Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Ut attingatur punctus difficultatis, oportet discernere plures relationes, quae in signo concurrere possunt. Et de aliquibus non est dubium, quod in signo naturali possint esse reales, non tamen illae sunt ipsa formalis et quidditativa signi. Cum enim signum iuxta suam definitionem dicatur «id, quod repraesentat aliquid potentiae cognoscenti», oportet, quod in signo, ut repraesentet aliud, si sit signum extra potentiam, habeat rationem obiecti cognoscibilis in se, ut eo cognito ad aliud potentia deveniat; si vero sit signum formale et intra potentia, quod sit realis et intentionalis repraesentatio, quae in re qualitas quaedam est, cum relatione tamen similitudinis ad id, cuius est repraesentatio, et ordine ad potentiam.

Similiter habet inveniri in signo aliqua convenientia seu proportio et connexio cum tali significato, ut dicatur repraesentare hoc potius quam illud. Quae proportio seu convenientia varia est. Aliquando enim est effectus ad causam vel causae ad effectum, sicut fumus significat ignem ut effectus, nubes vel ventus significat pluviam ut causa. Aliquando est similitudinis vel imaginis vel cuiuscumque alterius proportionis; in signis autem ad placitum est impositio et destinatio a republica. Et unico verbo: Cum signum se habeat ad signatum et ad potentiam, possunt praecedere ad construendam rationem signi vel respectus seu rationes, quae habilitent ipsum ad potentiam vel ad signatum. Sed in istis non consistit formalis et quidditativa ratio signi nec relatio eius ad rem significatam, licet oppositum sentiant Conimbric. 1. Periherm. q. 1. art. 2.; siquidem possunt separari et inveniri sine ratione signi. Nam ratio obiecti sine ratione signi invenitur, ratio etiam effectus vel causae vel similitudinis aut imaginis sine ratione signi possunt reperiri. Item quia diversum fundamentum et rationem formalem dicit relatio ad rem aliquam, ut ad effectum vel causam, quod fundatur in actione, vel imaginis, quod fundatur in similitudine imitationis sine ordine ad potentiam, vel signi, quod fundatur in mensurato ad mensuram per modum repraesentativi substituentis pro alio in ordine ad potentiam, quam non respiciunt aliae relationes.

QUAERIMUS ERGO, an illa formalis et propriissima relatio signi, quae praeter istas omnes reperitur aut ex illis consurgit, realis relatio sit in signis realibus vel naturalibus. Et quidem fatemur, quod relatio obiecti ad potentiam, quae praecedit in signo instrumentali sive per modum moventis sive terminantis, realis relatio non est, quia obiectum non respicit potentiam relatione reali secundum esse, sed potius potentia respicit obiectum et ab eo dependet et specificatur. Et dato, quod relatio obiecti ad potentiam realis esset, et mutuo respiceret obiectum potentiam, sicut potentia obiectum (quod constat esse falsum, cum obiectum sit mensura et potentia mensuratum), tamen non est relatio neque ratio signi, quia ratio obiecti formaliter et directe respicit vel respicitur a potentia ita, quod immediatus respectus est inter ipsa; ratio autem signi directe respicit signatum et in obliquo potentia, quia respicit signatum ut manifestandum potentiae.¹ Diversa ergo linea et ordo respiciendi est in obiecto quatenus obiectum, et in signo quatenus signum, licet ut signum sit, obiectum supponi debeat.²

RESPONDEO ERGO ET DICO: Relatio signi naturalis ad suum signatum, qua constituitur in esse signi, realis est, et non rationis, quantum est ex se et vi sui fundamenti et supponendo existentiam termini ceterasque conditiones relationis realis.

