Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Etiam difficultates, quae pertinent ad locum, non sunt praesentis tractatus, sed ad 4. Phys. pertinent. In praesenti ergo solum DUO EXPLICANDA SUNT: Primum, an ubi sit modus intrinsceus vel extrinseus rei locatae. Alterum circa species ubi, quae pertinent ad hoc praedicamentum.

Circa primum aliqui distinguunt duplex ubi: Alterum intrinsceum, quod est ipsa praesentia rei independens ab omni ambiente extrinseco, quam acquirit motus localis. Alterum extrinseum, quod est ipse locus ambiens, et acquiritur etiam per motum localem, sed secundario et mediate; potest enim salvari sine ipso. De quo vide Conimbric. supr. cap. 9. Praedicament. q. 2. art. 1. et Suarez disp. 51. Metaph. sect. 1. Praecipuum fundamentum deducitur ex ipso motu locali facto in vacuo vel extra coelum. Suppono enim posse moveri corpus in vacuo; nam de corpore Christi docet S. Thomas 3. p. q. 57. art. 4. et Quodlib. 6. art. 3.¹, quod est supra totam continentiam coelestium corporum, ita quod non continetur a loco. Ad hoc autem necesse fuit, quod ascensione et motu suo saltem aliquae partes corporis Christi extra ultimam superficiem coeli moverentur, ita ut solum pedibus tangat illam superficiem, reliquum vero corpus sit extra locum. Et sic caput et brachia per motum extra omnia loca mundi posita sunt. Sed ille motus capitis et aliorum membrorum acquisivit aliquem terminum, quia est actio, et non ab extrinseco ambiente dependentem, ergo intrinsceum; et hoc est ubi, quia omnis terminus motus localis est ubi. Idem prorsus argumentum fit de ultimo corpore mundi, quod est in loco et habet ubi; siquidem est alicubi, et tamen nullo extrinseco circumscribitur. Ergo datur ubi non proveniens ab extrinseco circumdante.

Et ex hoc pendet secunda difficultas. Nam si ubi est praesentia intrinsca a nullo extrinseco proveniens, non est, cur angelo negetur huiusmodi intrinsca praesentia, et sic pertinebit ad hoc praedicamentum, quod tamen non esset, si ubi huius praedicamenti solum esset illud, quod pendet a circumscribente, quia angelus non est circumscriptive in loco, sed continet locum sicut anima nostra corpus suum.

Ad istas difficultates non possumus plene respondere in praesenti, quia multa tangunt ex libris Physicis et ex materia de angelis. Sufficit advertere nunc, quod praesentia loci duo includit: Unum, quod pertinet ad distantiam vel indistantiam, aliud quod pertinet ad continentiam passivam vel activam. Nam si duo homines sint propinqui, habent rationem indistantiae unius ad alterum et habent contineri a superficie ambiente. Quodsi aer ambiens removeatur alio corpore non succedente, illi homines manebunt indistantes sicut ante, quia nec appropinquaverunt magis nec recesserunt, nec tamen contenti loco manebunt. Si autem moveantur, poterunt acquirere maiorem distantiam vel propinquitatem quam ante habebant, licet non acquirant circumscriptionem et continentiam. Et haec distantia vel propinquitas formaliter est relatio, sed fundamentaliter est aliquis modus vel positio aut determinatio istius corporis erga aliud, ratione cuius aliter atque aliter se habet erga illud fundatque diversam relationem distantiae. Quod a posteriori colligitur, quia inter duo corpora in vacuo potest esse distantia vel propinquitas. Haec autem relatio non potest fundari in sola substantia corporis, ergo in aliqua nova determinatione erga aliud corpus seu modo et positione. Et hunc modum seu determinationem acquirit motus localis. Unde dicit S. Thomas opusc. 52. circa finem², «quod motus localis non solum est in loco, sed circa locum». In loco autem acquirit circumscriptionem, sed circa locum non potest acquirere circumscriptionem, sed distantiam vel propinquitatem diversam. Ergo remoto loco adhuc circa locum vel circa aliud corpus moveri potest.

