Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

SUPPONIT haec difficultas naturam, dum praedicatur actu de multis, adhuc esse universalem, saltem metaphysice, quia si universalitas per praedicationem amittitur, non habet locum quaestio, qua inquirimus, quid in ipso universali sit praedicari et esse in multis.

Et quidem aliqui de hoc dubitaverunt existimantes hoc ipso, quod actu praedicatur universale de multis, extraneari relationem universalis a natura. Quod Scoto, q. 9. in Porphyr., attribuunt Conimbric. q. 6. de Univers. n. 4. Tum quia natura non praedicatur ut indifferens et indeterminata, sed ut applicata isti individuo, de quo praedicatur, et ut unum cum illo, alioquin vere non praedicaretur; ergo non manet universalis, quia remota indifferentia tota universalitas ruit. Tum etiam quia natura non habet universalitatem nisi in suppositione simplici. Nam quando dicitur: «Homo est species», «homo est universalis», ly homo supponit simpliciter, ita quod non descendit ad supposita sub formalitate speciei et universalis. Sed quando actu praedicatur de individuis, non habet suppositionem simplicem, sed personalem; verificatur enim de personis et individuis. Ergo in actuali praedicatione non habet universalitatem.

Nihilominus oppositum, ut dixi, supponendum est. Proprium est enim naturae universalis esse praedicabilem de multis. Ergo ipsa praedicatio de multis non repugnat universali; ergo quando praedicatur, ipsa praedicatio universalitatem non tollit. Nec dici potest universalitatem destrui per praedicationem, licet ipsa praedicabilis sit; sicut quantitas decem palmorum est divisibilis in decem palmos, et tamen si actu dividatur, non manet amplius divisibilis in illos. Hoc, inquam, dici nequit, quia aliud est quantitatem actu divisam in facto esse non posse amplius dividi in illas partes, aliud ipsum actum dividendi tollere divisibilitatem. Hoc secundum est falsum. Divisio enim super divisibilitatem cadit illique non repugnat, licet facta divisione illam divisibilitatem destruat; sicut corruptio actualis non repugnat corruptibili, sed convenit illi; posita autem corruptione in facto esse, iam non est corruptibile, sed corruptum. Sic praedicatio de multis convenit praedicabili, sed facta praedicatione et contracta natura ad individua iam non est divisibilis seu praedicabilis de multis, sed plurificata in illis. Itaque in hac praedicatione: «Petrus est homo», ly homo manet universalis, quia non supponit suppositione singulari, sed communi, alias esset sensus: «Petrus est hic homo», et sic numquam praedicaretur de Petro aliquid, quod est ipsi commune cum Paulo in natura. Universalitas autem pro secunda intentione non est necesse, quod in actuali praedicatione consideretur, et sic actu non manet.

Ad opposita fundamenta dicitur: Ad primum, quod natura quando praedicatur, intrinsece universalis est et indifferens, extrinsece autem applicatur individuo determinato. Nam quando dico: «Petrus est homo», ly homo non amittit universalitatem, quia ut eam amitteret, necessarium erat conceptum communem mutari in singularem. Unde non corrupto illo conceptu communi intrinsece non redditur singularis, licet extrinsece applicetur subiecto singulari formando illam propositionem: «Petrus est homo».

Ad secundum dicitur, quod terminus etiam in suppositione personali retinet universalitatem, quia quamdiu intrinseca repraesentatio naturae universalis non tollitur, universalitas metaphysica manet, licet quia fit applicatio et praedicatio naturae repraesentatae, non autem quoad secundam intentionem, suppositio non est simplex, quae tunc solum datur, quando praedicatur de ipsa re aliqua secunda intentio, quae non potest inferioribus ipsis communicari et convenire, sicut dictum est in Summulis in cap. de Suppositione.¹

His suppositis INQUITUR, quid sit naturam esse in multis. An sit ipsamet relatio universalitatis ad multa vel aptitudo ad existendum in illis vel contractio ad ipsa inferiora.

Respondetur aliquos existimare naturam esse in multis non esse aliud quam includi in illis, quae inclusio praecisionem requirit ab ipsis differentiis. Ut enim aliquid includatur in aliquo, oportet, quod concipiatur ut distinctum ab illo saltem per rationem; nihil enim in seipso includitur. Habet tamen identificationem cum ipso toto, quod est inferius; solum enim a differentiis eius, non ab ipso praescindit, et sic ista inclusio relatio est ad inferiora, in quibus includitur. Ita Martinez disp. 1. in Porphyr. q. 2.

NIHILOMINUS DICENDUM EST, quod naturam esse in multis non consistit in ipsa relatione universalis ad multa nec in ista inclusione, quam sententia relata requirit ad talem relationem. Sed esse in multis si sumatur potentialiter, pertinet ad ipsam aptitudinem, qua natura redditur potens, ut sit in multis per identificationem et multiplicationem in illis. Si autem sumatur actualiter, hoc quod est actu esse in multis, non est relatio universalis ad inferiora, sed identificatio et contractio ad illa, non abstractio positiva, ut ponit illa sententia.

RATIO CONCLUSIONIS sumitur ex dictis in praec. quaest., quia potentia ad essendum in multis antecedit ipsum actuale esse seu actualiter convenire multis, sicut potentia praecedit suum actum; ista autem potentia ad essendum in multis nihil aliud est quam aptitudo ipsius universalis ad essendum in multis, ut saepe dictum est. Non autem dicitur actu esse in multis per ipsam relationem universalitatis, quia relatio ista est respectus ipsius aptitudinis, quatenus natura communis positive per modum potentiae respicit inferiora, in quibus esse potest. Non ergo relatio ista reducit ipsam potentiam seu aptitudinem in actum existendi, et consequenter non est actus talis aptitudinis, sed respectus ipse, quo talis aptitudo respicit ea, in quibus esse potest. Esse autem in multis est reductio talis aptitudinis seu potentiae in actum. Et quando fit talis reductio, dissolvitur illa aptitudo, quia dissolvitur abstractio per contractionem; respectus autem aptitudinis manet cum ipsa aptitudine et abstractione, non eam dissolvit.

Restat ergo, quod esse in multis eo modo sit explicandum, quo ipsa potentia ad essendum in multis. Sicut enim universale dicitur potens seu aptum esse in multis, quia habet non repugnantiam, ut identificetur cum multis, in quibus multiplicatur, sic dicetur esse actu in multis, quando ista potentia seu aptitudo reducitur in actum. Unde si erat aptitudo ad essendum in multis per identificationem seu multiplicationem essentialem vel accidentalem, ipsa identificatio multiplicata in multis est actu esse in illis. Et si hanc identificationem vocamus inclusionem, ita fit inclusio, quod non consistat formaliter in abstractione etiam positiva, sed in contractione et coniunctione. Quomodo enim formalis ratio inclusionis erit praecisio ab his, in quibus includitur?

Et si quaeras, quomodo differat talis contractio seu inclusio sive esse in multis ab hoc, quod est praedicari de multis, respondetur, quod esse in multis explicatur per identificationem cum multis, qualis fieri potest etiam per simplicem repraesentationem, qua natura intelligatur identificari et esse in inferiori, cui convenit. Praedicatio autem fit per applicationem unius ad alterum in secunda operatione componente et praedicante, ut seq. art. dicetur. Unde ista praedicatio se habet ut passio universalitatis; ex eo enim, quod universale est in multis per identificationem, sequitur, quod possit de illis vere praedicari.

AD FUNDAMENTUM OPPOSITAE SENTENTIAE saepius responsum est inclusione superioris in inferiori requiri quidem ad constitutionem ipsius inferioris in se, cuius natura et quidditas praedicata superiora includit. Ceterum haec inclusio non fit per praecisionem positivam, sed per contractionem. Contractio enim non est eiusdem ad se ipsum, sed ad aliud seu per aliud saltem ratione distinctum. Inferiora autem, quae a superiori respiciuntur, includunt quidem in re ipsum superius, sed non sunt inferiora quatenus includentia, sed quatenus subiecta et minora.

QUATUOR in hoc articulo notanda sunt: Primum, quid sit praedicatio formaliter sumpta et fundamentaliter; secundum, quid requiratur ad verificationem praedicationis; tertium, quomodo praedicatum superius debeat esse totum respectu inferioris, ut de illo praedicetur; quartum, quotuplex sit praedicatio.