Haec videtur conformior menti S. Thomae. Primo, quia docet relationem signi characteris fundari in qualitate superaddita animae, quae reale fundamentum est, ut patet 3. p. q. 63. art. 2. ad 3. et in 4. dist. 4. q. 1. art. 1.³ Et loquitur de fundamento proximo, quia impugnat eos, qui dicebant hanc relationem immediate super animam, et docet debere mediare aliud, super quod fundetur relatio characteristici signi, scilicet qualitatem characteris; loquitur ergo de fundamento proximo. Et 1. p. q. 16. art. 6. dicit, quod licet in urina et medicina non sit sanitas, «est tamen aliquid in utroque, per quod hoc quidem facit, illud vero significat sanitatem». Ergo in aliquo reali fundatur relatio signi naturalis, qualis est urinae ad sanitatem, nempe in aliquo, quod habet in se, ut significet, sicut medicina habet, ut efficiat.

ET FUNDAMENTUM conclusionis deducitur ex ipsa natura et quidditate signi, quae in eo consistit, quod sit aliquid magis notum, quo repraesentetur et manifestetur ignotius, ut bene notat S. Thomas q. 9. de Veritate art. 4. ad 5.⁴ et in 4. dist. 1. q. 1. art. 1. quaestiunc. 1. ad 5.⁵, quaest. 2.^[Ad hoc autem, quod aliquid sit notius altero illudque reddat cognoscibile et repraesentabile, requiritur, quod cognoscibilitas istius sit habilior altera ad movendum potentiam, et determinata seu affecta ad tale signatum, ut ad illud potius moveat quam ad aliud, sive ista motio et repraesentatio fiat formaliter sive obiective. Sed quod aliquid in seipso sit cognoscibile, non potest esse aliquid rationis; quod vero relate ad alterum sit cognoscibilius et reddens ipsum repraesentatum, aliquid etiam reale est in signis naturalibus. Ergo relatio signi naturalis realis est.

Minor habet duas partes, scil. quod res in seipsa sit cognoscibilis realiter, et quod etiam relate ad alterum reddat realiter aliud repraesentatum et cognoscibile.

Et quoad primam partem probatur, quia ante omnem operationem intellectus res est cognoscibilis. Si enim per operationem intellectus cognoscibilis redderetur, esset cognoscibilis per esse cognitum, et sic non esset cognoscibilis ante cognitionem, quod repugnat, quia cognitio sumitur in nobis a cognoscibili, si autem per rationem seu per cognitionem redderetur cognoscibile, prior est cognitio quam cognoscibilitas, et consequenter ab illa ut ab obiecto non sumitur.

Neque obstat, quod cognoscibile seu obiectum non reali relatione respicit potentiam, sed relatione rationis, quia potius ex hoc realitas ipsa cognoscibilitatis probatur. Ideo enim respicit potentiam relatione rationis, quia potentia pendet ab obiecto, non obiectum a potentia; et se habet obiectum ut mensura, potentia autem ut mensuratum, quod pertinet ad relationes tertii ordinis, in quibus mensuratum est dependens ideoque realiter respicit, mensura vero non pendet a mensurato et sic solum per rationem respicit illud. Sed tamen hoc ipsum arguit maiorem realitatem in ipsa ratione mensurae, quanto est minus dependens et consequenter minor realitas est in relatione, sicut Deum esse dominum relative est aliquid rationis, sed potestate est aliquid reale. Et similiter actus liber realiter est liber in Deo et multo maiori realitati, quia solum per rationem refertur ad obiectum liberum, realiter autem ab eo non pendet. Sic ergo cognoscibile in obiectis realibus absolute et in se aliquid reale est, sed relative ad potentiam aliquid rationis. Quod autem cognoscibilitas in uno sit maior aut manifestior altera, non sumitur ex relatione rationis ad potentiam, quae in omni obiecto invenitur, sed ex maiori vi et efficacia movendi et manifestandi, quae in se aliquid reale est.