Quodsi dicas: Si ablata tota machina universi, sicut ante primam creationem, lapis crearetur et moveretur, quid acquireret, si aliquid omnino intrinsceum non acquireret? Respondetur probabilius videri, quod illud corpus nullatenus moveretur, quia nec in loco nec circa locum, nec penes distantiam aut propinquitatem erga aliud, quia non est aliud, circa quod ista exerceantur positive, negativa autem distantia vel indistantia, quae pure negativa est, non potest positivum motum terminare. Et sic defectu materiae et per accidens corpus illud esset immobile, sicut si ignis ibi poneretur, non calefaceret, quia materia deesset. Neque tunc haberet vel acquireret ubi definitivum, quia licet non esset ubique sicque negative esset definitum, non tamen esset in aliqua parte determinate, quia nulla tunc daretur pars, in qua esset. Ubi autem definitivum si positivum est, determinatam partem debet occupare cum negatione ubiquitatis. Et declaratur hoc ex alio principio, quia motus solum invenitur per se inter terminos contrarios, ut dicitur 11. Metaph. lect. 13.³ apud D. Thomam, qui addit contrarietatem secundum locum esse plurimam distantiam secundum rectam lineam, tunc autem nulla esset contrarietas inter terminos motus, quia omnia essent nihil; ergo non esset motus.

EX DICTIS COLLIGITUR non posse dari aliquam praesentiam, quae sit omnino intrinsceus modus absolutus ab omni extrinseco, sive ambiente sive distanti vel propinquo. Patet, quia talis modus solum est ad se, siquidem non est ad aliud extra se. Ut autem aliquid sibi ipsi sit praesens, sufficit existentia, qua est in rerum natura. Nec enim effectum alium addere potest praesentia ad se praeter existentiam; haec autem per productionem habetur, non per motum.

SEQUITUR SECUNDO, quod ubi consideratum complete et adaequate non dicit solum modum distantiae vel propinquitatis, sed etiam circumscriptionis et continentiae in loco. Sumitur ex D. Thoma opusc. 48. cap. 1. de Ubi⁴ et 11. Metaph. lect. 12.⁵, ubi inquit: «Ubi nihil aliud significare quam esse in loco, et moveri secundum locum nihil aliud est quam moveri secundum ubi». Unde et ultima sphaera dicitur non esse in loco secundum se totam, quia caret continenti exteriori, ut dicit in 4. Phys. lect. 7.⁶ et opusc. 52.⁷

Ratio autem huius potest aliqualiter sumi ex eo, quod connaturali modo nulla distantia vel propinquitas quaeritur propter se, sed ut res contineatur in aliquo, in quo conservetur vel fugiat contrarium aut aliquid conveniens acquirat, quod totum intendit motus localis. Videmus enim motum localem a natura dari gravibus, ut conservativum locum quaerant, animalibus ut convenientia appetitus acquirant vel nociva fugiant. Ordinatur ergo in motu locali acquisitio distantiae vel praesentiae ad continentiam loci, sicut etiam motus violentus ad oppositum ordinatur. Cum ergo totum, quod acquirit motus localis, sit ubi, non autem praecise distantiam, liquet, quod ubi principaliter et complete dicit continentiam et circumscriptionem in loco, supponendo tamen distantiam vel indistantiam, quae ad circumscriptionem praecipue ordinatur. Et ideo ubi praedicamentale per circumscriptionem definitum est ab Auctore sex principiorum⁸, scilicet: «Circumscriptio passiva locati ab activa circumscriptione loci proveniens». Et, sicut non potest dici quis vestitus nisi a veste, sic nec ubicatus nisi a loco circumdante. Si vero motus localis detur in vacuo, erit imperfectus et secundum quid acquiretque non ubi simpliciter, sed modum distantiae vel praesentiae, quae requiritur ad ubi; vel si nullum corpus sit, cui praesens sit vel distans, nihil acquiret.