Circa primum notandum est, quod praedicatio pertinet ad secundam operationem, in qua enuntiatur unum de alio; et sic praedicatio est attributio unius ad alterum negando vel affirmando. Unde dicit S. Thomas 4. cap. de Ente et Essentia, in fine,¹ quod «praedicatio est quoddam, quod completur per actionem intellectus componentis et dividentis, habens tamen fundamentum in re ipsam unitatem eorum, quorum unum dicitur de alio». Ubi explicat et formalem rationem praedicationis, quae est ipsa attributio seu coniunctio extremorum per modum attributionis; coniunctio autem relatio est. Fundamentum autem huius relationis seu attributionis est identitas seu convenientia extremorum, si praedicatio sit affirmativa, vel disconvenientia, si sit negativa.

Quod uberius explicat D. Thomas 1. p. q. 13. art. 12., ubi ostendit, quod in qualibet propositione affirmativa requiritur, quod subiectum et praedicatum significent id, quod aliquo modo est idem secundum rem et diversum secundum rationem, quod patet tam in praedicationibus accidentalibus quam substantialibus; sicut cum dico: «Homo est albus», constat, quod sunt idem subiecto, sed differunt secundum rationem, quia alia est ratio albi, alia hominis. Et similiter cum dico: «Homo est animal», id ipsum, quod est homo, vere est animal. Unde praedicatum et subiectum sunt idem supposito, sed diversum ratione. Quare identitatem extremorum identificat intellectus per ipsam compositionem et copulam, diversitatem vero per distinctos conceptus praedicati et subiecti.

Et eadem doctrina sumitur ex 1. Periherm. lect. 3.² Et sic constat, quid sit praedicatio et in quo fundetur. Quomodo vero differat identitas extremorum et connexio intrinseca vel extrinseca, infra circa quartum notabile dicetur.

Circa secundum: Verificatio praedicationis ita fundatur in identitate et convenientia extremorum, quod non solum debet illa attendi ex parte rei significatae, sed etiam ex parte modi significandi, quia intellectus, cum natus sit divisa componere et unita dividere, solet unam et eandem rem tali modo aliquando apprehendere et significare, ut ex ipso modo significandi non sit alteri applicabilis et unibilis, et alio modo sic concipere, ut applicabilis et unibilis sit. Unde D. Thomas 1. p. q. 39. art. 4. et 5. monet in proprietatibus locutionum et ad veritatem earum non solum considerari debere res significatas, sed etiam modum significandi, qui modus praecipue relucet in hoc, quod significetur aliquid in abstracto vel in concreto, per modum totius vel partis; cum enim omne totum sit maius sua parte, non potest ex aequo pars et totum adaequari et attribui. Unde D. Thomas opusc. 69. supra secundum textum Boetii³ inquit, «quod abstracte consideratum hoc habet veritatem, quod non habet in se aliquid extraneum, quod scilicet sit praeter essentiam suam, sicut humanitas et albedo et quaecumque hoc modo dicuntur. Cuius ratio est, quia humanitas significatur ut quo aliquid est homo, et albedo, quo aliquid est album. Non est autem aliquid homo formaliter loquendo nisi per id, quod ad rationem hominis pertinet. Et similiter non est aliquid album formaliter nisi per id, quod pertinet ad rationem albi. Et ideo huiusmodi abstracta nihil in se alienum habere possunt. Aliter autem se habet in iis, quae significantur in concreto. Nam homo significatur ut qui habet humanitatem, et album ut quod habet albedinem. Ex hoc autem, quod homo habet humanitatem vel albedinem, non prohibetur habere aliquid aliud, quod non pertinet ad rationem horum, nisi solum quod est oppositum his. Et ideo homo et album possunt aliquid aliud habere quam humanitatem vel albedinem. Et haec est ratio, quare albedo vel humanitas significantur per modum partis, et non praedicantur de concretis, sicut nec sua pars de suo toto». Ita D. Thomas.

Ex qua doctrina colliges, quod abstractum respectu concreti abstrahit abstractione formali, non totali. Vocatur abstractio formalis, qua forma abstrahit a materia, actus a potentia, essentiale et proprium ab extraneo et alieno. Abstractio autem totalis est, qua superius abstrahit ab inferiori et commune ab individuis, quia habet se ut totum respectu inferioris includendo illa virtualiter et implicite. Abstractum autem formale non se habet ut totum respectu concreti, sed ut pars et quasi forma et actus respectu potentiae et subiecti.

Secundo sequitur, quomodo verum sit illud, quod communiter dicitur, scilicet quod quando aliquid convenit alicui per se, oppositum eius nec per accidens ei potest convenire, id est non potest in eodem subiecto reperiri, quia, ut inquit D. Thomas, subiectum habens aliquam formam non prohibetur habere aliquid aliud nisi solum, quod est oppositum illi. Ergo oppositum formae non potest reperiri in ipso subiecto habente formam, quod est non posse illi convenire nec per accidens, id est per aliud et ratione subiecti.

Circa tertium, quomodo tale praedicatum superius sit totum respectu inferioris. Eius explicatio sumitur ex D. Thoma loco supra cit. et in cap. 3. de Ente et Essentia⁴ et Caietano ibi explicante, quomodo genus et habeat rationem partis et rationem totius. Nam in praedicato generico (et idem est de specifico et differentiali) et continetur aliquid, quod explicat, et aliquid, quod implicat seu includit. V. g. animal exprimit naturam sensitivam et corpus exprimit naturam corpoream, id est exprimit id, quod actu constituit sensitivum et corporeum; includit vero omne illud, a quo talis ratio sensitivi vel corporei provenire potest, vel in quo inveniri potest, sive includat aliquid praeter rationem sensitivi sive non. Et quidem quantum ad id, quod exprimit, non est dubium, quod genus, v. g. animal, solum partem naturae dicit et non totum. Unde si nihil amplius includeret ly «animal» quam id, quod explicat, non posset praedicari de aliquo, in quo invenitur aliquid amplius quam ipsa ratio naturae sensitivae. Sed quia significat omnem formam, a qua ratio animalis provenit, et in qua invenitur, sive a tali forma solum illa ratio proveniat sive aliquid aliud, inde est, quod animal in illo conceptu includit virtualiter, quidquid habet rationem animalis, et homo quidquid habet rationem hominis.

Ex qua doctrina colligitur, quod ut aliquid sit genus et universale, non debet significare suum significatum cum praecisione formali, sed solum cum praecisione totali. Hoc est: Non debet ita significare rationem aliquam seu formam, quod excludat ab iis, quae illi adiungi et concerni possunt, sed significat omne illud, in quo invenitur talis perfectio, etiamsi ulteriorem aliam perfectionem involvat, licet illam non explicet. Atque ita significari per modum totius et partis non est idem, quod esse partem vel totum. Nam etiam id, quod est pars, potest significari per modum totius respectu alterius partis, in qua includitur, sicut animalitas respectu humanitatis, quia de illa praedicatur. Sed significari per modum totius consistit in hoc, quod significetur aliquid respectu alterius ut includens illud. Significatur autem per modum partis, quando per modum exclusionis significat aliquid, licet in re coniungatur cum illo, quod excludit. Et quia in re non datur natura aliqua vel forma ita constituens aliquem gradum, quod excludat ulteriorem perfectionem vel gradum, sed ab eadem forma substantiali plures gradus proveniunt, ideo diximus supra ex D. Thoma non distingui gradus metaphysicos in eadem re nisi per rationem.

Circa quartum: Multiplex est divisio et differentia praedicationis, quae resultat ex diverso modo habendi identitatem et diversitatem rationis, in qua est totum fundamentum praedicationis, ut diximus ex D. Thoma.

ET PRIMO dividitur in directam et indirectam. Directa est, quando id, quod se habet per modum formae, tenet se ex parte praedicati; indirecta, quando e converso id, quod se habet per modum subiecti, ponitur ex parte praedicati. Ubi nomine subiecti et formae non solum intelligimus id, quod physice se habet ut forma et materia, sed quod habet se quomodocumque ut actuans et actuabile vel superius et inferius. Dicitur enim superius forma inferioris, non quia gradus superior sit actualior in entitate et perfectione, sed quia contrahibilis; et omne, quod contrahitur, quasi recipitur in eo, ad quod contrahitur. Si autem sint praedicata aequalia, ut homo et rationale vel risibile, tunc id, quod actuat, se habet ut forma, et quod actuatur, ut subiectum. Unde haec est directa praedicatio: «Homo est rationalis», «homo est risibilis»; indirecta vero: «Rationale est homo».

