Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Ut celebris est haec divisio, ita pluribus difficilis et in varia placita divisit auctores. Quod totum provenit ex variis acceptionibus huius nominis „substantia”. Quae aliquando sumitur pro supremo genere praedicamenti; aliquando pro natura seu quidditate eorum, quae in toto hoc praedicamento continentur, sive in gradibus superioribus sive inferioribus; aliquando pro supposito seu individuo exercente officium subsistendi in se et substandi seu sustentandi alia. Et hoc dupliciter, vel primo intentionaliter vel secundo intentionaliter: primo intentionaliter, ut subiectum informationis et actuationis realis; secundo intentionaliter, ut est subiectum praedicationis. Haec omnia propter sui varietatem confusionem pepererunt in assignando divisum huius divisionis, et qualis divisio et qualia sint membra dividentia.

Ut autem resolutionem nostram tradamus, illud oportet advertere, speciale esse in hoc praedicamento, quod sit aliorum sustentativum; hoc enim est esse substantiam. Et consequenter debet aliis subici et sub illis stare seu substare. In quantum vero actuat illam et praedicantur de ea, est subiectum eorum. Et quia illud dicitur primum, quo non est aliud prius, ideo licet aliqua, quae non sunt substantia, habeant esse sub aliis et substare, non tamen primo substant, sed supponunt aliud prius sustentans, in quo ultimate sistitur. Et ideo illud dicitur primum seu prima substantia et primum subicibile aliorum. Et aliud est habitudo convenientiae, aliud habitudo receptionis vel sustentationis accidentium. Habitudo enim convenientiae accipitur secundum connexionem, quae potest inter naturam, ut natura est, et accidens proprium talis naturae invenire. At vero habitudo receptionis et sustentationis consideratur secundum rationem subiecti, et prius convenit illi, quod magis subiectum est seu magis sub aliis, quod est individuum.

Aliqui ergo sumunt istam divisionem primo intentionaliter tantum, id est tam ex parte divisi quam ex parte dividentium, ita quod divisum sit substantia realiter substans, id est ut induit proprietatem realem substandi, et dividitur in eam, quae primo substans tamquam singularis substantia, vel quae secundo tamquam universalis. Alii per aliud extremum sumunt utrumque, tam divisum quam dividentia secundo intentionaliter, id est quod divisum sit substantia, ut induta secunda intentione subicibilitatis et subiecti ad praedicatum; quae dividitur in intentionem primi subiecti seu eius, quod ultimum est inter omnia subicibilia, et quod non est ultimum in subiciendo, sicut universale, quod potius est praedicatum. Alii denique sumunt divisum primo intentionaliter, scilicet naturam substantiae, et dividentia secundo intentionaliter, scilicet in modos substandi singulariter et universaliter, vel res ipsas, quae sunt substantia, prout denominatur istis secundis intentionibus substandi universaliter vel individualiter. De quibus et aliis sententiis vide Conimbric. hic q. 2., Cursum Carmel. disp. 12. q. 2., Araujo 5. Metaph. q. 2. art. 1., Suarez disp. 33. Metaph. sect. 2.

NIHILOMINUS RESPONDEO ET DICO PRIMO: Divisum huius divisionis non est substantia, ut abstrahit a completa et incompleta, neque substantia pro gradu, scilicet quae dicit supremum genus.

RATIO EST, quia illud est divisum, quod participatur ab utroque membro dividenti. Sed supremum genus solum invenitur in uno membro dividenti, scilicet in secunda substantia, quia est genus supremum et secundae substantiae sunt genera vel species. Ergo non est commune divisum in primam et secundam substantiam. Dividitur quidem genus in suas species et descendit usque ad individua, sed non dividitur in substantiam individuam et genericam, qualis est prima et secunda substantia. Similiter substantia incompleta neque est prima neque secunda substantia, quia est incompleta et pars et non totum. Pars autem ut pars non est per se, sed in alio, scilicet in toto, non inhaerendo, sed componendo. Unde neque est primum substans, quia datur aliud prius, quod substans, scilicet totum; neque secundo substans, quia non est totum, quod praedicatur de primo substante et mediante illo dicitur substare. Unde pars non accipit denominationem substandi, sed constituendi, licet possit esse medium recipiendi aliquid in toto, sicut visio recipitur mediante oculo. Sed oculus non substans, sed homo, eo quod licet recipiat, non sub aliis stat; totum enim substans illi tamquam parti, et alias ipsa pars non identice substans, sicut universalia mediante individuo, quia pars non identificatur toti sicut universale inferiori.