SEQUITUR TERTIO, quid dicendum sit de ubi definitivo spirituali, quid de sacramentali et de praesentia substantiae denudatae quantitate? Dicitur enim ubi definitivum iuxta S. Thomam, opusc. 48. cap. 1. de Ubi⁹, quod non est ubique, sed determinatam partem habet suae praesentiae, quasi ad certum terminum finiatur. Et in hac generalitate etiam convenit corporibus definitivum ubi, id est, certae ac determinatae partis; sed applicatur spiritualibus rebus, quia caremus nomine proprio praesentiae spiritualis. Non tamen convenit ubi definitivum corpori Christi in Sacramento, ut male aliqui putant, quia licet non sit ubique corpus Christi, non tamen ex vi illius definitur ad certam partem. Non enim ita est in his speciebus panis, quod non possit esse in aliis, licet secundum quid definitum dici possit, quia non in alio quam in speciebus panis esse potest. Unde non vocatur definitivum ubi, sed sacramentale. Denique substantia spoliata quantitate caret ubi, quia caret positiva praesentia loci, quia nec continet locum nec a loco continetur, nisi radicaliter et virtualiter. De quo plura diximus q. 16.¹⁰

EST TAMEN DIFFICULTAS, an ubi angelicum, quod est continentia activa loci, et ubi sacramentale, quod est praesentia corporis indivisibili modo, conveniant cum ubi circumscriptivo in hoc praedicamento ubi.

Certe D. Thomas reicit ubi angelorum ab hoc praedicamento opusc. 48. cap. 1.¹¹, et 1. p. q. 52. art. 1. et 2. docet angelum aequivoce esse in loco cum corpore. Et quidem recte; nam ubi non est sola praesentia ut sic, quia haec formaliter est relatio atque ad alterum praedicamentum pertinet, fundamentum autem praesentiae non semper facit ubi; est enim multiplex praesentia sicut et multiplex unio. Est enim praesentia obiectiva, sicut obiectum est praesens angelo hoc ipso, quod existit, licet sit distans. Est etiam praesentia informativa, sicut anima in corpore, quae in ratione informandi non fundat ubi, et vestis est praesens corpori, quod vestit, et prout sic non fundat ubi, sed habitum, quod est aliud praedicamentum. Angelus autem non fundat praesentiam localem nisi in ratione agentis et operantis, ideoque nec loco continetur, sed locum continet, ita quod, sicut anima est corpori praesens informando, ita angelus agendo et per applicationem virtutis dicitur esse applicatus loco. Ergo sicut informatio et applicatio animae ad corpus non fundat praesentiam, quae sit ubi et huius praedicamenti, ita nec angeli virtus applicata fundat praesentiam, quae sit ubi, sed quae sit praesentia actionis. Nec etiam angelus est proprie distans, cum non sit quantus nec magnitudine spatii sit mensurabilis, ita ut ab illo ad corpus possit sumi aliqua mensura distantiae. Ergo nullo modo eius praesentia pertinet ad ubi huius praedicamenti. Sed haec ad theologos remittimus, non enim huius loci sunt.

Similiter praesentia illa sacramentalis corporis Christi alterius rationis est ab ubi, quia non potest acquiri per motum localem immediate et per se, sed solum mediantibus speciebus, quibus alligatum est, per accidens movetur motu totaliter subiectato in speciebus, sicut in homine motus corporis non subiectatur in anima per se, sed in toto ratione corporis et per accidens in anima. Unde remotis speciebus non magis habet ubi corpus Christi quam substantia denudata quantitate; ideo illa praesentia est alterius rationis. De quo in materia de Eucharistia.