Secunda vero pars illius minoris ostenditur, quia licet cognoscibile per ordinem ad potentiam sit aliquid rationis, tamen in se realiter cognoscibile est. Ergo ut non solum sit cognoscibile in se et respectu sui, sed etiam respectu alterius, cuius vices gerit et pro quo substituit in cognoscibilitate et praesentatione, realis relatio intercedet. Patet consequentia, quia fundatur in cognoscibilitate reali et connexione reali ipsius cum hoc significato, ut illud repraesentet, non in connexione cum potentia. Ergo reali relatione erit substitutum illius et respiciet illud ut signatum, licet potentiam talis cognoscibilitas non respiciat realiter. Nam quod fumus repraesentet potius ignem quam aquam, et vestigium bovis potius bovem quam hominem, et conceptus equi potius equum quam lapidem, in aliqua reali proportione et intrinsca istorum signorum cum illis signatis fundatur; ex reali autem proportione et connexione cum aliquo realis relatio innascitur. Unde contingit hic maxime hallucinari aliquos, qui sine discussione, cum videant cognoscibilitatem seu apprehensibilitatem signi fundare relationem signi, et haec apprehensibilitas est relatio rationis ad potentiam, simpliciter ipsam rationem signi relationem esse rationis putant. Ceterum in hoc valde falluntur, quia relatio cognoscibilitatis ad potentiam praecedit et praesupponitur ad rationem signi: pertinet enim ad communem rationem obiecti seu cognoscibilis. Sed ulterius ad rationem signi requiritur, quod cognoscibilitas signi connectatur et coordinetur alteri, id est signato, ita ut substituat pro eo et subordinetur ac serviat ei in deferendo ipsum ad potentiam. Et ita relatio huius cognoscibilitatis signi ad illam signati erit relatio realis et per se, quia fundatur in proportione et maiori connexione, quam habet haec cognoscibilitas ad illam, quam ad aliam, ita ut pro illa possit substituere et vices gerere, et hoc a parte rei datur, et exercitium repraesentandi potentiae etiam a parte rei datur, licet ordo et relatio ad potentiam realis non sit; aliud est enim relatio obiecti ad potentiam an realis sit, aliud an repraesentatio realis sit.

Unde D. Thomas q. 3. de Veritate art. 1. ad 2.⁶ inquit, «quod ad speciem, quae est medium, requiruntur duo, scilicet repraesentatio rei cognitae, quae competit ei secundum propinquitatem ad cognoscibile, et esse spirituale, quod competit ei secundum esse, quod habet in cognoscente». Ubi pondero illa verba: «repraesentatio, quae competit ei secundum propinquitatem etc.». Ergo repraesentatio in signo naturali fundatur in propinquitate ipsius ad cognoscibile, pro quo substituit et respectu cuius est medium. Haec autem propinquitas in his, quae realiter proportionantur et coniunguntur, realis relatio erit, cum reale fundamentum habeat.

EX DICTIS COLLIGES in signis ad placitum rationem signi etiam per relationem ad signatum explicandam esse. Sed relatio ista rationis est, et non solum consistit signum in extrinsca denominatione, qua redditur impositum seu destinatum a republica ad significandum, ut aliqui recentiores putant, eo quod sine illa fictione intellectus per solam ipsam impositionem denominatur signum. Ceterum haec impositio requiritur quidem tamquam fundamentum relationis et rationis signi, quia per illam habilitatur et destinatur aliquid, ut sit signum, sicut per hoc, quod proportionatur et connectitur aliquod signum naturale cum tali signato, fundat relationem signi ad ipsum.

