Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

SUPPONENDA EST definitio signi, quae lib. 1. Summul. cap. 4. tradita est, scilicet quod signum est «id, quod repraesentat aliud a se potentiae cognoscenti». Quam definitionem ita communiter tradidimus, ut complecteremur omnia signorum genera, formale et instrumentale. Nam vulgaris definitio, quae circumferri solet apud theologos in initio 4. Sentent.¹ ex Augustino²: «Signum est, quod praeter species, quas ingerit sensui, aliquid facit in cognitionem venire», instrumentali signo solum convenit.

In nostra ergo definitione ad rationem signi in communi duo concurrunt: Primum est ratio manifestativi seu repraesentativi. Secundum ordo ad alterum, scilicet ad rem, quae repraesentatur, quae debet esse diversa a signo, nihil enim est signum sui nec significat se, et ad potentiam, cui manifestat et repraesentat rem a se distinctam.

Et quidem manifestativum ut sic constat non dicere relationem, tum quia potest salvari in ordine ad se et sine respectu ad alterum, ut quando lux manifestat seipsam, quando obiectum repraesentat se, ut videatur, etc.; tum quia potest aliquid manifestare alterum sine dependentia ab ipso, sed potius per dependentiam alterius a se, sicut principia manifestant conclusiones, lux colores, Deus visus creaturas, ut peritiores theologi docent 1. p. q. 12. et 14. In quibus illustratio et manifestatio alterius sine dependentia et subordinatione ad rem manifestatam fit.

At vero manifestativum signi invenitur et cum ordine ad alterum, quia nihil seipsum significat, licet se repraesentare possit, et cum dependentia, quia signum semper est minus significatum et ab ipso ut a mensura dependens.

QUAERIMUS ERGO, an formalis ista ratio signi consistat in relatione secundum esse primo et per se, an in relatione secundum dici seu in aliquo absoluto, quod fundet talem relationem.

Quid sit autem relatio secundum dici et secundum esse, relatio transcendentalis et praedicamentalis, dictum est in q. 17. de Relatione.³ Et loquimur hic de relatione secundum esse, non de relatione praedicamentali, quia loquimur de signo in communi, prout includit tam signum naturale quam ad placitum, in quo involvitur etiam signum, quod est aliquid rationis, scilicet signum ad placitum. Et ideo praedicamentale ens esse non potest nec relatio praedicamentalis, licet possit esse relatio secundum esse iuxta doctrinam D. Thomae 1. p. q. 28. art. 1. explicatam eadem q. 17., quod solum in his, quae sunt ad aliquid, invenitur aliqua relatio realis et aliqua rationis, quae relatio manifestum est, quod non sit praedicamentalis, sed vocatur relatio secundum esse, quia pure relatio est et non aliquid absolutum importat.

Igitur ALIQUI AUCTORES existimant rationem signi in communi non consistere in respectu secundum esse ad rem significatam et ad potentiam, sed in respectu secundum dici seu in aliquo absoluto fundante illam relationem. Et assignant pro ratione signi hoc, quod est esse ductivum cognitionis ad aliud. Hoc enim esse fundamentum signi videtur deduci ex D. Thoma in 4. dist. 4. q. 1. art. 1.⁴ dicente, quod ratio signi in charactere fundatur in aliquo, quia signum praeter species, quas ingerit sensibus, aliquid aliud facit in cognitionem venire. Non ergo signum formaliter in relatione consistit, sed in fundamento relationis. Et hoc ductivum ad alterum cognoscendum nihil aliud est, quam ipsa ratio repraesentativi seu manifestativi, non quidem in tota sua latitudine, ut etiam comprehendit repraesentare se, sed prout restringitur ad manifestativum alterius, quod quidem respicit potentiam sicut obiectum, et in eodem ordine et linea, qua obiectum; obiectum autem non consistit in relatione praedicamentali ad potentiam nec in dependentia ab illa.

