Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Haec omnia praeter motum expresse numeravit Philosophus inter species quantitatis in Praedicamentis¹, reiecit vero in 5. Metaph.², lect. 15. apud S. Thomam.³ Motum autem neque in Metaphysica neque hic in praedicamenti huius explicatione collocat inter species quantitatis. Rationem autem huius varietatis, ex verbis D. Thomae infra referendis plene accipiemus.

Quid autem sit locus, tempus et motus, nonnulli in praesenti definiunt, sed quaestio est extra hunc locum, cum proprie de illis tractandum sit in Physicis. Breviter sufficit eorum definitiones inde huc transferre, ut saltem summis labiis, quid sint, degustemus. Locus ergo definitur in 4. Phys.⁴ sic: «Locus est superficies corporis continentis immobilis prima», id est superficies ambiens cum immobilitate distantiae. Motus dicitur actus entis in potentia, prout in potentia est⁵, id est actus successive transiens, ubi aliquid est in potentia, aliquid in actu. Tempus est numerus motus secundum prius et posterius⁶, id est mensura durationis motus secundum partes priores et posteriores.

Non est ergo una AUCTORUM, etiam thomistarum SENTENTIA circa istarum specierum exclusionem a quantitate. De loco enim et motu fere omnes consentiunt reici debere a quantitate, licet non in ratione, propter quam reiciantur, conveniant. Sed circa tempus et orationem quidam admittunt tempus ad quantitatem continuam successivam, orationem vero ad discretam pertinere, quidam vero excludunt.

DICO ERGO PRIMO: In sententia S. Thomae et vera motus, tempus et locus non sunt species quantitatis per se, sed sunt quanta per accidens; et eodem modo unum atque aliud S. Doctor excludit.

Haec plurium thomistarum est, et videri possunt Sanchez lib. 5. q. 14., Araujo 5. Metaph. q. 3. art. 5. Sed luce clarius constat testimonium D. Thomae in hac parte, ut mirum sit de hoc aliquos eius discipulos dubitasse. Ita enim habet 5. Metaph. lect. 15. § Distinguit modos etc.⁷: «Ponit duos modos quantitatis per accidens, quorum unus est secundum quod aliqua dicantur quanta per accidens ex hoc solo, quod sunt accidentia alicuius quanti, sicut album et musicum per hoc, quod sunt accidentia alicuius subiecti, quod est quantum. Alio modo dicuntur aliqua quanta per accidens, non ratione subiecti, in quo sunt, sed ex eo, quod dividuntur secundum quantitatem ad divisionem alicuius quantitatis, sicut motus et tempus, quae dicuntur quaedam quanta et continua propterea, quod ea, quorum sunt, sunt divisibilia, et ipsa dividuntur ad divisionem eorum. Tempus enim est divisibile et continuum propter motum; motus autem propter magnitudinem, non quidem propter magnitudinem eius, quod movetur, sed propter magnitudinem eius, in quo movetur. Ex eo enim, quod illa magnitudo est quanta, et motus est quantus. Et propter hoc, quod motus est quantus, sequitur tempus esse quantum. Unde haec non solum per accidens quantitates dici possunt, sed magis per posterius, in quantum quantitatis divisionem ab aliquo priori sortiuntur». Hucusque S. Thomas. Et tandem concludit ibi non poni ut species quantitatis, quia considerantur species quantitatis quantum ad ipsum esse quantitatis, et ideo illa, quae non habent esse quantitatis nisi ex alio, non ponit ibi species quantitatis, sed dicit esse quantitates per accidens, ut motum et tempus.

Ex quo manifeste deducitur non bene glossare D. Thomam, qui dicunt ipsum non negare, quod tempus et motus sint quanta per se, sed quod imperfectissimo modo id habeant, quia ad divisionem alterius dividuntur, non quia ratione subiecti quanta sint, ut album, quod requiritur ad rationem quanti per accidens. Sed D. Thomas aperte vocat utrumque modum quantitatem per accidens, non unum per accidens et aliud per se imperfecte. Et quidquid sit de modo quantitatis per accidens, certe ita censet D. Thomas motum et tempus esse quanta per accidens, quod excluduntur a praedicamento quantitatis et a speciebus eius; ergo sunt quanta per accidens, ut requiritur ad nostrum intentum.