Itaque ex denominatione illa extrinsca destinationis et impositionis consurgit duplex relatio rationis: Prima communis omni extrinscae denominationi, quatenus concipitur per intellectum ad modum formae et relationis denominantis, ut esse visum ad videntem, esse amatum ad amantem. Alia est relatio particularis, qua una destinatio distinguitur ab alia. Destinatio enim et impositio reipublicae ad varia munera esse potest, quae non nisi relatione distinguuntur ad ea, ad quae exercenda destinantur, sicut destinatur aliquis et instituitur, ut sit iudex, praeses, doctor, et aliqua, ut sint signa vel insignia horum munerum, et similiter voces destinantur, ut humanae conversationi deserviant. Haec munera ex distinctione reipublicae oriuntur, quae denominatio extrinsca est. Ceterum distinguuntur, quia iudex ordinatur ad tales subditos iudicandum, praeses ad regendum, doctor ad docendum etc.: quae distinctiones sumuntur per ordinem ad sua officia seu obiecta, circa quae exercentur, et nonnisi per relationes explicantur, et non aliter; ergo relationibus ad sua munera et obiecta distinguuntur. Idem ergo dicendum de signis ad placitum, licet denominatione extrinsca impositionis fundentur. Et cessante relatione dicuntur manere ista fundamentaliter, quatenus illa destinatio reipublicae moraliter dicitur manere aut virtualiter.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

EX DUPLICI CAPITE possunt fieri argumenta ad probandum, quod signum naturale sit relativum rationis: vel qua parte signum respicit potentiam, vel qua parte respicit signatum.

Ex parte, qua respicit potentiam, argumentum est commune, sed difficile: Nam signum respicit potentiam relatione rationis. Sed haec relatio est illi intrinsca et essentialis, imo magis principalis. Ergo signum naturale non consistit praecise in relatione reali.

Maior est certa, quia inter signum et potentiam reperitur ordo eiusdem lineae et rationis, quae est inter obiectum et potentiam. Signum enim quoddam obiectum est seu substitutum obiecti, et ita movet obiective, non effective potentiam, atque adeo in eodem ordine cum obiecto respicit potentiam. Constat autem obiectum respicere potentiam relatione rationis, quia non est relatio mutua inter potentiam et obiectum. Ergo ex parte alterius extremi non est relatio realis; sed non ex parte potentiae, quia haec realiter respicit obiectum, ergo erit rationis ex parte obiecti. Specialiter autem signum instrumentale non potest manifestare aliquid potentiae nisi prout cognitum; esse autem cognitum est aliquid rationis. Ergo signum instrumentale mediante aliquo rationis, id est mediante esse cognitum ducit in signatum.

Minor vero probatur: Tum, quia signum est instrumentum, quo potentia utitur ad deveniendum in signatum. Tum, quia finis, ad quem ordinatur signum, est manifestatio signati ad ipsam potentiam. Ergo ipsa potentia seu cognitio eius, ad quam signum ducit, est finis principaliter intentus a signo, atque adeo intrinscus et essentialis est illi ordo ad potentiam.

Et confirmatur, quia signum formale et instrumentale differunt in ratione signi, ut dicemus seq. quaest., et non differunt ex ordine ad potentiam, sed ad signatum. Idem enim signatum respicit fumus ut signum instrumentale, scilicet ignem, et conceptus ignis; sed fumus instrumentaliter, conceptus formaliter. Ergo differunt ex diverso ordine ad potentiam, et ita hic ordo essentialis est signo, quatenus signum formale respicit potentiam ut forma cognitionis, instrumentale ut movens extrinsecum.

RESPONDETUR, quod, sive ordo ad signatum et ad potentiam in signo sit unus tantum sive duplex, de quo art. seq., tamen ut signum est et stando sub hac formalitate, non respicit potentiam directe et principaliter neque ut mensura eius, sed ut via et ductivum potentiae ad id, quod est obiectum eius et manifestabile ipsi, scil. ad signatum. Unde potius potentia quam signum respiciunt signatum ut obiectum manifestabile, a quo specificantur et mensurantur, potentia quidem ut virtus cognoscens et ad illud tendens, signum ut via et medium, per quod ad illud tenditur. Quod vero signum sit etiam obiectum et prius cognitum, ut per illud tendat potentia ad signatum, non est id, quod essentialiter constituit signum in quantum signum; nam signum formale sine hoc, quod sit obiectum cognitum a potentia, sed forma reddens cognoscentem potentiam, manifestat ei. Quod ergo pertinet per se ad rationem signi, est, quod sit substituens pro obiecto in repraesentando ipsum potentiae, quae substitutio realem subordinationem et relationem dicit ad signatum ut ad principale obiectum, et respectus essentialis et formaliter constitutivus signi, licet in obliquo etiam potentiam attingat, quatenus respicit signatum ut manifestabile potentiae.