SIT ERGO UNICA CONCLUSIO: Ratio signi formaliter loquendo non consistit in relatione secundum dici, sed secundum esse.

Dixi „formaliter loquendo”, quia materialiter et praesuppositive dicit rationem manifestativi seu repraesentativi alterius, quod sine dubio non importat solam relationem secundum esse, ut statim ostendemus. Formaliter autem ratio signi non dicit solam rationem repraesentativi alterius, cum constet multa repraesentare aliud seu manifestare, et non per modum signi, sicut Deus repraesentat creaturas, et omnis causa effectus, et principia manifestant conclusiones, et lux colores; nec tamen habent rationem signi. Igitur repraesentare aliud requiritur quidem ad signum, sed non in hoc solo consistit; addit autem supra repraesentare, et formaliter dicit repraesentare aliud deficienter vel dependenter ab ipsa re significata, et quasi vice illius substituendo. Et ita respicit significatum non ut pure manifestatum et illuminatum a se, sed ut principale cognoscibile et mensuram sui, cuius loco subrogatur et cuius vices gerit in deducendo ad potentiam.

Addimus in conclusione consistere in relatione secundum esse, abstrahendo nunc an sit relatio realis vel rationis; de hoc enim art. seq. agemus. Et ita utimur vocabulo communi utrique relationi, et non solum agimus de relatione reali vel rationis determinate.

Sic explicata conclusio deducitur primo EX DOCTRINA D. THOMAE. Nam D. Thomas expresse ponit, quod signum est in genere relationis fundatae in aliquo alio. Sed relatio fundata esse et de praedicamento ad aliquid, si realis sit. Ergo signum consistit in relatione secundum esse.

Consequentia est legitima. Et minor sumitur ex doctrina D. Thomae in 4. ad Annibaldum dist. 4. quaest. unica, art. 1.⁵ dicente, «quod natura relationis est, ut semper fundetur in aliquo alio genere entis». Ergo relatio fundata in aliquo alio condistinguitur a relatione transcendentali et secundum dici, quia istae relationes non distinguuntur ab aliis generibus entis, ut quaest. de Relatione ostensum est. Nec enim sunt puri respectus, sed entitates absolutae circa aliud ordinatae vel dependentes, ut latius probavimus in q. 17. de Relatione.⁶ Ergo relatio fundata in aliquo alio genere entis semper est relatio secundum esse, et si sit realis, erit praedicamentalis.

Maior vero probatur aperte ex ipso D. Thoma, tum in loco nuper cit., tum in 4. dist. 4. q. 1. art. 1.⁷ et 3. p. q. 63. art. 2. ad 3., ubi cum posuisset argumentum, quod signum est in genere relationis, ergo character est in genere relationis, cum sit signum, respondet, quod signum importat relationem fundatam in aliquo, et cum non possit relatio signi characteris fundari immediate in essentia animae, debet fundari in aliqua qualitate superaddita, et in hac qualitate consistit character antecedenter ad relationem signi. Sentit ergo D. Thomas, quod relatio signi est relatio fundata in aliquo alio. Et si solum esset relatio secundum dici seu transcendentalis, non negaret D. Thomas characterem in tali relatione consistere, quia qualitas bene potest esse relatio secundum dici, ut scientia se habet ad obiectum et omnis actus seu habitus ad id, a quo specificatur. Cum ergo ponit characterem in qualitate et reicit a relatione, utique a relatione praedicamentali et secundum esse reicit, id est a praedicamento relationis; nam a relatione secundum dici non sufficienter reiciebat ponens illum in praedicamento qualitatis, cum in hoc etiam inveniatur relatio secundum dici. Sed in illa relatione ponit D. Thomas rationem signi, a qua reicit characterem. Ergo manifestum est, quod in relatione secundum esse seu praedicamentali constituit rationem signi.