SI QUAERAS, an quodlibet accidens habeat suum ubi distinctum a substantia? Respondetur, quod sicut omnia quantificantur eadem quantitate, ita eodem ubi ubicantur; continentur enim sub eodem spatio et loco, et sic, sicut extenduntur in ordine ad locum eadem quantitate, ita eodem ubi totius commensurantur loco. Nec obstat, quod facta consecratione panis quantitas manet in loco, et non substantia. Respondetur enim, quod sicut quantitas manet commensurata loco eadem extensione qua antea, licet non afficiendo substantiam sicut antea, sed per se sustentata a Deo, ita manet ubi dimensivum, quod media quantitate inhaerebat substantiae, solam afficiens quantitatem et etiam alia accidentia, quae sunt in quantitate.

AD RATIONES DUBITANDI A PRINCIPIO constat ex dictis, quid acquiratur per motum in vacuo et quomodo ultimum corpus sit in loco.

Circa praedicamentum situs advertenda est eius definitio ex Auctore sex principiorum¹², apud D. Thomam opusc. 48. cap. 1. de Situ¹³ et 1. 2. q. 49. art. 1. ad 3., quod est positio seu ordinatio partium in loco, sicut sedere, stare, cubare etc. Ordinantur enim partes comparative ad locum per situm formaliter, sicut per quantitatem ordinantur in toto.

QUOMODO AUTEM DISTINGUITUR AB UBI, variant auctores. Quidam sola ratione distinguunt, forte quia situs est ordo partium in loco, qui non videtur addere supra esse in loco nisi solam existentiam in loco ordinatam, quod substantialiter est ipsum ubi.

Sed oppositum efficacius probatur: Tum ex generali ratione, quia diversa praedicamenta non possunt sola ratione distingui, alioquin non essent primo diversae ordinationes et quidditates rerum. Tum specialiter, quia potest situs manere invariatus variato ubi, sicut in eo, qui sedens vel stans portatur sine variatione sessionis mutando diversa loca; et similiter toto loco invariato potest secundum partes variari situs, sicut in eodem loco potest quis sedere aut stare aut cubare. Ex hoc enim sumit D. Thomas diversitatem huius praedicamenti a praedicamento ubi in opusc. 48. cap. 1. de Situ.¹⁴ Videatur etiam 4. Phys. lect. 7.¹⁵, ubi ostendit, quod ad situm non est per se motus, quia eius species indivisibiles sunt; quolibet enim addito vel subtracto variatur species, sicut etiam fit in figuris. Unde fere eodem modo se habent species in situ atque in figura, cum situs se habeat ut figura externa corporis. Sed quia sumitur per comparationem ad locum, qui aliquid extrinsecum est, ideo denominatio huius praedicamenti non est pure intrinsca sicut figura.

COORDINATIO PRAEDICAMENTI UBI.

Genus supremum, quod est ubi, dividitur ab aliquibus in tres species, scilicet circumscriptivum, definitivum et supernaturale seu sacramentale.

Sacramentalis ubi solum cognoscimus unam speciem, scilicet praesentiam corporis Christi in Sacramento.

Definitivum ubi est praesentia spirituum creatorum in loco, quae secundum diversos modos operandi in loco poterit variari. Sed iam diximus ubi angelicum non pertinere ad hoc praedicamentum; est enim praesentia virtutis, non praesentia locati et ubicati.

Si quae tamen divisio illi convenit, potest esse in ubi activum, quo est in loco operando, et passivum, quo est in loco per alligationem.

Ubi circumscriptivum probabile est esse infimam speciem, quia esse Romae aut Compluti non variat formalitatem loci, sed materialem distantiam. Unde nec motus locales quemcumque locum variando distinguuntur specie. Si quis autem ponat esse speciem subalternam, tot species loci debet ponere, quod sunt distantiae.

IN PRAEDICAMENTO SITUS ponit Albertus sub genere supremo duas species subalternas: scilicet poni recte vel inflexe. Sub positione inflexa continentur infinitae species, ut sessionis, cubationis, genuflexionis etc. Ponitur etiam asperum et lene, secundum quod dicunt aequalitatem partium.