Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Aequivoca definivit Aristoteles, «quod dicuntur ea, quorum nomen commune est, ratio vero substantiae significata diversa». In qua definitione clare constat voluisse agere de aequivocis aequivocatis, tum quia definivit in plurali aequivoca, tum quia dicit: „quorum nomen commune est”. Non ergo ipsum aequivocum aequivocans, quod est nomen, sed ea, quae nomine significantur definivit. Et haec sunt aequivoca aequivocata. Sed quia non dicuntur aequivocata nisi ratione intentionis alicuius, quae dicitur aequivocatio, et haec, ut statim dicemus, non convenit rebus significatis nisi ut subsunt nomini, non vero conceptui ultimato, ideo traditur definitio per nomen, in ordine ad quod sumitur intentio aequivocationis.

PARTICULAE definitionis non indigent longa expositione. Dicitur: „quorum nomen”, id est vox significativa, sive sit proprie nomen sive verbum vel quilibet alius terminus significativus. Dicitur: „ratio significata diversa”, sumendo ly rationem, ut bene notat Caietanus in praesenti, pro conceptu significato per nomen et praecipue pro conceptu obiectivo. An vero etiam conceptus formalis debeat esse diversus, statim dicemus. Et dicitur: „ratio substantiae”, id est quidditatis seu rei, quia aequivoca significant res diversae quidditatis, alias essent univoca, si pro eadem quidditate significarent.

DEFINITUM autem in hac definitione explicandum est sicut in aliis definitionibus logicalibus, ut diximus de definito generis, quod est ipsa intentio secunda in concreto, prout convenit aequivocis aequivocatis.

Insurgunt tamen aliquae difficultates ad pleniorem explicationem eorum, quae de aequivocis dicuntur.

Prima, an detur pura aequivocatio in conceptu mentis ultimato, sicut in voce.

Ad quod breviter respondimus 1. libro Summul. cap. 6. Negative. Et fundamentum est, quia aequivocum est, quod significat plura significata in quantum diversa, id est in quantum in nullo conveniunt. Si enim significaret plura, ut conveniunt in aliquo ut simpliciter uno vel saltem proportionaliter uno, non esset pura aequivocatio, sed univocatio vel analogia. Conceptus autem cum sit naturalis similitudo rerum, non potest esse unus, si obiecta sunt plura et nullo modo una, quia unitas eius in ratione repraesentationis et similitudinis sumitur ex aliqua unitate rei repraesentatae; ab obiecto enim sumit specificationem et consequenter unitatem specificam. Si ergo obiecta sic repraesentantur ut plura, quod non prout conveniunt in aliquo, quod est repraesentare plura in quantum diversa, non remanet aliquid, unde sumat unitatem ille conceptus, quia repraesentatio naturalis solum ab obiecti unitate sumit unitatem.

Ex quo constat non esse similem rationem de ipsa voce seu conceptu non ultimato, qui est conceptus vocis significativae. Nam vox significativa non intrinsece significativa est, sed ex impositione; non autem repugnat eidem voci accumulare plures impositiones, repugnat vero plures naturales repraesentationes eidem conceptui convenire, cum eius essentialis ratio in repraesentatione consistat. Nec etiam est simile de analogia, quae respicit sua analogata non secundum rationem omnino diversam, sed aliquo modo unam, saltem proportionaliter, quod sufficit ad unitatem conceptus, ut postea dicemus, vel si ipsa non sufficit, multo minus sufficiet univocatio. Sicut etiam in sententia probabili subiectum et praedicatum in eadem propositione unica qualitate repraesentativa attinguntur, quia sub aliqua unitate saltem praedicationis et coniunctionis conveniunt.

Secunda difficultas, an nomen aequivocum sit dicendum unum nomen vel plura, sicut propositio aequivoca vocatur propositio plures.