Et sumitur FUNDAMENTUM huius conclusionis ex ipsa natura et quidditate signi, quia ratio signi non consistit tantum in hoc, quod est repraesentare seu manifestare aliud a se, sed in tali modo manifestandi, quod est repraesentare aliud tamquam inferiori modo ad illud, ut minus principatum ad magis principale, ut mensuratum ad suam mensuram, ut substitutum et vices gerens ad id, pro quo substituitur et cuius gerit vices. Sed relatio mensurati ad mensuram et substituentis ad suum principale est relatio praedicamentalis. Ergo relatio signi ad signatum praedicamentalis est.

Minor constat, cum relatio mensurati ad mensuram sit relatio tertii generis in praedicamento relationis, ut supra q. 17.⁸ probatum est. Maior autem est manifesta, quia relatio signi in quantum signum directe respicit signatum tamquam principale cognoscendum, ad quod ducit potentiam. Ad hoc enim deservit signum, ut sit medium et substituens loco signati, quod intendit manifestare potentiae, eo quod res per seipsam non innotescit, sed per tale medium. Unde si res seipsa manifestatur, cessat ratio et officium signi. Est ergo signum respiciens signatum ut subrogatum vice ipsius et aliquid deserviens et ministrans ipsi et mensuratum per ipsum; tanto enim melius signum significat, quanto propinquius se habet ad signatum in se. Neque hoc sufficienter explicatur relatione transcendentali, quatenus signum connexionem aliquam dicit cum signato et ratione ipsius manifestat illud; hoc enim requiritur, sed non sufficit. Sicut enim filius, licet sit effectus patris, et sub ratione effectus transcendentaliter ipsum respicit, tamen in ratione filii, ut dicit simile alteri in ratione processionis, non dicit relationem transcendentalem, sed praedicamentalem et secundum esse; ita signum, licet in ratione manifestativi et repraesentativi respiciat signatum transcendentaliter, tamen ut dicit rationem mensurati et substituti respectu signati, et quasi ministrans ipsi ut principali, respicit ipsum relatione secundum esse.

Et hinc discernitur differentia inter rationem manifestativi et significativi, quod manifestativum principaliter respicit potentiam ut terminum, ad quem tendit vel quem movet, et similiter repraesentare aliquid potentiae solum perficitur per hoc, quod reddat aliquid praesens potentiae cognoscibiliter, quod secundum D. Thomam, q. 7. de Veritate art. 5. ad 2.⁹, non est aliud quam similitudinem alterius continere. Ista autem continentia similitudinis sine aliqua relatione dari potest, quae sit relatio secundum esse: Tum quia talis continentia potest esse perfectio simpliciter et sine ulla dependentia a re repraesentata, sicut Deus repraesentat creaturas in ideis. Tum quia conservatur ista continentia et exercetur etiam non existente termino, et consequenter etiam sine relatione praedicamentali, ut constat in repraesentatione rei futurae vel praeteritae. Tum denique quia repraesentatio ista pertinet ad rationem movendi potentiam, cui redditur praesens obiectum per repraesentationem. Unde ipsi obiecto per se et directe convenit repraesentari; obiectum autem non consistit in relatione secundum esse ad potentiam, imo per se loquendo non respicit potentiam aut ab ea dependet, sed potentia ab ipso; ab eo enim specificationem sumit. Non ergo repraesentare et manifestare in relatione secundum esse consistunt.

At vero significare seu significativum esse directe sumitur per ordinem ad signatum, pro quo substituit et cuius vices gerit tamquam medium, quo signatum ducitur ad potentiam. In hoc enim ministrat et deservit signum ipsi signato, quod defert illud et praesentat potentiae tamquam suum principale praesentabile; sicut etiam in ministro et substituto alterius duo consideramus, scilicet subiectionem ad alterum, cuius gerit vices, ut ad principale, et effectum, pro quo ministrat et vices eius gerit. Sic ergo signum, licet in repraesentando respiciat potentiam, ut ei manifestet signatum, quia ad hunc effectum destinatur et assumitur, et in hac praecisa consideratione ad potentiam non petat consistere in relatione secundum esse, tamen in subordinatione ad signatum, quatenus respicit ipsum ut principale et ut mensuram sui, necessario debet in relatione ad ipsum consistere, sicut servus dicit relationem ad dominum et minister seu instrumentum ad suum principale.