Et quidem quod attinet ad locum, reicitur facile ab omnibus, quia locus non habet de quantitate nisi vel superficiem vel rationem ambientis et circumdantis locatum. Et primum non est quantitas distincta a specie quantitatis, quae est superficies. In ratione autem ambientis non addit novum esse vel rationem quantitatis, sed continentiae vel applicationis. Et ideo compendiose D. Thomas loco cit. reiecit locum ab hoc praedicamento dicens, quod locus non ponitur inter species quantitatis, quia habet aliam rationem mensurae, sed non aliud esse quantitatis.

Circa motum autem et tempus, cum successiva sint, omnis autem successio vel est continua vel discreta, praecipue nunc loquimur de successione continua; nam illa successio discreta, quae omnem continuitatem in suis partibus excludit, solum constat ex indivisibilibus seu instantibus et sic in spiritualibus reperitur. Continua autem successio, quae habet partes fluentes et non permanentes, ex triplici capite potest obtinere quantitatem seu extensionem: Primo ratione termini seu formae, quae per partes fit; et quod per partes et non simul fiat, potest dependere ab imperfectione agentis non valentis simul totum terminum introducere, vel ex resistentia contrarii in passo, propter quam vincendam res paulatim fit. Secundo sola ratione ipsius fluxus seu morae, qua successive partes decurrunt. Tertio ratione spatii, cuius magnitudo et distantia nonnisi extensione vincitur.

Et licet aliqui in motu quantitatem per accidens agnoscant solum ex primo capite, praesertim propter debilitatem agentis vel resistentiam contrarii, alii solum ex secundo, tamen D. Thomas his omissis solum ratione spatii, in quo fit motus, eius magnitudinem et quantitatem desumpsit. Cuius ratio est, quia motus consideratus in ordine ad terminum est quid incompletum, quasi via et fieri ipsius termini, reduciturque ad genus seu praedicamentum sui termini, terminus autem motus solum est ubi, qualitas et quantitas, ut probatur in 5. Phys.⁸ Unde ratione termini non potest quantitatem habere, quae species quantitatis sit, quia nec omnis motus habet pro termino quantitatem, et ille, qui habet, ratione termini non constituetur in ratione distinctae speciei quantitatis a suo termino, sed ab ipso dicetur quantus. At vero successio motus, quae sumitur secundum fluxum et moram, qua durat ipse motus, constituit tempus, quod non praebet quantitatem motui, sed potius a motu accipit quantitatem. Imo si motus ratione temporis esset quantus, non essent duae species quantitatis distinctae tempus et motus, quia non essent duae quantitates, sed motus esset quantus per tempus. Repugnat autem, quod duratio alicuius rei sit primo et per se quantitas illius, quia duratio non est aliud quam esse rei continuatum. Quod vero ista continuatio sit divisibilis et quanta, ut in nobis, vel indivisibilis, ut in angelis, non habet ex sola ratione durationis, quae utrobique est esse continuatum, sed ratione rei durantis. Ergo duratio ex se non est quantitas, sed ratione subiecti. Constat etiam a signo, quia potest dari multus motus parvo tempore et e contra, ergo quantitas temporis non quantificat motum per se primo.

Quare optime D. Thomas quantitatem motus ex quantitate eius, in quo fit motus, desumpsit, scilicet ex spatio seu distantia inter terminos, inter quos est motus. In motu enim locali est spatium constans ex pluribus locis, in qualitate ex pluribus terminationibus seu gradibus in eadem qualitate vel ex transitu unius qualitatis ad aliam in diversis, in augmentatione ex pluribus partibus quantitatis, et secundum istam distantiam vincendam motus divisibilitatem habet et quantitatem. Etiam enim motus de se non dicit nisi transitum illum, quo ens aliquod est in fieri et partim in potentia, partim in actu. Ergo in tantum iste transitus habebit quantitatem, in quantum fuerit divisibilitas et distantia inter terminos, in quibus fit transitus. Si enim nulla distantia est, ut inter privationem seu negationem et formam, in instanti fit mutatio de non esse ad esse; si vero est mutatio inter terminos positivos, hoc ipso est motus divisibilis, quia est distantia inter eos. A distantia ergo seu spatio sumit motus quantitatem, de se vero illam non praebet; solum enim reddit subiectum motum, non quantum.

Et ex hoc etiam ostenditur tempus non esse quantitatem per se, sed quantificatum ab alio. Est enim quantitas temporis quantitas durationis motus, et secundum prius et posterius in motu est prius et posterius in tempore, ut dicitur in 4. Phys.⁹ Et consequenter divisibilitas et extensio temporis, quae non est aliud quam prius et posterius in illo, ex isto prius et posterius in motu desumitur. Non ergo divisibilitatem et extensionem habet per se, sed ratione motus, et ideo est quantum per accidens, id est per aliud, quod est non esse speciem per se quantitatis.

