Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Aliqui existimant analogiam entis nec esse proportionis nec proportionalitatis, sed quamdam tertiam, quam dicunt transcendentiae; de quo Mag. Cabero tract. 4. disp. 3. dub. 3. Alii existimant ens respectu substantiae et accidentis solum vocem habere communem et esse sicut analogum proportionis, v. g. sanum ad medicinam et urinam, ut P. Vazquez 2. tomo 1. p. disp. 121. cap. 2. Sed hi loquuntur communiter de omni analogo, quod sola voce putant esse commune, contra quos non agimus in praesenti, sed quaest. praec. egimus. Alii denique intelligunt dari analogiam proportionalitatis propriae, et hoc est verius.

UNDE SIT UNICA CONCLUSIO: Analogia entis ad decem praedicamenta non sufficienter explicatur dicendo, quod est transcendentiae, sed dicendum est, quod est analogia proportionalitatis propriae formaliter, licet virtualiter analogiam attributionis seu proportionis includat.

PRIMA PARS constat, quia transcendentia non est species analogiae, sed est subiectum analogiae, et denominative est analogum id, quod est transcendens, sicut animal denominative est genus. Et ratio est manifesta, quia transcendens est aliquid reale, quod in omnibus invenitur. Analogia autem, sicut univocatio et aequivocatio, formaliter est intentio secunda, sicut genus formaliter est secunda intentio; pertinet enim ad modum praedicabilitatis et universalitatis et convenit media abstractione intellectus. Ergo dicere, quod transcendentia est species analogiae, est sicut dicere, quod animal est species universalis seu praedicabilis. Assignare ergo oportet formalem rationem analogiae, quae invenitur in ente et transcendentibus ut in subiecto.

SECUNDA PARS manifeste constat, quia ens et transcendentia intrinsece inveniuntur in omnibus et non per extrinsecam denominationem, alias transcendentia non essent. Unde D. Thomas saepe docet, quod accidentia habent suum esse et essentiam vere et proprie a substantia distinctam, ut patet in 4. dist. 12. q. 1. art. 1. quaestiunc. 3. ad 5.¹ et in 4. Contra Gent. cap. 14. ad 9. rationem, ubi dicit, quod «accidentia sunt formae quaedam substantiae superadditae et a principiis substantiae causatae; unde oportet, quod eorum esse sit superadditum supra esse substantiae et ab ipso dependens». Et similiter docet quidditatem accidentis esse rem, quae petit esse per inhaerentiam, cit. loco ex 4. Sentent. quaestiunc. 1. ad 2.² et 3. p. q. 77. art. 2. et Quodlib. 9. art. 5. ad 2.³ Quod totum stare non potest, nisi accidens sit intrinsece et quidditative ens. Quando autem dicit S. Thomas 1. 2. q. 55. art. 4. ad 1., quod accidentia et formae non subsistentes non habent esse, sensus est manifestus, quod intelligit non habere esse per se et ut quod, sicut supposita, non vero sicut formae. Denique aperte docet S. Thomas in 1. dist. 19. q. 5. art. 2. ad 1.⁴, quod analogia secundum esse et intentionem, quae est analogia proportionalitatis, convenit enti et transcendentibus. Et talia, inquit, oportet, quod habeant «esse in unoquoque eorum, de quibus dicuntur». Et idem sumi potest ex q. 7. de Potentia art. 7.⁵

Et ratio est manifesta, quia analogia proportionalitatis in hoc distinguitur ab analogia attributionis, quod haec dicitur per denominationem ab una forma, quae est intrinsece in uno principali et denominative in aliis, illa vero dicitur penes formas intrinsece in unoquoque analogato existentes, sed non convenientes in uno aliquo simpliciter, sed proportionaliter uno. Accidens autem intrinsece est ens, quia vere est extra nihil et vere inhaeret praebendo effectus reales, ut esse quantum, coloratum, calidum etc. Ergo ens dicitur de illo analogia proportionalitatis propriae.

TERTIA VERO PARS probatur, quia, ut quaest. praec. diximus, Philosophus et D. Thomas saepe comparant analogiam entis analogiae sani ad animal et medicinam, quod est analogum attributionis, ut in 4. Metaph. lect. 1.⁶ et 11. Metaph. lect. 3.⁷ et q. 2. de Veritate art. 11.⁸, non quia solum sit haec analogia; nam in 1. Ethic. lect. 7.⁹ aperte attribuit bono analogiam proportionalitatis, et eadem ratio est de ente. Sed quia accidens ita est dependens a substantia et entis ens, ut si per impossibile non haberet in se intrinsece entitatem, adhuc ex denominatione extrinseca posset ab esse substantiae dici ens, quia ad illud ordinatur et illi deservit. Virtualiter ergo habet accidens analogiam attributionis ad substantiam. Sed quia intrinsece habet esse, formaliter non dicitur per attributionem ens, sed habet unde dici posset, si intrinsece ens non esset. Vel, ut dicit S. Thomas 4. Metaph. cit., ens dicitur sicut sanum respectu substantiae et accidentis, non attributione causae efficientis vel finalis, sed materialis, quatenus accidens inhaeret in substantia vel in subiecto. Unde ex hoc potius deducitur, quod etiam habere debet esse intrinsece, scilicet per inhaerentiam, non per attributionem ad causam vel effectum extrinsecum.

INSTABIS: Illa proportio accidentis ad esse seu substantiae ad suum est proportio rationis, non realis, ergo non sufficit ad constituendam analogiam realem et secundum intrinsecam convenientiam.

Antecedens probatur: Proportio est relatio, illa relatio est rationis, quia non est inter extrema realia, nihil enim a suo esse distinguitur, ergo est rationis. Item ista proportionalitas, quae est inter accidens et substantiam, non significatur hoc nomine „ens”, nec sufficit constituere analogiam per hoc, quod exerceatur, licet non significetur, quia etiam inter duas species contentas sub uno genere potest exerceri proportionalitas; sicut enim haec species se habet ad suum genus, ita et alia, et tamen univocationem non tollit, ergo neque in ente.

RESPONDETUR imprimis in sententia D. Thomae distinguentis realiter existentiam ab essentia non habere locum instantiam, quia ibi extrema inveniuntur, in quibus exerceatur relatio realis. Sed etiam extra hanc sententiam dicimus, quod analogia formaliter est secunda intentio et sic pro secunda intentione non est relatio realis, sed rationis sicut intentio generis vel speciei. Habet vero pro fundamento proportionem, non quatenus relatio formaliter est, sed quatenus convenientia et similitudo proportionalis multorum, sive in entibus realibus sive rationis, sicut intentio generis fundatur in convenientia similitudinis genericae, sive in entibus realibus sive rationis.

Ad secundam partem argumenti respondetur: Ipsam proportionalitatem non debere significari quasi in actu signato, sed exerceri in analogis, sicut neque aequalitas unitas significatur in univocis. Quod vero in speciebus eiusdem generis exerceatur proportionalitas, iam diximus quaest. praec.¹⁰, proportionem illam cadere super absolutam et perfectam convenientiam. Atque ita unitas specierum sub genere non a sola proportionalitate sumitur, alia siquidem maior unitas supponitur. At vero in analogis tota unitas seu convenientia a proportionalitate sumitur, non alia maior unitas praesupponitur. Et haec est differentia inter proportionalitatem, quae in analogis et quae in univocis reperitur.