DICES: Signum non respicit significabile ut purum terminum, sed ut obiectum suae significationis, ergo non consistit in puro respectu, sed in ordine transcendentali, sicut potentia et scientia respiciunt obiectum, et tamen obiectum mensurat scientiam et potentiam.

Sed contra est, quia signum non respicit signatum ut obiectum seu materiam, circa quam versetur praecise, sicut potentia et scientia sua obiecta respiciunt, sed tamquam substitutum et vices signati gerens et loco eius subrogatum in repraesentando potentiae. Et quia directe signum importat hanc substitutionem et subrogationem ad alterum, ideo formaliter est quid relativum ad id, pro quo substituit. Potentia autem et scientia non important hanc relationem ad obiectum, sed important rationem principii et virtutis circa aliquid operantis, quod non est relationis formaliter loquendo; operari enim relationi non convenit, esse autem substitutum et substitutum relationis est. Et ita scientia et potentia, actus et habitus respiciunt obiectum ut mensuram sui fundamentaliter, non relative formaliter sicut signum, quod formaliter est quid subordinatum et inferius signato seu vices eius gerens. Et pro hoc servit doctrina S. Thomae 1. p. q. 13. art. 7. ad 1., ubi inquit, «quod relativa quaedam sunt imposita ad significandum ipsam habitudinem relativam, ut dominus et servus, pater et filius et huiusmodi, et haec dicuntur relativa secundum esse. Quaedam vero sunt imposita ad significandum res, quas consequuntur quaedam habitudines, sicut movens et motum, caput et capitatum, quae dicuntur relativa secundum dici». Quare scientia et potentia significant rem ipsam et principium, ad quod sequitur habitudo ad talia obiecta, signum autem directe significat respectum ad signatum, cui subordinatur ut vicarium suo principali.

Et hinc disces fundamentum ad discernendum inter potentiam seu lumen, quod est virtus potentiae, et speciem, quod utraque quidem versantur circa obiectum, sed species ut vices gerens obiecti et ipsum continens quasi eius substitutum, virtus autem potentiae ut tendens ad obiectum apprehendendum. Unde inter potentiam et obiectum sufficit proportio acquirentis aliquid et tendentis ad terminum, qui acquiritur, quae est proportio principii motus ad terminum. At vero species debet habere proportionem ad obiectum tamquam substituentis et vices eius gerentis. Et ita si perfecte et adaequate vices eius gerat, requiritur omnimoda proportio in esse repraesentabili, ratione cuius nec corporea repraesentatio potest esse species spiritualis obiecti nec creata repraesentatio species obiecto increato. Si autem ponitur increata repraesentatio, etiam et entitas speciei increata erit.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Praecipuum fundamentum sententiae oppositae est, quia signum rem non existentem formaliter significat, ut vestigium bovis bovem non existentem, imago imperatoris mortuum imperatorem. Ergo formaliter non est signum; ab actu enim ad potentiam bene valet: «Significat, ergo est signum», et tamen formaliter non est relatio, quia ad terminum non existentem non datur relatio praedicamentalis. Ergo signum formaliter in relatione non consistit.