Respondetur simpliciter esse dicendum unum nomen, licet habeat plures significationes, quia unitas alicuius concreti accidentalis sumitur ex unitate subiecti, ut saepe affirmat D. Thomas, praesertim 3. p. q. 3. art. 7. ad 2. Sicut homo vestitus pluribus vestibus non dicitur plura vestita, sed unum vestitum, et unum corpus cum pluribus qualitatibus non dicitur plura qualia, sed unum. Numerantur enim concreta accidentalia ratione suppositorum, non ratione formarum, quae per se non habent esse, sed per subiectum. Cum ergo nomen seu terminus sit concretum accidentale constans ex voce et significatione, numerari non potest, nisi multiplicetur subiectum, et non solum significationes, quae sunt formae. In aequivocis autem est una et eadem vox; habent enim nomen commune, igitur non sunt dicenda plura nomina simpliciter. Et haec est expressa sententia S. Thomae, licet aliqui recentiores contradicant, ut videri potest in Quodlib. 4. art. 17.¹, cum inquit, quod «unitas aut diversitas vocis significativae non dependet ex unitate aut diversitate rei significatae, alioquin non esset aliquod nomen aequivocum». Et similiter in opusc. 39. cap. 4.² inquit, quod apparentia in fallacia aequivocationis «est unitas dictionis eiusdem simpliciter». Et videri etiam potest cap. 33. 1. Contra Gent. et 11. Metaph. lect. 3.³ Et constat ex definitione Philosophi, quia dicit aequivoca esse, quorum nomen commune est; si autem non esset unum et idem nomen, nec esset commune. Nec dixit Philosophus: „quorum vox communis est”, sed „quorum nomen”, atque adeo non sufficit dicere, quod aequivocum est unum materialiter ratione vocis, sed in quantum nomen.

Nec obstat, quod propositio aequivoca, id est constans termino aequivoco, dicatur propositio plures; dicitur enim plures non vocaliter sed mentaliter, quia non subordinatur uni propositioni in mente, in voce autem unica propositio est. Unde dicit S. Thomas opusc. 39. cap. 5.⁴, quod «sicut aequivocatio provenit ex eo, quod dictio penitus eadem plura significat, sic amphibologia ex eo, quod una oratio penitus eadem plura significat»; amphibologia autem est oratio constans termino aequivoco.

SED DICES: Nomen aequivocum habet plures formas constitutivas nominis, scilicet significationes, et solum habet unitatem subiecti, quod pertinet ad unitatem materialem, non ad formalem, quae sumitur a forma. Sufficit autem ad pluralitatem accidentium in concreto pluralitas ex parte formae, licet subiectum sit idem: Tum quia alias omnia accidentia, quae sunt in uno subiecto, haberent eandem unitatem et facerent idem concretum, v. g. in homine album, calidum, sanum essent idem concretum, siquidem desumitur ab unitate subiecti, quod cum sit absurdum, consequenter etiam dicendum est, quod unitas numerica accidentis in concreto poterit multiplicari non multiplicato subiecto, sed solum forma. Tum etiam quia substantiva multiplicantur iuxta multiplicationem suae formae, ut docet S. Thomas 1. p. q. 39. art. 4., ergo multo magis accidentalia, praesertim quando etiam substantive significantur, sicut ly nomen, ly terminus. Nam minus videtur requiri ad multiplicationem accidentis quam substantiae, praesertim cum multiplicatio sit de genere malorum, quae ex quocumque defectu nascitur. Ergo si ad multiplicationem substantiae sufficit multiplicatio formae, etiam ad multiplicationem accidentium.

Respondetur, quod in pluralitate numerali aliud est, quid requiratur tamquam ratio et principium multiplicationis numeralis, aliud quid requiratur tamquam conditio. In substantiis quidem ratio multiplicationis sumitur a diversitate formae, non quomodocumque, sed afferentis secum suppositum, quia haec conditio afferendi suppositum est connaturalis formae substantiali. Unde si desit, quantumcumque multiplicentur formae non fit numeratio individualis, sicut D. Thomas docet 3. p. q. 3. art. 7. in casu, quo assumerentur a Persona Divina tres naturae humanae. In accidentibus vero e contra multiplicandi numeraliter concreta formarum est multiplicatio suppositorum. Unde dicimus, quod pluralitas accidentis sequitur pluralitatem formae, prout fuerit pluralitas. Nam specifica sequitur pluralitatem formae absolute et in abstracto secundum principia formalia; pluralitas numerica sequitur formam ut suppositam per se, si fuerit substantia, vel ut subiectatam in alio, si est accidens.