Et si requiras, quando praedicatur gradus superior individuatus, ut si dicas: «Homo est hoc animal», an sit praedicatio directa. Respondetur, quod ut fiat praedicatio directa, debet poni ex parte subiecti genus individuatum; ut si dicas: «Hoc animal est homo», ly «hoc animal» demonstrat individuum hominis vel illud animal, quod est in homine. Etenim hoc ipso, quod gradus superior individuatur ex modo significandi individualiter, se habet ut recipiens ipsam rationem speciei, quia supponit pro animali, quod est individuum hominis. Ergo respicit hominem ut superius et consequenter ut praedicatum formale, et ita haec est directa: «Hoc animal est homo», indirecta vero: «Homo est hoc animal». Secus si dicas: «Homo est quoddam animal», si ly quoddam non demonstret individuum, sed rationem genericam animalis ut vage contractam.

PRAEDICATIO DIRECTA dividitur in essentialem et accidentalem. Essentialis est, quando praedicatum est de intrinseca ratione subiecti; accidentalis, quando est extra illam. Ubi oportet discernere identitatem extremorum et connexionem. Identitas pertinet ad coniunctionem seu convenientiam et adaequationem extremorum, quae ad omnem praedicationem requiritur, connexio ad habitudinem, qua extrema ordinantur vel essentialiter et intrinsece vel accidentaliter et extrinsece.

PRAEDICATIO DISPARATA est illa, quae constat ex terminis disparatis se habentibus, qui non habent habitudinem convenientiae inter se. Et bene nota, quod aliud est praedicatio disparata vel identica, aliud propositio disparata vel identica. Propositio enim respicit veritatem et falsitatem, praedicatio habitudinem terminorum. Et potest esse praedicatio disparata et propositio vera, et inter terminos identicos potest esse propositio falsa, ut patet in negativis: «Homo non est lapis» est propositio vera et praedicatio disparata, et ista propositio: «Homo non est homo» est falsa, sed praedicatio est identica, id est inter terminos identicos, licet negative. In propositionibus tamen affirmativis si praedicatio est disparata, semper est falsa, et si praedicatio est identica, propositio est vera.

PRAEDICATIO IDENTICA alia est identica materialiter, alia formaliter. Formaliter identica est, quando ex vi significationis terminorum idem significat unus ac alter, ut si dicatur: «Homo est homo». Materialiter identica est, quando significationes quidem sunt diversae, sed realitas seu entitas est eadem, ut cum dicitur: «Actio est passio», «album est substantia vel corpus», quae ex parte formae significatae est disparata, ex parte autem materiae seu subiecti, quod corpus seu substantia est, identica, si in eodem subiecto conveniant. Et similiter quando duo accidentia praedicantur ratione convenientiae in eodem subiecto, ut: «Album est dulce», et unum attributum de alio in Deo, ut: «Misericordia est iustitia», omnes istae praedicationes sunt identicae materialiter.

SUPPONIMUS non esse idem, quod aliquis terminus vel res significata per illum sit communis et quod sit universalis, ut expresse docet Divus Thomas in 1. Senten. ad Annibaldum dist. 19. q. 4. art. 2. ad 2.,¹ ubi inquit: «Universale non est idem quod commune. Differunt enim, quia commune de se non determinat, an id, quod communicatur pluribus, sit idem numero vel non; sed universale hoc determinat, quia numquam idem numero est in pluribus». Similiter 1. p. q. 30. art. 4. ad 3. dicit, quod «in Deo non est particulare et universale, genus et species»; et tamen q. 13. art. 9. inter terminos communes numerat Deum.

Et constat hoc in individuo vago, quod est terminus communis, ut «aliquis homo», quod supponit non suppositione singulari, sed communi et determinata, et tamen non est universale, quia non potest distribui et res ipsa significata non omnino praescindit a conditionibus individuantibus, sed significat naturam communem cum modo individuationis non perfecte singularizato, ratione cuius impeditur, ne sit universale, licet sit commune. Unde dicit S. Thomas q. 9. de Potentia art. 2. ad 1.,² quod sicut nomen, quod significat naturam, est commune et definibile, ita et nomen, quod significat naturam cum tali modo existendi, sicut ly «aliquis homo».

AD DIFFICULTATEM ERGO PROPOSITAM RESPONDETUR, quod, ut aliquid sit commune multis, non requiritur, quod habeat multa individua in re existentia vel possibilia, sed sufficit, quod ex modo concipiendi concipiatur ut communicabile pluribus, et terminus sic significans illam naturam dicetur terminus communis.

Et quidem quod non requiratur pluralitas individuorum actu existentium, aperte docet Divus Thomas 7. Metaph. lect. 13.³ exponens definitionem universalis traditam a Philosopho, quod «universale est, quod pluribus natum est inesse».⁴ Ubi notat ideo dici, quod «pluribus inesse natum est, non quod pluribus inest, quia quaedam universalia sunt, quae non continent sub se nisi unum singulare, sicut sol et luna. Sed hoc», inquit D. Thomas, «non est, quin ipsa natura speciei, quantum est de se, nata sit in pluribus esse, sed est aliquid aliud prohibens, sicut quod tota natura speciei comprehendatur in uno individuo». Quae doctrina etiam deservit pro naturis, in quibus pluralitas individuorum est impossibilis, ut de angelis communiter existimant thomistae et infra dicemus in quaest. de Specie.⁵

Quod vero modus cognoscendi sufficiat ad constituendum aliquid ut commune, sumitur ex ipso D. Thoma 1. p. q. 13. art. 9., ubi docet, quod si formas simplices cognosceremus secundum quod in se sunt, neque per neque ratione apprehenderemus ut communes seu ut communicabiles. Quia vero apprehenduntur ad modum rerum compositarum, et non adaequate ut in se ipsis, apprehenduntur ut communicabiles, quantum est ex modo significandi et cognoscendi, licet in re communicabiles non sint. Et hac ratione lib. 1. Summul. cum multis cap. 7. diximus, quod terminus communis est ille, qui significat plura divisim, id est communicabiliter in pluribus vel ratione rei significatae vel ex modo concipiendi. Et ita hoc nomen «Deus» est terminus communis ex modo significandi.

Quando enim in ipsis rebus datur multiplicatio plurium cum similitudine in aliqua ratione communi, tunc accipitur aliquid ut commune ex parte rei significatae. Quando tamen in re non datur multiplicatio nec similitudo multorum, ex parte ipsius rei significatae directe et per se non datur fundamentum ad concipiendam naturam communem. Indirecte tamen, quia non repugnat talem naturam concipi inadaequate et imperfecte, non apprehensa ratione singularitatis, sed solius naturae ad instar eorum, in quibus natura multiplicatur, ex tali modo concipiendi dicitur natura illa communis et terminus illam significans communis.

An vero hoc solum sufficiat, ut natura aliqua dicatur universalis tamquam genus vel species, praesertim universalitate praedicabili et logica? Ad hoc dicemus infra in quaest. de Specie, ubi hoc latius discutietur loquendo de angelis. Interim sufficit dicere, quod ut aliquid sit universale et praedicabile de pluribus, non sufficit, quod concipiatur ut commune semota singularitate quasi negative, sed requiritur, quod ita abstrahat ab inferioribus, quod etiam possit contrahi ad illa per additionem differentiae inferioris ad superiorem naturam, quod non potest esse sine aliqua potentialitate eius, quod concipitur ut contrahibile ad id, quod concipitur ut contrahens. Quod ergo natura creata cum potentialitate apprehendatur, non est ei repugnans, sed maxime convenit, et consequenter non repugnat universalitas logica. Divina autem natura non potest cum aliqua potentialitate concipi, etiamsi inadaequate eius perfectiones concipiantur; et ideo sine singularitate potest concipi ut communis, sed non ut contrahibilis et universalis.

ET SI DICAS, quia etiam repugnat actui puro concipi sine singularitate et ut commune multis; siquidem conceptus repraesentans solam naturam et non singularitatem concipitur ut multiplicabilis ex modo significandi, ergo et contrahibilis et in potentia ad singularitatem.