Quare ad argumentum in forma dicitur: Signum respicit potentiam relatione rationis, distinguo: Formaliter, in quantum signum, relatione directa et mensurae ad mensuratum, nego; praesuppositive et ut obiectum quoddam est, transeat.

Et ad probationem dicitur, quod signum est in linea et ordine obiecti principaliter et per se et ut mensura est, nego; ut substituens et vices gerens obiecti, concedo. Unde non eodem modo, quo obiectum, respicit potentiam, sed directe obiectum manifestabile respicit, in obliquo potentiam, sicut etiam habitus, qui est in potentiis, respicit obiectum, a quo specificatur directe, licet in ordine ad adiuvandum potentiam respectu illius. Nec signum instrumentale fundatur in esse cognito quantum ad rationem signi, sed esse cognitum requiritur ad ipsum exercitium significandi, non ut constitutatur in esse signi respicientis obiectum ut substitutum eius; hoc enim habet ante esse cognitum, quia signum non consistit in actuali repraesentatione, sed in potestate repraesentandi.

Ad primam probationem minoris respondetur signum dici instrumentum potentiae eo modo, quo est instrumentum signati et substitutum eius ad manifestandum se potentiae. Nec enim signum est instrumentum potentiae ex parte elicientiae actus, quasi medio signo eliciat, sed ex parte repraesentationis obiecti, quatenus medio signo manifestatur obiectum, et sic principalius subordinatur obiecto tamquam ei, pro quo substituitur in repraesentando potentiae.

Ad secundam probationem respondetur finem signi esse manifestare potentiae signatum, ex subordinatione tamen ad ipsum signatum ut ad principale, pro quo subrogatur et substituitur in repraesentando. Id autem, quod ex subordinatione ad aliud respicit aliquem finem et ex substitutione pro ipso, principalius respicit id, pro quo substituit et subrogatur, quam id, ad quod movet, seu finem, ad quem tendit, quia hunc respicit ut finem effectum, id autem, pro quo substituitur, ut finem cuius gratia; ex subordinatione enim ad illud respicit talem effectum.

Ad confirmationem respondetur divisionem signi in formale et instrumentale, si est essentialis (de quo seq. quaest.), non sumi ex ordine ad potentiam praecise, sed ex diverso ordine ad signatum. Diversus enim modus afficiendi potentiam, ut obiectum prius cognitum vel ut conceptus intrinsce informans, refunditur in diversam rationem manifestandi et repraesentandi signatum, quia manifestatio ipsa et repraesentatio quaedam motio est. Et sic modus afficiendi potentiam, qui variat motionem, refunditur in varietatem repraesentationis. Diversa autem repraesentatio respicit signatum sub diversa formalitate seu ratione formali repraesentabilis, quia repraesentatio et repraesentabile proportionari debent, et uno variato variatur et aliud, et ita redditur diversificatum ipsum signum formaliter ratione signati et repraesentabilis, licet materialiter sit idem.

Secundo arguitur probando, quod etiam ex parte signati et in ordine ad illud non sit realis relatio. Primo, quando signatum non existit, et tamen non minus formaliter est signum respectu illius, quia repraesentat illud actu ipsi potentiae, et tunc relatio ad signatum non existens non est realis. Secundo, quando signum repraesentat aliquod ens rationis, ut conceptus chimaerae vel effigies et imago exterior illius. Tertio, quia relatio signi differt a relatione imaginis solum per hoc, quod signum tangit signatum ut repraesentandum potentiae, imago autem respicit exemplar ut imitandum a se. Sed in signato hoc, quod est esse repraesentabile potentiae, non est aliquid reale, sed rationis, quia ad potentiam cognoscentem non ordinatur signatum reali ordinatione et relatione, sed ut manifestabile, et sic ut cetera obiecta, quae non mutua relatione respiciunt potentiam. Ergo signum attingitur a signato sub formalitate quadam rationis, atque adeo non per relationem realem. Denique, quia ipsum exercitium significandi seu repraesentandi nihil reale ponit in signato. Nec enim mutatio aliqua fit in signato per hoc, quod repraesentatur a signo, fit autem mutatio realis in potentia per hoc, quod moveatur de novo a signo. Ergo respectu signati relatio signi realis non est, quia non potest esse magis realis potestas significandi quam actus et exercitium.