Et ad replicam, quod omnia accidentia erunt in subiecto unum numero accidens, respondetur non sequi, quod sint idem numero, nisi in quantum significantur intra eandem formam specificam. Et sic licet homo sit calidus et albus, non tamen dicitur plura qualia, sed unum quale, quia accidentia diversa speciei, quae sunt in eodem subiecto, non habent eandem unitatem numericam, sed unumquodque habet suam intra suam speciem. Ceterum concretionem secundum significationem eiusdem formae non multiplicant, nisi multiplicentur subiecta, quia ipsae formae non sunt ex se concretum seu suppositum, sed ratione subiecti, cui inhaerent.

Ad secundam replicam, quod substantiva multiplicantur per multiplicationem formarum, iam diximus intelligi per multiplicationem formarum, quae important secum suppositum. Alias si suppositum manet unum, formae non multiplicantur nisi specifice et secundum nomina significantia diversam speciem, non secundum concretionem numeralem. Quod multo magis currit de accidentibus, etiamsi substantive significentur, quia ipsa secundum se non ferunt suppositum, sed concretionem habent ratione subiecti. Et ita minus requiritur ad multiplicationem concretam accidentis quam substantiae, scilicet sola numeratio suppositorum. Ad multiplicationem autem substantiae requiritur multiplicatio suppositi et formae, seu potius formae ut ferentis secum suppositum. Neque multiplicatio accidit ex quocumque defectu, sed talis multiplicatio, scilicet numerica, ex tali defectu, scilicet quia non multiplicantur supposita.

De aequivocis seu analogis duas regulas tradidimus lib. 1. Summul. cap. 5. PRIMA: Analogum per se sumptum stat pro famosiori significato, ut si dicas: «Leo currit», stat pro leone vero, non metaphorico. Et intelligitur regula de analogis duorum conceptuum, ut sunt analoga attributionis vel metaphorae. Quae regula habetur apud D. Thomam in 1. dist. 9. q. 1. art. 2. ad 2.⁵: «Quando», inquit, «aliquid dicitur absolute, intelligitur de eo, quod simpliciter est, sicut ens absolute dictum significat substantiam».

SECUNDA regula: Talia sunt subiecta, qualia permittuntur a suis praedicatis. Quae etiam sumitur ex D. Thoma q. 7. de Veritate art. 5. ad 3.⁶, ubi inquit, «quod aliquid simpliciter dictum intelligitur quandoque de eo, quod posterius dicitur ratione alicuius adiuncti».

Et prima regula intelligitur de analogo per se sumpto sine aliqua restrictione, sive ex parte subiecti sive ex parte praedicati. Ratione enim unionis etiam subiectum restringit, ut si dicas: «Pratum ridet», ly ridet stat metaphorice ratione unionis ad pratum. In secunda autem regula cave, ne ponatur distributio a parte subiecti. Illa enim impedit alienationem, quae restrictio quaedam est, et sic in rigore est falsum dicere: «Omne ens est Deus», «omnis homo est pictus», quamvis ex modo loquendi et non ex rigore logico concedatur haec propositio: «Omnes reges Hispaniae sunt in ista aula», intelligendo de regibus pictis. Secundo observa, ut posita alienatione in aliquo analogo ex particula adiuncta, ut in hac: «Homo est pictus», ubi stat pro homine picto, non pro vero, sua contradictoria detur sic: «Nullus homo pictus est pictus», ut servetur idem subiectum cum eadem alienatione, quia si sic non fieret, in illa distributiva impediretur alienatio a distributione, sicut etiam impeditur a negatione, ut cum dicitur: «Homo non est pictus», ly non applicatur, sed removetur alienatio, ut etiam in hac: «Deus non generat», non restringitur ly Deus ad standum pro Patre, ut S. Thomas docet 1. p. q. 39. art. 4. ad 3.