Respondetur negando antecedens, quia ut natura divina concipiatur sine singularitate, non requiritur, quod concipiatur cum aliqua potentialitate, sed sufficit, quod non adaequate concipiatur a nobis, sed solum eius quidditas et non ipse modus seu singularitas; sicut concipitur natura sine personis et unum attributum sine alio, non quia concipitur ut in potentia ad illud, cum sit actu includens illud, non autem actu exprimens illud. Ut autem concipiatur eadem natura ut contrahibilis et multiplicabilis ad plura singularia, requiritur, quod concipiatur talis natura non solum ut non exprimens, sed etiam ut non includens singularitatem ipsam, seu ut existens in potentia ad illam, quod repugnat conceptui actus puri. Et licet concipiatur ut communis multis ex modo significandi, non tamen ut multiplicabilis per contractionem et additionem differentiae contrahentis; sed ita concipitur communis ad multa ex modo significandi, quod non explicat modum multiplicationis penes potentialitatem, eo quod ad hoc, ut sit universalis, requiritur indifferentia ad multa, quae contrahunt et addunt ad conceptum communem; additio autem supponit deesse id, quod additur illi, cui additur, et hoc potentialitatem dicit. Ut autem non exprimatur singularitas et sic maneat communis, sufficit conceptus limitatus non omnia repraesentans.

QUODSI INSTES: Ergo analoga non dicentur universalia, quia non possunt perfecte abstrahere a suis inferioribus, ita ut actu non includantur in differentiis, ut dicemus infra agentes de analogia.⁶

Et confirmatur, quia iste terminus complexus «Petrus et Paulus» habet vim termini communis, sumpto ly et divisive, ut diximus in Summulis,⁷ et per modum universalis distribuentis, quia confundit terminum sequentem in propositione, ut cum dico: «Petrus et Paulus est animal», et tamen non praescindit ab ipsis individuis; ergo hoc non requiritur ad rationem universalis.

Respondetur, quod analoga, si sint duorum conceptuum, habent se sicut aequivoca, quae universalia non sunt, quia carent unitate conceptus. Si autem habeant unum conceptum, quia non perfecte abstrahunt ab inferioribus, non sunt perfecte universalia, quia non habent perfectam unitatem, sed proportionalem, sed reducuntur ad universale. Cum enim universale dividatur adaequate in quinque praedicabilia, et analogum non sit genus nec species vel aliquod aliud praedicabile, non erit etiam per se universale. Et tamen non eo modo continet differentias inferiores in actu, sicut Deus singularitatem et attributa, quia in confuso et imperfecte, non in actu puro sicut Deus illas continet.

Ad confirmationem dicitur, quod ille terminus complexus habet vim termini communis respectu suarum partium, ex quibus componitur, quatenus illis divisive seu cuilibet illorum applicat praedicatum, quod de ipso dicitur. Et sic quia supponit pro quolibet illorum, dicitur habere rationem termini communis et universalis distribuens, quasi in modo significandi. Non tamen habet omnes conditiones termini universalis et multo minus rei universaliter acceptae, quae per modum unius naturam abstrahit a pluribus. Hanc enim naturam non significat ille terminus complexus, sed tamen suo modo abstrahit a pluribus complexe, eo modo, quo totum complexum significatum et in confuso abstrahit a partibus ut determinate et incomplexe significatis.

ULTIMO INSTABIS: Quia repugnat, quod Deus verus sit communis multis, etiam ex modo significandi. Nam modus significandi si est verus, debet conformari modo essendi; sed repugnat esse verum Deum, qui non sit unus et singularis. Ergo repugnat ex modo significandi vero, quod accipiatur ut communis.

Et confirmatur, quia Petrus numquam potest concipi ut communis, eo quod essentialiter et intrinsece est singularis. Sed Deus multo magis intrinsece est singularis quam Petrus; ergo magis illi repugnat concipi ut communis. Licet enim possit apprehendi in Deo unum attributum sine alio, non tamen cum opposito attributo; sicut licet possit considerari sine misericordia, non tamen cum crudelitate. Ergo licet possit considerari sine singularitate, non tamen cum communitate ad plura.

Respondetur, quod Deus verus ut adaequate cognitus et eo modo, quo est in se, non potest concipi ut communis. Cognitus autem inadaequate et ad instar rei compositae, ex modo cognoscendi concipitur ut communis, licet non ut in re communicabilis. Modus autem significandi et cognoscendi conformatur quidem modo essendi quantum ad affirmationem et negationem, ut sit verus vel falsus; quantum ad modum autem repraesentationis non sequitur modum essendi, qui est in rebus, sed modum, quo obicitur ipsi cognitioni. Unde si intellectus concipiens modo communi iudicaret Deum esse communem, falleretur; repraesentando tamen et apprehendendo illum sine singularitate ad instar rei communis, non fallitur. Unde dicit D. Thomas 1. p. q. 13. art. 9. ad 2., quod «nomina sequuntur modum essendi, qui est in rebus, sed modum essendi, secundum quod in cognitione nostra est, et tamen secundum rei veritatem est incommunicabile illud nomen», quia videlicet in repraesentando modus cognoscendi non semper conformatur modo essendi, nisi quando concipit rem ut est in se, in iudicanda autem semper conformatur modo essendi, si vere iudicat. Et ita Deus repraesentatur modo communi, sed non affirmatur esse communicabilis.

Ad confirmationem respondetur, quod singularitas magis est essentialis Deo quam Petro ex parte ipsius rei cognitae, non tamen ex parte modi significandi, quia Petrus significat solam singularitatem naturae, unde ex vi talis nominis non potest concipi ut communis. Deus autem non significat directe singularitatem, sed naturam divinam, cui essentialiter convenit singularitas sicut et alia attributa, a quibus tamen ratione inadaequati conceptus praescindit. Unde dicit D. Thomas 1. p. q. 13. art. 9. ad 2., quod «ly Deus est nomen appellativum et non proprium». Et art. 8. dicit, quod est nomen naturae; non ergo est nomen singularitatis, licet illa natura singularis sit in se. Neque hoc est apprehendere naturam cum opposito sibi, quia non attribuitur illi communitas, quae est oppositum singularitatis, sed ex modo cognoscendi sine singularitate repraesentatur ad modum rei communis. Non potest autem ex modo cognoscendi sequi in Deo crudelitas, sed si apprehenditur in Deo, est per attributionem talis formae, quod semper est falsum.

In praesenti TRIA SUNT CERTA apud auctores:

Primum est, quod tam in concretis substantialibus quam accidentalibus concretum bene praedicatur de concreto, ut: «Homo est animal», «homo est albus».

Secundum est, quod abstracta non praedicantur vere de concretis nec concreta de abstractis ex vi modi significandi, ut S. Thomas late docet cap. 3. de Ente et Essentia;¹ et sumitur ex 1. p. q. 3. art. 3., licet aliquando identice verificentur, ut in divinis est idem Deitas et Deus, Paternitas et Pater, et in transcendentibus idem est unitas et unum, entitas et ens. Unde dicit D. Thomas q. 21. de Veritate art. 4. ad 4.,² quod formae generales non uno modo dicuntur. Non enim dicitur ens solum id, quod est, sed etiam id, quo aliquid est. Atque ita tam in abstracto quam in concreto praedicatur ens et formae transcendentes tam de concretis quam de abstractis.

Tertium est, quod in accidentibus praedicata superiora praedicantur de inferioribus in abstracto, ut: «Albedo est color, est qualitas» etc., quia in accidentibus abstracta significant totam essentiam et intrinsecam rationem; accidentia enim secundum se non sunt nisi formae. Unde dicit S. Thomas cap. 7. de Ente et Essentia,³ quod accidentia concretive dicta non ponuntur in praedicamento sicut species vel genera, ut album vel musicum, nisi per reductionem; sed solum secundum quod abstracte significantur, ut albedo, musica. Et de eodem videri potest opusc. 42. cap. 19.⁴ et q. 3. de Veritate art. 7. ad 2.⁵

Et fundamentum omnium istorum ex hoc tantum pendet, quod praedicatio debet fieri secundum applicationem totius ad totum. Cum enim unum affirmatur esse aliud, praedicatum non debet minus continere quam subiectum vel e contra, quantum est ex modo significationis. Et ideo quando utrumque est concretum, utrumque significatum ut totum, et ita recte identificantur per praedicationem. E contra vero abstractum respectu concreti se habet ut pars, quia abstrahit ab illo non sicut superius ab inferiori, sed sicut formale a materiali et forma a subiecto. Unde non potest inter abstractum et concretum fieri adaequatio, quia omnis pars est minor toto, nisi forte sit transcendens, quia tunc imbibitur in omni toto et in omni parte, et ita non se habet ut pars respectu concreti. Solum in ista praedicatione excipitur quantitas, de qua in abstracto praedicatur quantum; dicitur enim quantitas quanta seu extensa. Quod ideo est, quia quantitas etiam separata a subiecto habet partes, ut constat in Eucharistia; habens autem partes dicitur extensum et quantum, et sic de quantitate bene praedicatur, quod est quanta.