Confirmatur, quia formalis ratio signi salvatur per hoc, quod sit vere et formaliter ductivum potentiae ad suum signatum. Sed ducere potentiam ad signatum non fit media relatione, sed media proportione et connexione, quae est inter signum et signatum, quae est fundamentum relationis. Ergo signum formaliter non consistit in relatione, sed in fundamento relationis. Maior constat ex definitione signi «quod repraesentat aliquid potentiae cognoscenti», ergo est ductivum potentiae ad signatum. Minor probatur, quia ut signum mihi repraesentet, non est necesse, quod cognoscam relationem eius, sicut rusticus ex vestigio cognoscit animal non cogitando de relatione, et bruta utuntur signis, ut infra dicetur, nec relationem cognoscunt, sed solum signatum, prout cognoscitur in signo. Ergo si relatio non cognoscitur, relatio non ducit, et sic non pertinet ad formalem rationem signi.

RESPONDETUR imprimis illud argumentum carere vi in opinione eorum, qui existimant relationem signi semper esse rationis, etiam in signis naturalibus, quia existimant fundari in eorum apprehensibilitate. Sed dato, quod relatio signi naturalis realis sit, respondetur, quod mortuo imperatore non manet signum formaliter, sed virtualiter et fundamentaliter. Signum autem ratione sui fundamenti movet potentiam, non ratione suae relationis, sicut pater non ratione relationis generat, sed ratione potentiae generativae, et tamen formaliter consistit in relatione.

Et ad probationem: «Formaliter, id est actu significat, ergo formaliter est signum», negatur liquide consequentia, quia sufficit virtualiter esse signum, ut actu significet. Et instatur manifeste in hac: B actu causat et producit effectum, ergo actu in re est causa; nam ipsa causa non existens in se, per virtutem a se relictam causat et formaliter causat, quia effectus tunc formaliter producitur. Sic existente signo et significatione virtuali formaliter ducit potentiam ad signatum, et tamen formaliter non est signum, sed virtualiter et fundamentaliter. Cum enim maneat ratio movendi potentia, quod fit per signum, in quantum repraesentativum est, etiamsi non maneat relatio substitutionis ad signatum, potest exercere functiones substituentis sine relatione, sicut servus vel minister potest exercere operationes sui ministerii etiam mortuo domino, ad quem dicit relationem, et in qua formaliter consistit ratio servi et ministri.

Ad confirmationem respondetur, quod in ratione ductivi est duo considerare, scilicet vim seu rationem exercendi ipsam repraesentationem ducendi, et relationem subiectionis seu substitutionis ad id, pro quo eam exercet, sicut in domino consideratur potestas gubernandi seu coercendi subditos et relatio ad illos, et in servo potestas obediendi et relatio subiectionis. Quantum ad vim ducendi repraesentative, fatemur non esse relationem secundum esse, sed fundamentum relationis, scilicet illa proportio et connexio cum signato; sed quantum ad formalitatem signi, quae non est quaelibet proportio et repraesentatio, sed subserviens et substituta signato, consistit formaliter in relatione substituti repraesentativi, sicut esse servum vice dominum formaliter relationes sunt, et tamen ius coercendi et obediendi relationes secundum esse non sunt.

Secundo arguitur: Signum formaliter consistit in hoc, quod est posse ducere potentiam ad signatum; per hoc enim habet significationem, quae est forma signi, et per hoc convenit illi definitio signi, scilicet repraesentativum alterius a se potentiae cognoscenti. Sed hoc, quod est posse ducere ad signatum etiam tamquam medium et instrumentum, habet per relationem transcendentalem; ergo in illa consistit signum formaliter.

Minor probatur: Nam per id habet signum ducere potentiam ad signatum ut medium, per quod habet manifestare potentiae signatum. Hoc autem habet non ratione relationis praedicamentalis, sed transcendentalis, quia cognita relatione transcendentali causae vel effectus vel imaginis vel quacumque connexione duorum, attingitur statim terminus. Ergo non requiritur aliqua relatio praedicamentalis, ut signum ducat ad signatum vel possit ducere, cum transcendentalis id sufficienter exerceat. Nec valet dicere, quod illa transcendentalis relatio est fundamentum relationis signi, quia quod solum est tale fundamentaliter, non potest dare effectum formalem, sicut potentia generativa non potest formaliter constituere patrem nec qualitas simile, licet sint fundamenta istarum relationum. Ergo si relatio transcendentalis solum fundat relationem signi, formaliter non praebet effectum formalem signi aut eius exercitium.

