quia una ratio esset alia. Et sic esset verum, quod rationalitas est animalitas et e contra, quod tamen non est admittendum. Ergo aliquam habent distinctionem a parte rei.

RESPONDETUR totum metaphysicum non componi ex partibus, sed ex praedicatis eiusdem totius; nec correspondere compositioni ipsi ex materia et forma, cum inveniatur compositum metaphysicum etiam in his, quae non sunt composita ex materia et forma, ut in angelis et in accidentibus. In rebus autem compositis super ipsum totum physicum cadit ipsa compositio metaphysica assumens ipsum totum ut magis vel minus determinatum et sic componens non ex partibus, sed ex conceptibus. Unde ista compositio est rationis, sed cum fundamento in re, quod tamen fundamentum non invenitur in Deo, quia cum sit actus purus, non habet aliquid minus determinatum et actuabile et aliquid magis determinatum et actuans seu contrahens. Unde licet totum metaphysicum et physicum sint idem in re, non tamen eiusdem modi compositionis est utrumque. Et quando dicit S. Thomas hominem componi ex corpore et anima, vel sumit corpus pro materia et non pro corpore informato forma, sed solum pro materia disposita et organizata, et sic loquitur de compositione physica; vel sumit corpus pro eo, quod antecedit infusionem animae et est sub forma embryonis; ex illo enim adveniente anima, sed excludente formam embryonis fit homo ut ex duabus rebus tertia res.

Ad confirmationem respondetur, quod licet rationalitas et animalitas sint a parte rei indistinctae, propter modum tamen significandi non verificatur in sensu formali, quod rationalitas est animalitas vel e contra, quia ista abstracta significant ipsam solam formalitatem ut praecise, secundum quam non verificatur, quod formaliter rationalitas est animalitas, cum unum non includatur in conceptu alterius nec respiciat illud ut constitutivum sui, sed significetur sub praecisione, sicut quando dicitur: «Humanitas est animalitas», quia animalitas est de conceptu humanitatis. Identice tamen verificatur, quod rationalitas est res, quae est animalitas, et e converso. Sed de his amplius dicemus infra q. 5.