Ac denique ex eodem fundamento constat, quod abstracta accidentium recte praedicantur de similibus abstractis, quia accidentia abstracta dicunt totam rationem, quae in accidentibus invenitur, et sic per modum totius praedicantur.

DUO ergo solum SUPERSUNT DUBIA: Primum, an praedicatio abstracti de concreto in substantialibus sit vera secundum se, et solum ex defectu modi significandi sit falsa. Secundum, utrum in abstractis substantialibus sit vera et formalis praedicatio superioris de inferiori, ut cum dicitur: «Humanitas est animalitas».

Ad primum: QUIDAM existimant praedicatum substantiale in abstracto vere praedicari de inferioribus, non tamen complete et adaequate, et sic quantum est ex se, vere praedicari de inferioribus in concreto. Ita Martinez disp. 3. in Porphyr. q. 1. Fundamentum est, quia abstractum licet significetur ut pars, re ipsa tamen est idem cum toto; sed veritas praedicationis solum habet pro obiecto unitatem et identitatem a parte rei, quae est in ipsis extremis. Ergo ex vi terminorum talis praedicatio vera est. Ceterum non praedicatur complete et adaequate, quia tunc completa et adaequata est praedicatio, cum praedicatum dicit vel non excludit, quidquid est in subiecto. Abstractum autem dicit totum, quod est in subiecto, cum significetur ut pars, concretum vero ut totum; ergo non complete praedicatur. Atque ita haec praedicatio: «Homo est humanitas» non verificatur (ut ipsi dicunt) pro substituto, id est pro ipso supposito seu subiecto, quod est homo, sed pro constituto, id est pro ipsa natura, quae identificatur cum homine.

OPPOSITUM tamen deducitur ex D. Thoma, qui ad veritatem propositionum non solum requirit identitatem ex parte rei significatae, sed etiam ex parte modi significandi, ut patet in 1. p. q. 39. art. 4. et 5. Et expresse excludit hanc praedicationem humanitatis de homine 1. p. q. 3. art. 3. et de Ente et Essentia cap. 3. in fine⁶ et opusc. 69. lect. 2.⁷ semper eadem utens ratione, quia scilicet concretum, ut homo, includit aliquid, quod non includit humanitas. Dicit enim humanitas id praecise, quo homo est homo, concretum autem, scilicet homo, dicit id, quod habet humanitatem. Non est autem inconveniens, quod habens humanitatem habeat aliquid aliud, de quo humanitas non sit, ergo et aliquid, de quo humanitas non praedicetur; et ideo non fundant veritatem neque praedicationem ista extrema.

Sed dicunt S. Thomam solum negare praedicationem formalem et quasi completam, non fundamentalem et ex parte identitatis extremorum; hoc enim solum respicit iudicium verum. Sed contra urget ipsa ratio D. Thomae, quia ad fundamentum veritatis requiritur identitas cum omni illo, de quo aliquid praedicatur. Nam si habeat identitatem cum aliquo et non cum alio, pro ea parte, qua non habet, reditur disconveniens et incongrua praedicatio, et consequenter falsa; nam ad falsitatem, cum sit malum et defectus, sufficit ex una parte deficere. Et ideo S. Thomas dixit 1. p. q. 3. cit., quod homo et humanitas non sunt omnino idem, atque adeo ex ea parte, qua non sunt idem, praedicatio claudicat.

Et ut hoc amplius penetres, adverte, quod fundamentum veritatis non est identitas, prout solum invenitur in re quomodocumque, sed quod etiam ut obicitur intellectui, sub ea ratione obiciatur, qua identificantur extrema, non sub illa, sub qua non identificantur; alioquin variatur appellatio et praecisio. Videmus enim, quod animal et homo identificantur in re, et tamen animal dicitur genus et homo non dicitur genus, quia hoc praedicatum non convenit illis, quatenus identificantur, sed quatenus virtualiter praescinduntur et sub praecisione obiciuntur intellectui. Et similiter dicimus, quod Pater generat, et essentia divina non generat, licet identificentur Pater et essentia. Ita ergo ut verificetur praedicatio humanitatis de homine, non sufficit, quod humanitas et homo identificentur quomodocumque, sed quod obiciantur praedicationi ut identificata, et non sub praecisione, qua unum praescindit ab alio. Ut autem significatur nomine humanitatis in abstracto, obicitur sub abstractione et praecisione ab homine in concreto et ut pars illius, et non omnino idem cum omni eo, quod includit concretum hominis. Ergo non datur fundamentum ex parte rei ad veram praedicationem, sicut non datur fundamentum, ut vere dicatur: «Essentia generat», licet sit idem cum Patre, qui generat. Et sicut non potest ullo modo admitti, quod essentia generat explicando pro substituto seu supposito, sed non pro constituto, id est natura, licet in re suppositum essentiae generet, quia ex modo significandi id non dicitur; ita non valet e contra, quod humanitas est homo pro constituto, id est pro natura, licet non pro substituto, id est pro supposito quia ex modo significandi homo non solam naturam significat.

Unde solvitur fundamentum contrarium. Licet enim humanitas et homo sint idem ex parte naturae, praescindunt tamen et distinguuntur secundum modum significandi et concipiendi, et ideo non habent fundamentum, ut praedicentur, quatenus stant sub tali modo significandi, sicut de hac propositione: «Essentia divina generat» dictum est.

Ad secundum dubium: ALIQUI sentiunt illas praedicationes, in quibus abstractum substantiale de abstracto substantiali praedicatur, esse falsas, quia existimant abstractum non solum abstrahere a concreto, sed ab omni alia ratione, quae non sit formaliter ipsa forma abstracta. Humanitas enim dicit praecise id, quo homo est homo, unde non includit etiam implicite aliud, quam quod explicat sub ista praecisione. Et sic non continet aliud abstractum, de quo praedicetur, quia ubi est abstractio formalis, nullo modo includit id, a quo abstrahit, sed facit quasi appellationem et reduplicationem formae abstractae.

NIHILOMINUS respondetur per distinctionem, quod formae abstractae possunt teneri vel specificative vel reduplicative: Primo modo solum explicant naturam cum omni formali constitutivo sub abstractione tamquam sub modo essendi. Secundo modo explicant et reduplicant officium abstractionis formalis.

Et primo modo potest una forma abstracta communius praedicari de aliqua minus communi, etiam in abstracto, ut dicendo: «Humanitas est animalitas», vel in exemplo Philosophi 7. Metaph.⁸ lect. 12. apud D. Thomam,⁹ quod scissio pedis est quaedam pedalitas. Si vero sumatur secundo modo, non potest verificari praedicatio abstracti de abstracto.

Ratio primae partis est, quia istae formae in abstracto de aliquo praedicantur; haec enim est vera: «Ista animalitas est animalitas», «haec humanitas est humanitas». Ergo etiam haec erit vera: «Humanitas est animalitas».

Antecedens constat, quia Verbum divinum assumpsit aliquam humanitatem in singulari; ergo est verum dicere, quod haec humanitas Verbi est humanitas, et haec animalitas, quam assumpsit, est animalitas.

Consequens vero patet, quia si est verum dicere: «quaedam animalitas est animalitas», ergo descendendo sub illa poterit ostendi aliqua animalitas, quae est humanitas; nam una ex animalitatibus est humanitas et alia equinitas. Ergo sicut aliqua animalitas est animalitas, ita et humanitas quaedam animalitas est. Animalitas enim, quae est in homine, natura hominis est et consequenter humanitas. Et idem dicimus de hac: «Petreitas est quaedam humanitas», dummodo nomine Petreitatis non suppositalitas intelligatur, sed singularitas humanitatis; suppositum enim a natura distinguitur.

Et confirmatur, quia humanitas et quaelibet forma abstracta habet aliqua praedicata essentialia, ex quibus constat; significat enim id, quo homo est homo. Homo autem est homo per praedicata essentialia, ergo illa includit humanitas, ergo debent verificari de illa et praedicari de illa, siquidem illi conveniunt; alioquin darentur aliqua praedicata vere convenientia alicui, de quo praedicari non possent.