RESPONDETUR ad primam probationem, quod signum non existente signato non manet formaliter signum, sed fundamentaliter, quia deficit formalis et actualis ratio substitutionis non existente eo, pro quo substituit. Sed manet virtus tam manifestandi se quam signatum sic absens, quia manet proportio seu connexio ad ipsum, quae fundare potest talem relationem, et virtute huius fit repraesentatio, non virtute relationis qua formaliter constituitur in ratione substituti.

Ad secundam probationem dicitur, quod conceptus entis rationis vel imago rei chimaericae repraesentat rem impossibilem ad modum rerum possibilium, sicut chimaera repraesentatur per suas partes, quae sunt aliquid reale, ut caput leonis, corpus caprae et cauda serpentis, quorum tamen coniunctio realiter non est. Et ad hoc ipsum, quod in tali obiecto pure chimaericum est et ens rationis, non datur relatio realis signi naturalis, sed dari potest reale manifestativum et repraesentativum, scilicet species ad instar entis realis ens rationis repraesentans; sed hoc manifestativum realem relationem non requirit nec dicit formalitatem signi, sed transcendentalem rationem repraesentativi.

Ad tertiam probationem respondetur, quod signatum ut obiectum manifestabile potentiae aliquid reale est in se, licet non mutua relatione referatur neque ad potentiam, cui est repraesentabile, neque ad signum, per quod repraesentabile est. Imo quia minus dependens est in suo ordine a potentia, quam potentia ab ipso, non habet ut obiectum relationem mutuam ad potentiam. Unde sicut ipsa scientia et potentia reali relatione tertii generis respiciunt obiectum, licet obiectum non reali relatione se habeat ad potentiam, quia sufficit ad hoc realitas termini in esse rei et formalitate termini, ut q. 17. art. 5. dictum est: ita et relatio signi ad idem obiectum ut significabile potentiae realis est, quia in esse rei signatum est reale, licet relatio signati ad potentiam vel ad ipsum signum realis non sit.

Ad ultimam probationem respondetur, quod exercitium signi non ponit aliquid in signato, cum potius signum a signato recipiat et pendeat, utpote pro ipso substituens. Si autem realiter mutaret signatum, realiter respiceret signum, a quo immutaretur. Unde ex eo, quod non realiter immutat, non sequitur, quod signum realiter non respiciat signatum, sed quod signatum realiter non respiciat signum, quod libenter concedimus; sed oportebat probare, quod signum non realiter immutatur vel pendeat a signato, pro quo substituit. Respectu vero potentiae movet quidem signum realiter obiective, non effective agendo, ut infra dicetur.⁷ Sed talis motio est signi non ut signum formaliter, sed ut obiectum; movere autem substituendo pro alio est actus signi seu significare, sed sic importat relationem substituti ad signatum, et ideo quatenus signum non respicit directe potentiam, sed signatum, pro quo substituit ad movendum potentiam.

Tertio arguitur: Signum naturale et ad placitum conveniunt univoce in ratione signi. Ergo non potest alterum esse reale, alterum rationis, quia ad relationem realem et rationis nihil est univocum, nec utrumque est aliquid reale, cum signum ad placitum constet esse aliquid rationis; ergo utrumque aliquid rationis est.