DICO SECUNDO: Non convenienter sumitur divisum huius divisionis secundo intentionaliter tantum pro intentione subicibilitatis.

RATIO EST, quia intentio secunda subiecti ad praedicatum, sive essentiale sive accidentale, est quid commune accidenti et substantiae. Nam etiam accidens subicitur suis praedicatis et ea recipit, sive sint essentialia, ut albedinem esse qualitatem, sive accidentalia, ut albedinem esse intensam.

DICES: Ratio subiecti invenitur in accidentibus participative et derivative a substantia. Unde per se primo esse subiectum invenitur in substantia. Sed hoc nihil est, quia licet ea, quae entitatis et realitatis sunt, principalius inveniantur in substantia et participative in accidenti, tamen intentiones, quae conveniunt rebus ut cognitis, aeque dicuntur de utroque, sicut esse universale et particulare, genus vel species; et idem est de intentione subiecti et praedicati etc. Denique substantia non solum est subiectum praedicationis, sed etiam informationis realiter sustentantis accidentia; ergo non debet explicari ratio substandi per solam secundam intentionem, quae est subiecti ad praedicatum, sed etiam per proprietatem realem substandi ei, quod realiter informat.

DICO TERTIO: Potest probabiliter dici, quod divisum huius divisionis est ipsa proprietas substandi seu substantia ut exercens tale officium substandi. Sed longe probabilius est, quod divisum est ipsa natura substantiae praedicamentalis in diversos modos, quorum unus est substare ut individuum subsistens et recipiens realiter, alius est substare solum per denominationem ab istis primis substantibus et recipientibus.

Haec conclusio QUOAD PRIMAM PARTEM potest desumi ex D. Thoma opusc. 48. tract. de Praedicamentis cap. 3.¹, ubi inquit, «quod substare dicitur dupliciter, scilicet pro substare accidentibus et pro substare universalibus, sicut minus universale est sub magis universali». Et subdit, quod «proprium primae substantiae est substare accidentibus. Ex quo sequitur, quod accidentibus insit principaliter et primo primae substantiae». Ita D. Thomas. Ubi totam divisionem sumit penes proprietatem substandi et sustentandi accidentia. Non quod ista proprietas sustentandi dividatur in diversas proprietates. Neque enim alia proprietas substandi est in universalibus, alia in individuis, una et eadem, sicut eadem natura est et non diversa; sed quia ista proprietas habet substare per se primo, id est non per aliud, et substare secundario, quatenus natura superior identificatur cum individuo, et quod individuo convenit, denominative tangit universale, et quod in actu signato convenit universali, exercetur per individuum. Non ergo est necesse sumere aliud divisum quam ipsam proprietatem substandi, quae in individuis primo substans, id est cum exercitio, in universalibus secundario et denominative ab individuis.

Et si dicas: Nam hoc modo etiam aliqua accidentia dicentur secundo substare, scilicet mediante prima substantia, quia etiam ipsa sustentant alia accidentia, ut quantitas colorem, potentia habitum vel actum. Respondetur, quod ista accidentia recipiunt quidem alia tamquam medium recipiendi, non tamquam ratio sustentandi, quia cum ipsamet accidentia inhaereant, non possunt dare esse sustentativum aliorum accidentium; possunt tamen mediare inter receptionem unius accidentis et alterius, quod est quasi disponere et habilitare subiectum, ut illa recipiat. At vero universales substantiae sunt identificatae cum individuis. Unde recipiunt accidentia sicut individua, scilicet denominationem sustentantis, sed tamen exercitium sustentationis individuis relinquendo.

SECUNDA VERO PARS conclusionis sumitur ex D. Thoma q. 9. de Potentia art. 2. ad 6.², ubi inquit, «quod cum dividitur substantia in primam et secundam, non est divisio generis in species, cum nihil contineatur sub secunda substantia, quod non sit in prima, sed est divisio generis secundum diversos modos essendi. Nam secunda substantia significat naturam generis secundum se absolutam, prima vero substantia significat eam individualiter subsistentem. Unde magis est divisio analogi quam generis». Sic Divus Thomas. Ubi communiter eius discipuli notant non sensisse D. Thomam esse divisionem analogam, sed magis analogi quam generis, licet neutrius sit, sed subiecti seu naturae in modos essendi, quod assimilatur divisioni analogi, quae fit per modos et non per differentias sicut genus. Denique 1. p. q. 19. art. 1. ad 2. dicit D. Thomas, quod in definitione personae, cum dicitur, quod est individua substantia, ly substantia non significat determinatam substantiam, sed «quod communiter dividitur in primam et secundam, et per hoc, quod additur individua, trahitur ad standum pro prima». Ergo secundum D. Thomam illud est divisum in primam et secundam substantiam, quod nomine substantiae ponitur in definitione personae. Sed cum dicitur persona individua substantia, non est idem, quod individua proprietas substandi, sed res ipsa substantialis. Ergo haec est divisum huius divisionis. Quia ergo ipsa prima substantia non est solum determinata proprietas substandi, sed determinata res habens proprietatem substandi per se primo, convenientius dicitur, quod haec divisio non est proprietatis in proprietates, sed rei ipsius habentis proprietates in ipsos modos talium proprietatum.