NEC VALET respondere, ut respondent aliqui, quod tempus habet quantitatem ex alio quasi efficienter et originaliter, non formaliter, quia habet secundum se indivisibilia diversa a motu, scilicet instantia, consequenter etiam partes diversas. Partes autem motus solum praesupponuntur ad tempus sicut linea ad superficiem, superficies ad corpus, et tamen quodlibet illorum per se est species quantitatis.

Sed contra est: Quia motus et tempus comparantur sicut duratio et res durans, nulla autem res efficit suam durationem sicut nec suum esse. Unde neque quantitas motus efficere potest quantitatem temporis. Et praeterea, ut tempus haberet quantitatem per se distinctam a motu, deberet addere novam extensionem seu partes ad partes motus, sicut superficies ad lineam et corpus ad superficiem, et sicut numerus dividendo continuum addit novum modum extendendi et mensurandi discrete. At vero tempus non habet aliam divisibilitatem et extensionem quam motus, quia est prius et posterius in motu; alioquin si adderet distinctas partes, non esset solum duratio eius neque numerus secundum prius et posterius, numeraret enim aliquid aliud quam partes motus, scilicet illas partes, quas adderet supra motum. Quomodo autem indivisibilia temporis, quae sunt instantia, non distinguantur ab indivisibilibus motus, dicemus in solutione ad secundum argumentum.

DICO SECUNDO: Oratio non est species quantitatis essentialiter et per se, sed modo quodam metaphorico.

Et quidem Philosophus in 5. Metaph.¹⁰ inter species quantitatis non ponit orationem. Et ita etiam sentit Caietanus in cap. de Quantitate.

ET RATIO EST, quia oratio in tantum dicitur quantitas, in quantum constat syllabis longis et brevibus, quod totum pertinet ad pronunciationem vocis velociori vel tardiori modo. Sed vox ipsa qualitas est, non quantitas, id est sonus ab animali prolatus, pronunciatio autem motus est, velocitas vel tarditas sunt modi consequentes motum, qui si constituerent quantitatem in oratione, etiam constituerent in motu. Quare neque ex parte vocis, quae est qualitas, neque ex motu et eius velocitate et tarditate, quae sunt quanta per accidens, oratio vel eius syllabae sunt species quantitatis per se.

Alii recurrunt ad morulas seu durationes prolationis syllabarum, quae videntur quamdam extensionem importare. Sed morulae istae in re non sunt aliud quam tempus, quod est duratio motus. Tempus autem posuimus cum D. Thoma inter quantitates per accidens. Unde D. Thomas in opusc. 48. tract. de Quando cap. ult.¹¹ etiam orationem reducit ad mensuram temporis discreti seu prolationis illius soni.

Alii quantitatem orationis constituunt in quadam harmonica consonantia orationis ex suis partibus. Sed iste concentus sive harmonia non est quantitas, sed proportio, quae pertinet ad relationem vel ad summum ad qualitatem, et quidem, si sit proportio metrica, ut invenitur in carminibus, praeterquam quod hoc totum pendet ex impositione, non est commune omni orationi, sed tantum poeticae. Si autem sit harmonia et proportio orationis in ipsa expressione et vivacitate significationis congruae, totum hoc est ex impositione humana in voce, non vero ad quantitatem realem pertinet. Proportio autem et harmonia in ipsa prolatione vocis non magis facit speciem quantitatis quam proportio partium in quolibet motu.

Denique alii dicunt orationem esse quantitatem discretam, sed innominatae et ignotae speciei. Sed hi ignorantia se defendunt, quae impugnari non potest. Denique oratio si non sit vox significativa secundum proportionem brevitatis vel longitudinis in syllabis prolata, non habet rationem numeri specialis. Hoc autem totum non est aliquid naturale, sed ab impositione humana dependens, et ideo solum metaphorice est species quantitatis.

SED INQUIRES: Cur ergo Philosophus in Praedicamentis et D. Thomas in opusc. 48.¹² numerant inter species quantitatis locum, tempus et orationem? Respondet D. Thomas 5. Metaph. lect. 15. cit.¹³, «quod Philosophus in Praedicamentis posuit tempus quantitatem per se, cum in Metaphysica ponat ipsum quantitatem per accidens, quia ibi distinxit species quantitatis secundum diversas rationes mensurae. Aliam enim rationem mensurae habet tempus, quod est mensura extrinsseca, et aliam magnitudo, quae est mensura intrinsseca. Hic autem considerat species quantitatis quantum ad ipsum esse quantitatis. Et ideo illa, quae non habent esse quantitatis nisi ex alio, non ponit hic species quantitatis, sed quantitates per accidens». Sic D. Thomas.