Et confirmatur, quia inconveniens est in signis ad placitum, quod non maneant signa formaliter, quando actu non respiciunt suum signatum, ut in libro clauso, in quo non cognoscitur signum illud seu litterae ibi scriptae, et sic actu non habent relationem, quae cum sit rationis, ab actuali cognitione dependet. Ergo non potest consistere signum formaliter in relatione secundum esse. Antecedens autem probatur, quia signum in libro clauso retinet suam impositionem, ergo et suam significationem, quae potest reduci ad actum aperiendo librum. Ergo est formaliter et actu signum, quia actu retinet significationem.¹⁰

RESPONDETUR illo argumento nihil magis probari quam praecedenti, et ideo dicimus, quod formalis ratio signi consistit in hoc, quod est posse ducere aliquem in cognitionem signati, non potentia quomodocumque, sed subiecta et substituente pro signato et illi inferiori in ratione signi. Et ideo consideratur in signo et vis movens potentiam et ordo substituentis ad id, pro quo movet. Et primum est relatio transcendentalis, secundum praedicamentalis. Et in secunda consistit signum, non in prima, quia prima, scilicet manifestare alterum, etiam illis convenit, quae signa non sunt, sicut diximus de luce manifestante colores, obiecto se repraesentante, Deo repraesentante creaturas. Quod ergo viso effectu cognoscatur causa vel visa imagine archetypus, non constituit formaliter rationem signi, nisi addamus peculiarem relationem repraesentativi substituentis etc., quod relationem secundum esse dicit.

Et ad impugnationem respondetur, quod fundamentum signi non constituit formaliter rationem signi, quantum ad id, quod formaliter est subiectionis et substitutionis, sed quantum ad id, quod est virtutis movendi, sicut potentia generativa constituit virtutem generandi in patre, non formalem relationem patris, quae consistit in ratione principii assimilantis et auctoritatem habentis in ordine ad filium.

Ad confirmationem respondetur varie aliquos sentire in hac parte de signis ad placitum, eo quod in illis relatio signi (si datur) secundum omnium consensum realis non est, sed rationis.

Et sunt, qui putant relationem rationis non solum denominare, sed etiam existere existentia sui fundamenti, saltem imperfecte et inchoate et sic denominare etiam, antequam actu apprehendatur. Sed restant huic responsioni duo difficilia explicanda. Primum, quod etiam talis existentia non denominabit perfecte et simpliciter tale sed solum inchoate et imperfecte; et sic signum in libro clauso vel in voce prolatum, sed non actu apprehensum, non erit signum perfecte, sed inchoate et imperfecte, acquiret vero perfectam rationem signi, quando actu apprehenditur. Restat ergo eadem difficultas, quae in hanc cogit solutionem, scilicet quomodo signum in libro clauso vel in voce prolatum, sed non apprehensum relative, possit perfecte significare et ducere in signatum. Nec enim minus perfecte repraesentat ly homo suum significatum, si apprehendatur relatio eius, quam si non apprehendatur, retinet enim eodem modo impositionem et perfectam significationem. Ergo erit perfecte et consummate signum et non solum inchoate ante relationem, quia aeque perfecte significat et est signum ante illam.¹¹ — Secunda difficultas est, quia illa imperfecta existentia et inchoata vel est solum fundamentalis et virtualis respectu signi vel etiam actualis. Si fundamentalis tantum, hoc est dicere, quod solum existit ipsum signum. Si actualis, difficile valde est, quod existentia realis, qualis est fundamenti, ante actualem apprehensionem reddat actualiter existens id, quod est ens rationis et solum habens esse obiectivum. Sic enim non erit pure ens rationis, cum sit capax etiam realis existentiae, licet imperfectae et inchoatae.