Unde constat, quod prima et secunda substantia non dicunt diversas naturas, cum se habeant tamquam singulare et universale in eodem praedicamento; et ita susceptivum huius denominationis, quod est primo substare vel secundo substare, est unum et idem, quia est eadem natura. Isti autem modi seu proprietates non possunt esse realitates distinctae, cum nulla istas proprietates conveniat secundae substantiae universali, quae non conveniat singulari, sed ipsamet ratio substandi realis, quae invenitur in singulari, convenit etiam naturae universali. Sed exercitium substandi seu sustentandi accidentia realiter convenit primae substantiae et denominative secundae. Ipsum autem substare pro secunda intentione subiciendi se praedicatis superioribus ita convenit primae substantiae, quod nullo modo secundae, neque etiam denominative. Non enim genera et species subiciuntur omnibus praedicatis, quibus prima substantia, neque per denominationem ab illa desumptam.

Ex quo tandem manet declaratum, qualis sit ista divisio. Nam si accipiamus pro diviso naturam substantiae, quae istis duobus modis afficitur, sic est divisio rei in suos modos seu subiecti in accidentia, ut vidimus ex D. Thoma quaest. de Potentia.³ Nec obstat, quod dixit S. Doctor, divisionem magis esse analogi in sua analogata quam generis. Hoc enim non fuit absolute dicere, quod divisio est analoga, sed quod comparative ad divisionem generis, quae est in diversas species et naturas, ista magis accedit ad divisionem analogi quam generis, quia fit per diversos modos, quorum unus, scilicet primo substare, realiter invenitur in primis substantiis, secundo vero substare solum denominative et per rationem, sicut si natura dividatur in universale et singulare. Si vero accipiamus pro diviso rationem ipsius proprietatis seu modi substandi, sic divisio est analoga, in quantum unus modus, scilicet primo substare, invenitur realiter, alter solum denominative et per rationem, scilicet substare secundo.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo arguitur: Haec divisio potius debet tradi penes rationem subsistendi quam penes proprietatem substandi. Sed ratio subsistendi aeque convenit primae et secundae substantiae. Ergo ipsa divisio non est analoga neque in modos analogos.

Maior probatur, quia ista divisio debet tradi per id, in quo conveniunt membra dividentia. Magis autem conveniunt in subsistere quam in substare, cum in hoc simpliciter non conveniunt. Ergo per illud debet tradi divisio. Minor vero probatur, quia subsistere seu esse per se pertinet ad naturam substantiae etiam in communi et ab illa descendit ad individua, ut docet S. Thomas in 1. Sentent. ad Annibaldum dist. 23. q. 1. art. 4.⁴ Ergo ratio subsistendi non minus intrinsica est secundae substantiae quam primae.

RESPONDETUR, quod ille terminus subsistere aequivoce sumitur. Potest enim significare rem, quae postulat subsistentiam, quae est ens per se; vel potest significare modum ipsum subsistendi, qui convenit naturae postulanti illum. Similiter substare potest sumi vel pro natura postulante ipsam rationem substandi seu radicaliter substante vel pro ipso modo et proprietate substandi. Si primo modo sumantur, pertinet ad naturam, et sic sumitur a Divo Thoma in 4. dist. 12. supra cit.⁵, ubi definit substantiam, quod est «ens per se», id est res, cui debetur esse per se. Et sic per prius invenitur in generibus et speciebus quam in individuis, ut in dist. 23. cit.⁶ dicit D. Thomas. Secundo modo prius convenit subsistere et substare pro exercitio individuis. Et licet radicaliter utrumque pertineat ad naturam, tamen exercitium prius convenit primis substantiis, a quo maxime substare dicuntur. Et tamen divisio ista non fit penes naturam, quia eadem natura est in prima et secunda substantia, nec penes ipsum subsistere, quod solum sumitur in ordine ad se, sed penes substare, quod dicit ordinem ad alia in sustentando et sub illis stando. Et sic invenitur duplex modus recipiendi denominationem ab his, quibus substatur, scilicet vel quia immediate et in exercitio recipiuntur, vel quia solum denominantur propter identificationem cum tali recipiente, sicut natura universalis identificatur cum singulari.