Et si dicas: Si tempus est quantitas per accidens, quomodo habet rationem mensurae per se, cum mensura sit passio quantitatis? Respondetur, quod ex eadem quantitate potest nasci diversa mensura secundum diversam modificationem et applicationem eius, sicut aliter mensurat quantitas intrinssece informans vel extrinssece applicata. Et ita quia est eadem quantitas in tempore et in magnitudine vel motu, non dicunt diversas species quantitatis per se, dicunt tamen diversas mensurationes propter diversum modum applicandi. Aliud est in numero, qui non solum habet diversum modum mensurandi, sed etiam diversum modum extendendi a quantitate continua; dividit enim et solvit continuitatem.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Nam locus, licet materialiter sit idem quod superficies, formaliter tamen habet aliam rationem mensurandi, quia superficies extendit informando, locus ambiendo. Constat autem, quod etiam superficies materialiter est ex lineis et numerus ex quantitativis continuis, et tamen constituunt diversam speciem quantitatis, ergo et locus.

RESPONDETUR esse disparem rationem, quia superficies addit ad lineam novas partes et novam rationem extensionis, licet praesupponat extensionem lineae. Numerus etiam solvit modum extensionis continuae et transfert in discretam, quae diversa est a continua etiam in ratione extensionis. At vero locus non addit supra superficiem nisi tantum applicationem ad aliquid extrinsecum, quod ambit.

Secundo arguitur: Nam motus et tempus habent partes novo modo extensas, scilicet penes diversas moras et successiones, quibus partes fluunt. Habent etiam diversa indivisibilia, quibus partes successivae copulantur, scilicet in motu mutata esse et in tempore instantia; ergo nihil deest illis ad rationem quantitatis per se. Neque enim requiritur essentialiter ad quantitatem extensio per spatium locale, sed sufficit, quod sit per spatium durationis. In hoc autem spatio vera extensio partium successivarum datur, quarum una non penetratur cum alia, sed succedit ipsi. Quod vero dependeat a quantitate continua quantitas ista successiva, non tollit, quod sint verae quantitates motus et tempus, sicut corpus dependet a superficie, et tamen vera quantitas est.

RESPONDETUR, quod partes istae successivae motus non addunt ad partes magnitudinis seu spatii novam extensionem, sed novum modum oppositionum permanentiae, quatenus partes motus, id est termini, qui acquiruntur in spatio, seu distantia, non simul existunt, sed transeunt, qui modus tamen non dicit formaliter modum novae extensionis, sed carentiam permanentiae, ut de se patet. Ex eo autem, quod motus non dicat rationem extensionis distinctam a magnitudine, consequitur, quod tempus, quod est eius duratio, non habeat distinctam quantitatem a motu, quia tempus duratio motus est nec alias partes habet quam motus, cuius numerus est secundum prius et posterius, licet quilibet motus sit tempus, sed solum regulatior et uniformior. Et in hoc est magnum discrimen inter motum et tempus comparative ad magnitudinem, ac inter corpus et superficiem, quia corpus licet supponat superficiem, addit novas partes ad illam, tempus autem non addit novas partes ad motum neque motus ad magnitudinem spatii seu distantiae, in qua exercetur.

Et ad id, quod additur de indivisibilibus motus et temporis, respondetur instantia temporis non distingui ab indivisibilibus motus, quae sunt mutata esse in eo motu, in quo tempus est subiective, sicut neque partes temporis a partibus motus differunt. Similiter indivisibilia motus non sunt alia ab indivisibilibus spatii vel termini acquisiti per motum in spatio seu distantia, connotando tantum successionem et negationem permanentiae in his indivisibilibus. Sed de hoc latius in Physicis.¹⁴

Tertio arguitur: In oratione metrica seu harmonica est invenire diversas partes secundum longitudinem et brevitatem prolationis, quae sunt distinctae durationis, et diversus ordo prioris et posterioris secundum numerum prolationum, quae mensurantur syllabis sicut numerus unitatibus. Cur ergo non erit distincta species numeri?

RESPONDETUR totum hoc non dicere aliquid distinctum quantitative a motu discreto vel continuo aut eius duratione, quae est tempus. Unde oratio quantificatur discrete a motu discreto prolationis vocis, non ipsa novo modo quantificat. Quod vero addatur harmonia et acutum vel grave, velox vel tardum in prolatione vocis, potius sunt qualitates quam quantitates orationis.