Alii existimant formaliter esse signum etiam ante formalem existentiam relationis signi. Alii solum morali modo censeri signum, quia morali modo dicitur manere impositio. Sed an hoc sit actu esse signum vel non, est difficultas. Nam actu moraliter est particula diminuens, perinde ac si dicatur actu fundamentaliter vel actu virtualiter; moralitas enim illa impositionis durantis est fundamentum relationis.

Quare simpliciter dicendum est, quod impositio seu destinatio alicuius, ut sit signum talis vel talis rei, solum est fundamentum relationis signi, quia dat illi connexionem cum tali re et subrogationem pro illa ad significandum non naturaliter, sed secundum placitum imponentis, sicut abstractio naturae est fundamentum universalitatis. Unde sicut signum naturale ratione sui fundamenti exercet significationem, etiamsi non habeat relationem actu ad signatum, quia tale signatum non existit, ut imago imperatoris ipso mortuo; ita vox vel scriptura, etiamsi actu non concipiatur relatio et consequenter non existat mediante conceptu, adhuc significat et repraesentat ratione impositionis semel factae, quae non redit formaliter proxime, ut dicemus quaest. seq. art. 5. Et non est ullum inconveniens in his relativis rationis, quod cessante cognitione actuali alicuius formae cesset formalis existentia illius et formalis denominatio a tali existentia proveniens, et rursus posita cognitione consurgat, manente semper fundamentali denominatione, qualis manet in universali remota comparatione et relatione positaque sola abstractione; manet enim universale metaphysice, non logice. Sic signum ad placitum sine relatione cognita manet signum moraliter et fundamentaliter et quasi metaphysice, id est in ordine ad effectum repraesentandi, non formaliter et quasi logice seu quoad intentionem relationis.

Instabis: Illa impositio passiva signi nihil reale in eo relinquit, ergo nequit movere potentiam nec ducere illam ad signatum, quia potentia nequit moveri ab eo, quod est nihil; obiectum enim movens actuat et perficit potentiam, quod illa impositio non potest. Ergo non manet fundamentaliter signum, hoc est vis movens et repraesentans.

Respondetur totum hoc procedere etiam in signo ipso ad placitum existente actu et complete; semper enim aliquid rationis est. Et ideo dicimus, quod movet ratione impositionis, non ut cognoscibilis immediate et ratione sui, sed mediate et per aliud, sicut reliqua entia non realia, et sic supposita eius cognoscibilitate emendicata induit rationem moventis et repraesentantis sicut et cognoscibilis.

Tertio arguitur: Genus signi est ratio repraesentativi et ratio obiecti cognoscibilis, non ultimi, ut signatum, sed medii. Sed ratio repraesentativi et obiecti non dicunt rationem relationis secundum esse, sed transcendentalis; imo et formalitas cognoscibilis ut sic non est ens formaliter, sed praesuppositive, cum sit passio entis et consequenter nec determinatum ens, quod est relatio; ergo neque signum.

Consequentia patet, quia si genus non est in ratione relativi, quomodo species ad relationem potest pertinere? Minor a nobis admittitur. Maior ex definitione signi constat, quod potentiae cognoscitivae repraesentativum est; ergo repraesentativum et ratio obiecti seu cognoscibilis essentialiter convenit. Non enim aliter ducere potest in cognitionem signati nisi obiciendo et repraesentando se potentiae; repraesentativum autem non potest essentialiter dici de signo ut species vel differentia, cum etiam aliis conveniat, ergo ut genus.