Secunda vero pars conclusionis constat manifeste, quia ubi intervenit appellatio et praecisio, quantumvis detur identitas in re, non sequitur praedicatio; sicut licet animal et homo sint idem, tamen animal sub praecisione animalis est genus et non homo; et licet iustitia in Deo sit misericordia, tamen non est verum dicere, quod attributum iustitiae reduplicative est attributum misericordiae. Similiter ergo, licet humanitas sit animalitas, tamen ratio unius reduplicative non est ratio alterius. Falsum est enim dicere, quod ratio, qua aliquid est homo, est animalitas; alioquin ubicumque esset animalitas, esset homo. Et idem potest inveniri in abstractis accidentium, si cum hac praecisione abstrahant.

Et per hoc patet ad fundamentum oppositum, quod confirmat hanc secundam partem. Et quando dicitur, quod forma abstracta neque implicite includit id, a quo abstrahit, respondetur id verum esse; sed tamen forma abstracta solum abstrahit a suo concreto et materiali subiecto, non a suis praedicatis essentialibus, consideratis etiam in abstracto.

ET SI INSTES: Haec est bona consequentia: Humanitas est id, quo homo est homo, et humanitas est animalitas, ergo animalitas est id, quo homo est homo. Consequens est falsum, ergo aliqua ex praemissis. Non maior, quia est definitio humanitatis, quae solum dicit id, quo homo est homo, ergo minor erit falsa.

Respondetur variari appellationem, quia minor verificatur specificative solum et sine ulla appellatione, maior autem verificatur sub appellatione et praecisione, non quidem ipsius definitionis, sed ipsius definiti; quia quando dicitur: «Id, quo homo est homo», significatur humanitas sub conceptu et reduplicatione suae praecisionis, id est sub ea ratione, qua praecise respicit suum constitutum formaliter; homo enim humanitate est homo, et humanitate non est animal, licet animal et homo sint idem. Et ita quando dicitur: «Humanitas est, quo homo est homo», facit hunc sensum: Ratio humanitatis, ut distinguitur ab animalitate est id, quo homo est homo, id est ut respicit hominem sub formalitate constituentis illum in ratione hominis. Sic licet includat animalitatem, non tamen sub illius ratione constituit.

QUODSI ADHUC OBICIAS, quia D. Thomas essentiae significatae per modum partis, ut humanitas, negat, quod conveniat ratio speciei vel differentiae, ut patet in 4. cap. de Ente et Essentia.¹⁰ Et universaliter docet non esse in genere quasi directe, nisi quod habet naturam completam; et sic manus et aliae partes non sunt in genere, ut patet in 3. dist. 6. q. 1. art. 1. sol. 1. ad 1.¹¹ Constat autem, quod humanitas et reliqua abstracta significantur ut partes. Ac denique expresse dicit, quod humanitas neque est genus nec species, in 1. dist. 23. q. 1. art. 1. in corpore.¹² Ergo falso dicimus quod praedicatur de aliquo, cum non sit universale.

Respondetur sensum D. Thomae in primo loco solum esse, quod abstracta non habent rationem generis et speciei respectu suorum concretorum, de quibus non praedicantur; non tamen negavit D. Thomas, quod abstracta de aliis abstractis praedicari non possint tamquam superius et inferius. Et licet hoc etiam modo possemus explicare alia duo loca, addimus tamen solum velle D. Thomam, quod partes et reliqua entia incompleta non sunt directe in praedicamento; non tamen negat, quod possint esse reductive. Et eodem modo humanitas, in quantum significatur per modum partis, non est genus vel species directe, sed reductive. Vel etiam in tertio loco sumit humanitatem sub reduplicatione et praecisione, sicut dictum est in secunda parte conclusionis; sic enim non est genus vel species, quod praedicetur, vel de quo praedicetur aliquid.

Plura, quae de accidentium concretorum definitione dicenda sunt, in q. 7. de Genere disputabimus. Nunc solum, quid concreta ista et abstracta accidentium sint et quomodo praedicentur, indicandum est.

In concretis ergo accidentium tria consideramus, scilicet subiectum, quod recipit formam et ab ea denominatur, quod aliqui vocant substitutum, formam, quae in subiecto recipitur illudque afficit et denominat, et tandem compositum seu conflatum illud tertium ex his resultans, quod aliqui vocant constitutum. V. g. in albo possumus accipere ipsum pro subiecto, quod denominatur, et pro conflato seu composito ex subiecto et forma, ubi etiam forma ipsa, quae est albedo, includitur.

Aliqui ergo apprehendunt ista concreta accidentium longe diverso aut inverso ordine a communi modo sentiendi. Communiter enim existimant auctores abstractum accidentium esse ipsam formam accidentalem, sumptam sine aliqua connotatione vel significatione subiecti habentis illam, concretum vero esse ipsum accidens ut connotans subiectum habens illud. Similiter ex subiecto et accidenti non resultare unum ens per se seu quidditatem unam, sed ens per accidens. Denique ipsum concretum accidentis, v. g. album, non significare directe ipsum aggregatum seu constitutum ex subiecto et accidente, sed significare formaliter ipsammet formam connotando in obliquo subiectum, quod habet illam.

Contra quod auctores isti dicunt ipsam formam accidentalem proprie non esse id, quod est abstractum respectu subiecti, v. g. quod albedo non est abstractum, quod est ratio, qua albedo est albedo, v. g. albedinitas vel quid simile. Et sic distinguunt concretum physicum et metaphysicum, et similiter abstractum. Et physicum dicunt concernere subiectum, in quo est forma, metaphysicum concernere formam et rationem formae. Secundo censent accidens abstractum etiam praecise sumptum vere praedicari de concreto, quia identificatur cum illo, non tamen complete et adaequate, sicut art. praec. de abstractis substantialibus dictum est. Tertio concretum accidentis posse sumi pro constituto vel pro substituto. Et quidem constitutum, quod est resultans ex forma et subiecto, dicunt praedicari de suis inferioribus quidditative, tamquam primum vel secundum praedicabile; pro substituto autem, id est pro subiecto habente formam, praedicari de his, quae habent formam denominative et ut quintum praedicabile. Constitutum autem non praedicari de subiectis, quibus inhaeret forma, quia sic praedicaretur totum de parte, cum illud constitutum resultet ex forma et subiecto. Et hoc constitutum dicunt esse definibile, quando definitur concretum accidentale, neque esse ens per accidens, sed per se, utpote unica definitione definibile. Et distinguunt inter aggregatum et compositum. Et aggregatum, inquiunt, est ens per accidens, quia non dicit aliud quam ipsas partes, scilicet subiectum et formam, aggregatas et coniunctas; compositum vero est illud, quod resultat ex coniunctione partium.

NIHILOMINUS quod attinet ad rationem definibilem istorum concretorum, dicemus in q. 7. seq. Quod vero abstractum accidentium non possit vere praedicari de concreto, ex dictis in praec. art. manifeste constat, cum abstractum significetur per modum partis respectu sui concreti, quod habet rationem totius. De illa vero distinctione inter concretum physicum et metaphysicum non est multum curandum. Nam revera constat formam accidentalem significari in abstracto respectu sui subiecti, ut loquitur D. Thomas 1. 2. q. 53. art. 2. et 3. et in cap. 7. de Ente et Essentia, circa finem¹ et opusc. 42. cap. 19.² et 7. Metaph. lect. 1.³ Et apud auctores nihil est notius, quam quod albedo dicatur abstractum respectu albi, quod est concretum, quia illud dicitur concretum, quod significat formam connotando id, quod habet illam, quod propriissime reperitur in subiecto physice recipiente albedinem vel aliam formam accidentalem. Quod vero dicatur concretum metaphysicum ipsa forma respectu rationis formae, valde impropria locutio est. Licet enim forma accidentalis dici possit composita ex genere et differentia, quia ponitur in praedicamento, non tamen ipsa forma dicitur concretum seu habens rationem formae; siquidem id, quod constituitur in genere seu praedicamento accidentis ex genere et differentia forma quaedam est accidentalis. Non ergo est proprie concretum habens formam vel rationem formae; forma enim ut forma concretum non dicit, quod proprie appellatur ipsum habens talem formam.

RESTAT ERGO, ut videamus in praesenti duo: Primum est, an illud constitutum seu resultans ex subiecto physico et accidenti sit ens per accidens. Secundum, quomodo praedicatio accidentis concreti verificetur respectu sui subiecti, quod denominat, et respectu sui constituti, de quo essentialiter praedicatur. Haec enim praedicatio est denominativa: «Corpus est album», ista vero quidditativa: «Album est coloratum», «hoc album est album».