Antecedens probatur: Ratio obiecti seu cognoscibilis est univoca in ente reali et rationis, quia ad univocas scientias et potentiam eandem pertinet. Logica enim, quae agit de ente rationis, et Metaphysica, quae de ente reali, univoce sunt scientiae. Ergo et obiecta earum univoce sunt obiecta et scibilia. Ergo similiter univoce sunt signa; siquidem ratio signi et significabilis est de genere obiecti et cognoscibilis, pro quo substituit.

Confirmatur illo vulgari argumento, quia signum in communi est determinata species entis seu relationis, ergo debet poni in determinato genere, non vero abstrahere a reali et rationis. Imo in ipsa relatione non apparet, in quo genere determinate ponatur. Nam in genere mensurae et mensurabilis non semper ponitur, cum aliquando signum non perficiatur a signato, sed e contra, sicut quando causa est signum causati, ut nubes est signum pluviae; nec facile etiam apparet inter signa, quae sunt effectus, quomodo fumus mensuretur ab igne, quomodo etiam in imagine distinguatur duplex relatio mensurae, altera in ratione imaginis, altera in ratione signi, siquidem diversae sunt.

RESPONDETUR verum esse, quod ratio cognoscibilis et obiecti in ente reali et rationis potest esse univoca; aliae enim sunt divisiones entis in esse rei, aliae in genere scibilis, ut bene Caietanus docet 1. p. q. 1. art. 3. Et sic ratio cognoscibilis non est ratio entis formaliter, sed praesuppositive solum est ens et consecutum ad ens; verum enim est passio entis, et sic formaliter non est ens, sed consecutum ad ens et praesuppositive ens; idem est autem verum quod cognoscibile. Unde bene stat, quod aliquod ens incapax existentiae sit capax veritatis, non ut subiectum, sed ut obiectum, quatenus non habet in se entitatem, quae tamquam subiectum fundet veritatem et cognoscibilitatem, sed habet, quod tamquam obiectum possit cognosci ad instar entis realis et sic obiective esse in intellectu tamquam verum. Unde licet entitative ens reale et ens rationis analogentur, tamen obiective, cum unum ad instar alterius repraesentetur, possunt in ratione univoca obiecti convenire etiam quae entitative univoca non sunt, ut Deus et creatura, substantia et accidens in ratione scibilis metaphysici vel intelligibilis ab intellectu. Ceterum ratio signi cum non consistat in ratione obiecti absolute, sed substitutionis ad alterum, quod supponitur esse obiectum seu signatum, ut repraesentetur potentiae, non pertinet ad genus cognoscibilis absolute, sed relative et ministerialiter; et pro hac parte aliquid entitativi ordinis induit, scilicet ut relatio est et ut trahit genus cognoscibilis ad genus relativi, et pro hac parte non convenit univoce relatio signi naturalis, quae realis est, cum relatione signi ad placitum, quae est rationis.

Ad confirmationem responsum est art. praec. circa finem. Quod vero additur de specie, in qua ponitur signum in genere relationis, respondetur pertinere ad genus mensurae et mensurati. Semper enim signatum se habet ut principale repraesentandum, et signum ut deserviens et ministrans in hoc genere, sicque respicit suum principale ut mensuram extrinsecam in genere repraesentabilis et per accessum ad illam magis signum perficitur, quanto melius repraesentat. Et ita fumus respicit ignem ut mensuram in ratione repraesentabilis, non in genere entis. Et imago ut imago respicit exemplar ut mensuram in imitatione et deductione ex ipso ut a principio, a quo derivatur, in ratione vero signi tamquam mensuram in genere repraesentabilis et manifestabilis potentiae, quae relationes diversae sunt. Quod vero in signis invenitur respectus causae vel effectus, sive efficientis sive formalis ad suum signatum, tales relationes non sunt formaliter ipsa relatio signi, sed aliquid praesuppositum aut concomitans, ut hoc signum sit proportionatum illi signato potius quam alteri, propria vero relatio signi est ad signatum ut repraesentabile potentiae non ut effectus vel causa.