Secundo arguitur: Nam in hac divisione divisum coincidit cum aliquo ex membris dividentibus vel unum membrum dividens cum alio. Etenim id, quod dividitur, est substantia in communi accepta; ergo est secunda substantia, quae est substantia universalis. Similiter prima substantia potest accipi in communi; convenit enim omnibus singularibus substantiis non solum esse substantias, sed etiam esse primas. Ergo per hoc, quod prima substantia, etiam ut prima, praedicatur de omnibus, prima substantia erit secunda substantia; et per hoc, quod ipsa secunda substantia praedicatur de prima, sicut genus et species de individuo, unum membrum dividens convenit alteri. Et denique id, quod in substantia principalius invenitur, est eius quidditas et natura. Ergo inconvenienter dicitur, quod prima substantia est maxime substantia, quia maxime ei convenit proprietas substandi; principalior est autem natura quam proprietas. Ergo principalius denominabitur aliquis substantia a natura quam a proprietate. Natura autem per prius convenit generibus et speciebus quam individuis, et ab illis descendit ad ista. Ergo secundae substantiae erunt maxime substantiae.

RESPONDETUR ad primum divisum huius divisionis esse naturam secundum se, non ut est individua vel universalis, sed natura habens proprietatem substandi; et sic non est necesse, quod divisum sit universale, sed quod sit capax utriusque modi. Vel si divisum non sit naturae in modos, sed proprietas ipsa substandi, tunc hoc divisum est superius et commune, non tamen secunda substantia, quia non est universalis ut natura sicut genus et species, sed ut proprietas seu modus substandi, qui non est genus nec species, sicut dicitur de individuo in communi.

Ex quo patet ad secundum: Quia prima substantia, licet accipiatur in communi ad omnes primas substantias, non tamen accipitur ut secunda substantia, quia non est communis ut genus et species, quod solum pertinet ad secundas substantias, sed ut individuum vagum, ut aliquis homo. Nec verum est, quod aliqui dicunt, primam substantiam non posse sumi in communi sicut aliquis homo, sed tantum pro supposito determinato. Constat enim, quod Aristoteles⁷ pro exemplo primae substantiae posuit aliquem hominem, et sic prima substantia significat singulare et determinatum suppositum ut quo, id est id, quo aliquod suppositum singularizatur. Potest tamen ista forma seu modus concipi in communi ut quaedam res, sicut hoc nomen „persona”, alias non posset definiri. Quod vero secunda substantia praedicetur de prima, solum convincit, quod natura primae et secundae substantiae est eadem, et sic divisio non fit secundum diversas naturas, sed secundum officium et munus substandi, quo pacto secunda substantia non dicitur de prima, sicut nec universalitas de singularitate.

Ad tertium respondetur, quod natura et quidditas est principale in substantia radicaliter, quia est radix ipsius proprietatis seu modi substandi, et haec principaliter invenitur in secunda substantia. Ipsum tamen officium substandi quoad exercitium principalius et maxime exercetur in prima substantia, et quoad intentionem secundam substandi per subicibilitatem praedicatis superioribus solum convenit primae. Proprietas autem substandi realiter, convenit radicaliter naturae, non tamen ut exercenda pro omni statu, sed pro individuatione. Fuit autem necessarium penes proprietatem et non penes quidditatem sic discernere substantias, quia magis innotescunt nobis per proprietates quam per intrinsecas quidditates.

DICES: Ergo etiam dabitur divisio accidentis in primum et secundum, quia etiam accidens in individuo inhaeret realiter, accidens autem in universali non inhaeret nisi mediante individuo. Et idem de qualibet pro- prietate potest dici, cuius exercitium convenit in individuo, denominatio autem etiam in universali.

Respondetur accidens non posse dividi in primum et secundum simpliciter sicut substantia, quia hoc ipso, quod accidens inhaeret, etiam individualiter, supponit aliud prius, a quo sustentatur. Unde esse primum in inhaerendo non est esse primum absolute et in essendo, sed in informando; quod enim inhaeret, informat. Et sic supponit aliud prius, a quo sustentetur ista informatio. At vero substantia cum se habeat ut subiectum sustentans, oportet devenire in illa ad aliquod primum, quo non sit aliud prius in sustentando, et sic est primum simpliciter in essendo. Similiter proprietates habent quidem prius suum exercitium in individuo quam in universali; sed ex hoc non habent specialem modum essendi et sustentandi ut primum et secundum sicut substantia.