Et quantum ad primum sententia D. Thomae apertissima est, ex accidenti et subiecto physico, in quo recipitur, non resultare aliquam quidditatem per se, sed ens per accidens, ut constat ex cap. 7. de Ente et Essentia, circa principium⁴: «Ex accidenti», inquit, «et subiecto non fit unum per se, sed unum per accidens, et ideo ex eorum coniunctione non resultat essentia quaedam sicut ex coniunctione formae cum materia». Et idem expresse habet in opusc. 2., quod est compendium Theologiae, cap. 211.⁵ Sed quod caput est, in 7. Metaph. lect. 3.⁶ ponit S. Thomas ex Philosopho istammet quaestionem in terminis. Inquirit enim sic: «Sicut quoddam compositum est ignis ex materia et forma substantiali, ita est quaedam compositio ex substantiis et accidentibus. Et ideo perscrutandum est, cum aliqua sit definitio substantiarum compositarum ex formis et materiis, si etiam cuiuscumque istorum compositorum ex accidentibus et subiectis est ratio quod quid, id est si habent definitionem, quae est ratio significans quod quid erat esse. Et iterum si est in eis hoc ipsum quod quid, quod significat definitio, id est si habent aliquam quidditatem sive aliquid quod potest respondere ad quid. Sicut hoc ipsum, quod est albus homo, est quoddam compositum ex subiecto et accidente, utrum scilicet albo homini sit quod quid erat esse in quantum huiusmodi. Et quia forte aliquis posset dicere, quod albus homo sunt duae res et non una, ideo subiungit, quod hoc ipsum, quod dico homo albus, habeat unum nomen, quod causa exempli sit vestis. Et tunc quaestio erit de isto uno, scilicet de veste, utrum habeat quod quid est, ut possimus dicere: quid est vestem esse. Tunc enim sicut hoc nomen homo significat aliquod compositum, scilicet animal rationale, ita et vestis significat aliquod compositum, scilicet hominem album».

Ecce quaestionem a D. Thoma propositam ex Aristotele, quae inquirit de constituto seu composito ex subiecto et accidenti. Solvit autem eam difficultatem D. Thomas ex verbis Philosophi sic: «Dicit ergo primo, quod hoc ipsum, quod dico albus homo sive vestis, quae hoc ponitur significare, non est aliquid eorum, quae dicuntur secundum se, imo est aliquid eorum, quae dicuntur secundum accidens; hoc enim, quod est homo albus, est unum per accidens, non per se».⁷ Quod ibi late prosequitur ostendens, quod illud coniunctum ex subiecto et accidente est unum per accidens. Quare in D. Thoma perspicuum est non esse unum per se, sed per accidens, neque definibile unica definitione tamquam una quidditas. Loqui autem de constituto et non solum de aggregato, ut plures res, similiter de substituto seu subiecto manifestum est ex ipsis verbis, ubi loquitur de composito ex accidente et subiecto, non ut duae res tantum, et hoc compositum dicit esse unum per accidens. De ipso autem subiecto seu substituto subdit D. Thomas: «Hoc quod est album, non habet quod quid erat esse, sed solum hoc, de quo dicitur, scilicet homo vel homo albus».⁸ Igitur secundum D. Thomam ipsum subiectum seu substitutum, scilicet illud, de quo dicitur, significat aliquid et habet quidditatem, non vero ipsum constitutum ex accidenti et subiecto.

RATIO AUTEM HUIUS non est difficilis, quia illud constitutum ex accidente et subiecto constat ex rebus diversorum praedicamentorum, scilicet substantia et accidente. Haec autem non possunt convenire in unam quidditatem et definitionem, quia definitio et quidditas constant ex genere et differentia. Ubi autem sunt plura praedicamenta, sunt plura genera; praedicamentum enim est series generum et specierum et diversa praedicamenta diversa genera et differentias habent et consequenter diversas species seu quidditates. Ergo ex rebus diversorum praedicamentorum non componitur una quidditas et unum definibile constans ex uno genere et differentia; ergo est per accidens.

Plura vide infra q. 7. art. 3., quomodo accidens in concreto definiatur.

Quantum ad secundum, scilicet quomodo verificetur praedicatio accidentis in concreto, tota difficultas est in explicando, quomodo possit habere identitatem cum eo, de quo praedicatur, sine qua praedicatio vera non datur. Ad hoc ergo.

RESPONDEO PRIMO verum esse, quod constitutum seu compositum ex subiecto et accidente non praedicatur de ipso subiecto seu constituto, sed solum ipsum accidens intrinsecum. Quod affirmat D. Thomas 7. Metaph. lect. 3.,⁹ ubi inquit: «Non solum hoc, quod est esse album, non est quod quid est superficiei, sed neque ipsum compositum ex utrisque, scilicet superficie et albedine, quod est esse superficiem albam vel esse superficiei albae. Quidditas enim seu essentia superficiei albae non est quidditas vel essentia superficiei. Et si quaeratur quare, responderi potest, quia hoc adest ei, id est, quia cum dico superficiem albam, dicitur aliquid, quod adhaeret superficiei tamquam extrinsecum et non tamquam intrans essentiam eius». Ubi rationem insinuat, quare non possit praedicari de ipso subiecto ipsum constitutum, quia scilicet in constituto importatur aliquid, quod non potest intrare quidditatem nec identificari cum subiecto, scilicet accidens, quod a subiecto distinguitur. Ubi autem non est identitas praedicati cum subiecto, praedicatio non est vera, etiamsi utrumque significetur in concreto.

SECUNDO RESPONDEO, quod accidens in concreto, cum in recto importet formam et in obliquo subiectum, potest praedicari de aliquo, vel quia habet identitatem cum illo ex parte formae, vel quia habet identitatem ex parte subiecti connotati. Et quando identificatio fit ratione formae, praedicatio est essentialis, ut si dicas: «Album est coloratum», «album est disgregativum visus». Quando vero identificatio fit ratione subiecti connotati, praedicatio est accidentalis et denominativa, ut si dicatur: «Homo est albus»; ly albus identificatur cum homine ratione subiecti, quod connotat, importat enim habens albedinem. Habens autem albedinem identificatur cum homine. Et hac ratione dicit D. Thomas 1. p. q. 13. art. 12., quod in qualibet propositione affirmativa vera oportet, quod praedicatum et subiectum significent idem secundum rem aliquo modo, et aliquo modo¹⁰ diversum. Et hoc patet tam in propositionibus essentialibus quam accidentalibus. Manifestum est enim, quod homo et albus sunt idem subiecto et differunt ratione (id est essentia); alia est enim ratio hominis, alia ratio albi. Et 7. Metaph. lect. 5.¹¹: Secundum quod in albo intelligitur homo, homo et albus sunt idem, et ratione huius, inquit, quod praedicatur seu dicitur unum de alio.

Praedicatio ergo accidentalis est quidem totius de toto, sed fundatur in identitate seu unitate subiecti, quod de materiali et connotato importatur in accidente concreto. Sic enim datur sufficiens identitas ad praedicationem accidentalem et denominativam, in qua non datur identitas secundum quidditatem seu rationem formae, sed secundum denominationem et rationem subiecti.

At vero si de concreto accidentis praedicatur aliquid, quod habet connexionem et identitatem cum ipsa forma, tunc praedicatio erit essentialis. Quia enim albedo essentialiter est color, ideo cum dico: «Album est coloratum», essentialis praedicatio fit, quia fundatur in connexione et identitate ipsius praedicati cum forma. Nam etiam in ipsis accidentibus inveniuntur praedicata quidditativa; quidquid autem quidditativum est ipsi formae universali in abstracto, etiam debet esse quidditativum ipsi formae in concreto. Quodsi aliquando subiectum ponitur in definitione accidentis, non ponitur tamquam praedicatum quidditativum intrinsecum, sed ut quid extrinsecum, ad quod dicit habitudinem ipsum accidens. Et ideo vocatur definitio per additionem, ut dicitur 7. Metaph. lect. 4.¹² apud D. Thomam. De quo amplius dicemus q. 7. de Genere.

SOLVUNTUR ARGUMENTA.

Primo obieces: Concreta accidentium ponuntur a Philosopho in praedicamentis. Ergo non important aliquid ens per accidens, sed per se; siquidem ens per accidens cum non sit unum, non ponitur per se in praedicamento, ut diximus. Sed non potest poni in praedicamentis accidentium tale concretum pro substituto sive subiecto, quia hoc est substantia affecta accidente, nec pro forma solum, quia sic esset abstractum, ergo pro tertio constituto ex accidente et subiecto.