Confirmatur: Signum in communi non potest consistere in relatione, ergo absolute signum non est relatio. Antecedens probatur, tum quia signum est commune ad signum formale et instrumentale; formale autem non est relatio, sed qualitas, cum sit notitia vel conceptus, ut infra dicetur. Tum quia est commune ad signum ad placitum et naturale; nulla autem relatio utrique communis est nisi relatio abstrahens a reali et rationis, in sententia affirmante, quod relatio signi naturalis est realis. Relatio autem signi est magis determinata et contracta quam illa, quae abstrahit a reali et rationis. Ergo signum in communi non dicit relationem secundum esse; deberet enim poni in aliquo membro determinate, vel reali vel rationis.

RESPONDETUR, quod repraesentativum non est genus signi, sed fundamentum, sicut generativum non est genus paternitatis, sed fundamentum; nec repraesentativum tantum, sic enim solum remote se habet ad significativum tale, id est substituens pro signato eique subordinatum in repraesentando et ducendo ad potentiam. Et ponitur in definitione signi sicut fundamentum, quod pertinet ad relationem; dependet enim essentialiter a fundamento. Et si relatio sit alicuius causae vel effectus vel exercitii, totum ipsum exercitium fit per fundamentum; relatio enim aliud exercitium non habet quam respicere, si sit relatio secundum esse, sicut pater ratione fundamenti generat, dominus ratione fundamenti imperat, minister ratione fundamenti substituit et operatur, signum ratione fundamenti repraesentat. Et constat hoc, quia ratio obiecti seu repraesentabilis in signo primum est respectu sui; se enim obicit potentiae, et in quantum obiectum directe respicit potentiam ut mensura eiusdem. Quod totum non est genus signi; signum enim principalius respicit signatum, cui subordinat rationem ipsam repraesentandi. Unde in relatione substitutiva ad signatum incipit consistere; repraesentativum autem, ut connectens se substitutive cum signato, fundat illam relationem, et illa connexio est substitutio fundamentaliter.

Ad confirmationem respondetur, quod notitia et conceptus habent rationem qualitatis, ut sunt actus vel imago obiecti, super quod fundatur relatio signi formalis, in qua essentialiter signum consistit, quatenus sic substituunt pro obiecto. Sicut character dicitur a Divo Thoma locis supra citatis signum fundamentaliter, cum in se qualitas sit, fundans tamen relationem signi: sic conceptus et notitia qualitates sunt informativae, non obiective significantes, fundant autem relationem signi formalis, id est cuius repraesentatio et exercitium significandi informando fit.

Et ad alteram partem argumenti respondetur, quod signum in communi dicit relationem magis determinatam quam relatio in communi, sive transcendentalis sit sive relatio secundum esse. Nam illud argumentum in omni opinione currit, quomodo scilicet signum in communi sit ens determinatum et inferius ad ens ut sic, et tamen dividatur in reale et rationis; siquidem si relatio transcendentalis est, in signo naturali realis erit et in signo ad placitum rationis. Non ergo specialem difficultatem affert contra nostram assertionem de relatione signi secundum esse. Quare dicendum est nullum esse inconveniens, quod res inferiores induant conceptum analogum et dividantur modo analogico sicut superiora, licet magis restricto. Et prout subsistunt conceptui analogo, non ponuntur sub determinato et univoco membro divisionis superioris, sed ad utrumque analogice pertinent. Exemplum vulgare est in hoc nomine „Sapientia”. Est enim conceptus magis determinatus quam ens, et tamen nec est determinate creata nec increata, sed potest dividi in utramque, quia potest sumi analogice. Si vero sumatur univoca sapientia, sic erit determinate creata vel determinate increata. Eodem modo homo, si sumatur etiam ut abstrahit a vero et picto, vivo et mortuo, aliquid inferius est ad ens, sed non in determinato membro, quia analogice sumitur, et consequenter non ut determinate unum nec determinate in uno membro. Sic signum ut commune ad naturale et ad placitum est analogum veluti ad signum verum et pictum, reale et rationis, et prout sic non est in determinato membro entis vel relationis, sed quodlibet suorum inferiorum secundum se erit in determinato genere.