Primum antecedens constat ex Philosopho 5. Metaph. cap. 7.¹³ «Secundum se», inquit, «dicuntur, quaecumque significant figuras praedicationum». Numerans autem istas figuras inquit, «quod alia significant quantum, alia quale, alia ad aliquid etc.»¹⁴ Ergo secundum Philosophum compositum ex accidente et subiecto sumitur tamquam ens per se positum in praedicamento.

RESPONDETUR Philosophum in illo textu sumere concretum ratione formae, sicut ipse dicit in cap. de Substantia,¹⁵ quod «albus solam qualitatem significat». Unde alia numerat ibi in concreto, ut quantum, quale etc., alia in abstracto, ut facere, pati, ubi etc. Et in 7. Metaph. cap. 4.,¹⁶ lect. 4. apud D. Thomam¹⁷ eadem praedicamenta numerat in abstracto dicens, quod «ens hoc quidem hoc aliquid, aliud vero quantitatem aut qualitatem significat». Et in 3. Topic. cap. 1.¹⁸ dicit, quod «iustum non ponitur in praedicamento, sed iustitia»; et ita docet D. Thomas, quod accidentia in abstracto ponuntur directe in praedicamento, opusc. 42. cap. 19.¹⁹ et cap. 7. de Ente et Essentia, in fine.²⁰ Non ergo constitutum ex subiecto et accidente ponitur in praedicamento, sed si concretum ponitur, est ratione formae.

Secundo obieces: Forma accidentis et denominat aliquid et constituit; ergo ex illa et resultat aliquid denominatum et aliquid constitutum. Denominatum autem est ipsum subiectum seu substitutum; hoc enim ab albedine denominatur album. Sed non constituitur albedine; non enim est idem constitutio subiecti, v. g. hominis, et albi. Id ergo, quod denominatur, non constituitur forma accidentis; ergo debet designari aliud tertium, quod constituitur tali forma, et hoc erit album pro constituto. Qui discursus videtur elici ex Philosopho 5. cap. Categoriarum,²¹ ubi inquit, «quod eorum, quae sunt in subiecto, nomen quidem de subiecto nihil prohibet praedicari, rationem vero impossibile est praedicari». Ergo subiectum denominatur, non constituitur accidente. Et similiter 1. Phys. cap. 3.²² inquit, quod «si id, quod proprie est, scilicet substantia, idem etiam sit album, albi autem essentia non est, ut proprie sit»; ergo essentia albi aliud est a substantia, quam denominat, scilicet illud constitutum, quod ex albedine et subiecto resultat.

Et confirmatur, quia illud vere et proprie praedicatur, quod non solum est unum cum subiecto, sed explicat omne, quod est in subiecto. Sed concretum accidentis sumptum pro constituto explicat tam subiectum quam formam, ergo vere praedicatur de suo inferiori.

RESPONDETUR formam accidentis constituere quidem aliquid, sed non quod sit ens per se seu «quod quid», ut dicit Philosophus, sed quod sit ens per accidens seu «quale quid», ut in 7. Metaph. cap. 4.,²³ lect. 3.²⁴ apud D. Thomam dicitur. Quare respectu subiecti, cui inhaeret, tribuit denominationem, non vero rationem ipsam seu quidditatem; et ideo dicit Philosophus praedicari nomen (id est denominationem), non rationem (id est quidditatem) de subiecto. Constituit ergo cum subiecto non quidditatem vel unum esse, quod sit aliquid, sed esse, quod sit aliquale. Unde non sequitur, quod constituat unum tertium per se, sed unum tertium, quod est quale seu ens per accidens, ut dictum est.

Et ad textum Philosophi ex 1. Phys. respondetur sensum esse planum, quod album non est id, quod vere est, id est quidditas eius non est substantia, quae vere est id, quod est, sed essentia eius est quale, quod est aliquale. Inde tamen non sequitur, quod album sit tertium constitutum per se ex subiecto et albedine, sed sit ipsum subiectum ut aliquale, quod est ens per accidens.

Ad confirmationem respondetur, quod illud totum constitutum ex subiecto et accidente, cum sit per accidens, poterit praedicari de alio ente per accidens, de qua praedicatione hic non loquimur. Quodsi aliquando fit praedicatio per se inter concreta accidentium, ut si dicas: «Album est coloratum», perseitas illa attenditur ratione formae, quae praedicata quidditativa habet, non ratione tertii constituti.

Ultimo arguitur: Concreta accidentium recte definiuntur per res diversorum praedicamentorum, ut cum dicitur: «Album est corpus disgregans visum»; talis enim definitio recte explicat suum definitum. Ergo tale concretum est definibile, et ibi ponitur subiectum loco generis et forma accidentis loco differentiae, ut cum dicitur: «Simum est nasus curvus». Vel ergo est ens per accidens vel per se. Si ens per accidens, ergo illud est definibile unica definitione; si ens per se, ergo iam datur ens per se compositum ex rebus diversorum praedicamentorum, dummodo unum se habeat ut subiectum, aliud ut actus et forma. Imo ipsum accidens in abstracto etiam definitur per res diversorum praedicamentorum, scilicet per subiectum in obliquo et formam in recto, ut cum dicitur: «Simitas est nasi curvitas», ut saepe dicit D. Thomas locis cit. ex 7. Metaph.

Et confirmatur, quia ens per accidens est illud, quod non potest unica generatione generari, sed pluribus. Album autem vel calidum aut aliud accidens in concreto possunt unica generatione generari. Ergo tale concretum non est ens per accidens.

Consequentia est bona. Maior autem et minor sunt expresse Philosophi 6. Metaph. cap. 2.,²⁵ lect. 2. apud D. Thomam.²⁶ Solum ergo erit ens per accidens, quod est aggregatum plurium, sicut acervus lapidum.

RESPONDETUR ex D. Thoma 7. Metaph. lect. 4.²⁷ et de Ente et Essentia cap. 7. in principio²⁸: Accidentia quando definiuntur per subiectum, sive in abstracto sive in concreto, definiri per additionem, id est per aliquid, quod additur extra conceptum essentiae, scilicet per subiectum, quia ab illo dependent accidentia. Sed talis definitio, quae includit res diversorum praedicamentorum, non est per se una, id est explicativa unius quidditatis, sed est una per additionem, includens aliquid extra proprium genus.

Et quando dicitur, quod perfecte explicat suum definitum, respondetur, quod perfecte explicat per additionem, non per solam essentialem et quidditativam definitionem. Et ita ens per accidens erit definibile unica definitione per additionem, non unica simpliciter.

Vel secundo dicitur, quod tale concretum, si per se definitur, erit ratione solius formae, et tunc subiectum secundum se et absolute non intrat definitionem, sed ut formatum ipsa forma accidentis secundum gradum genericum talis formae ad ipsammet secundum gradum specificum. Et sic cum dicitur: «Album est corpus disgregativum», non intelligitur corpus absolute, sed ut coloratum, et sic explicat rationem generis; ponitur autem ly corpus ut sustentans, non ut intrans quidditatem albi. — Et proportionaliter dicendum est et applicanda utraque solutio definitioni accidentis in abstracto, quando in eius definitione ponitur subiectum in obliquo. Quare ex rebus diversorum praedicamentorum non potest constare unica definitio quasi ex intrinsece componentibus, bene tamen ut extrinsece terminantibus aut causantibus, sicut potentia et actus definiuntur per ordinem ad obiectum; non tamen illud, quod resultat ex accidente et subiecto, per se est definibile, ut dictum est.

Ad confirmationem respondetur ens per accidens dici multipliciter, ut dicitur in 5. Metaph.²⁹ lect. 9. apud D. Thomam,³⁰ et 6. Metaph.³¹ lect. 2.,³² aliquando quidem per concursum accidentalem ex parte subiecti seu causae materialis et formalis, quia forma est accidens; aliquando per concursum per accidens ex parte agentis. Exemplum primi, ut homo albus; exemplum secundi, ut quod aedificator sit medicus. Quae ergo sunt per accidens ex parte agentis, non fiunt unica generatione, sed pluribus, quia plures formae disparatae supponuntur in agente, et de his ad litteram loquitur Philosophus. Quae vero sunt per accidens ex parte subiecti et formae tantum, si sit una forma, poterit unica generatione fieri, sed accidentali et secundum quid, non simpliciter una, sicut cum fit album vel musicum unica generatione accidentali.