Cursus Philosophicus Thomisticus, Secunda Pars Artis Logicae

Praedicamentum nihil aliud est quam «series seu ordinatio praedicatorum superiorum et inferiorum ab uno supremo genere, quod praedicatur de omni inferiori usque ad individuum, quod subicitur omni superiori». Et quia ista coordinatio fit per praedicata superiora et inferiora, magis et minus universalia, vocantur illa praedicata „gradus”, quia quasi scala est, in qua ascendimus et descendimus in praedicamento substantiae ponitur ut genus supremum substantia, deinde corpus, deinde vivens, deinde animal, deinde homo, deinde Petrus, sicut infra in unoquoque praedicamento ordinabimus ad finem eius arborem illius praedicamenti.

Et quia praedicamentorum distinctio ad hoc introducta est, ut diversarum naturarum ordines et classes proponerentur, ad quae omnia, quae naturam aliquam participant, reducerentur, ideo imprimis secludendum est ab omni praedicamento ens rationis, quia non habet naturam neque entitatem veram, sed fictam, ideoque neque ad praedicamentum verum, sed fictum reici debet. Unde D. Thomas q. 7. de Potentia art. 9.¹ tantum res extra animam dicit pertinere ad praedicamenta.

Inter entia autem realia necesse est quaedam pertinere ad lineam istam et graduationem praedicamenti in recto, quaedam ad latus et quasi reductive, quia non omnia aequali modo entis rationem aut ipsius generis participant rationem. Ut autem discernamus, quaenam entia totaliter a praedicamento separentur, quaenam vero in recta linea, quae vero reductive et quasi ad latus ponantur, quinque enumerantur conditiones, quae requiruntur ut aliquid sit in praedicamento. Et licet alii plures enumerent, omnes ad istas reducuntur: Prima, ut sit ens per se seu non per accidens. Secunda, ut sit ens completum. Tertia, ens finitum. Quarta, ens incomplexum. Quinta, ut sit univocum.

QUANTUM AD PRIMUM dicitur debere esse ens per se, ad excludendum ens per accidens. Quod ideo excluditur a praedicamento, quia non dicit unam naturam, sed plures, atque adeo neque rem constantem unico genere et differentia, sed pluribus, cum sint diversae naturae, vel si constant eodem genere et differentia, erunt tamen multiplicatum genus et differentia, si diversae naturae sunt, sicut requiritur ad ens per accidens. Et ita illud conflatur ex istis diversis naturis, quod vocamus ens per accidens, non per se ponetur in praedicamento, sed per illas naturas, vel unaquaeque in praedicamento distincto, si sint naturae diversorum praedicamentorum, vel unaquaeque distincto modo et multiplicatis naturis in eodem praedicamento, quod est non poni per se et unica positione.

Ex hac autem conditione existimo reicienda esse a praedicamento concreta accidentalia, sumendo illa non pro formali tantum, sed pro composito et conflato ex utroque, scilicet ex subiecto et accidente. Nam pro formali tantum significant solam formam accidentalem, qua ratione dixit Philosophus in cap. de Substantia² «album solum qualitatem significare», et saepe in Metaphysica praedicamenta, quae sunt accidentia, numerat in concreto, ut quantum, quale etc. Sic ergo concreto accidentis, spectato tantum ratione sui formalis, non repugnat ratio generis et speciei et consequenter series praedicamentalis, licet aliqui in modo significandi inveniant difficultatem, quia significant per modum adiacentis, non per modum quidditatis. Sed hoc non obstat, quia licet significentur per modum adiacentis respectu subiecti, respectu tamen ipsius formae accidentalis et praedicatorum ipsi essentialium potest fieri praedicatio in quid, ut cum dicimus: «Album est coloratum»; est enim quidditativa ratione formalis, quod in eis importatur.

Ceterum si subiectum, quod ratione connotati importat, concipiatur ut faciens unum compositum et conflatum cum ipsa forma, ita quod ratione utriusque sumatur quidditas seu ratio concreti et conflati, sic non potest poni illud conflatum per se in praedicamento, quia conflatur ex naturis diversorum praedicamentorum, sicut sunt subiectum et forma accidentalis. Ergo prout sic in uno praedicamento non ponitur, quod est per se non poni in praedicamento.

Nec obstat, quod aliqui dicunt accidentia in concreto habere definitionem, ergo et naturam seu speciem, — habere item operationem, sicut calidum calefacit, operatio autem est signum naturae, quae operationis principium est. Sed respondetur, quod concreta accidentium non definiuntur quidditative nisi ratione sui formalis, cui essentialia sunt praedicata, quae in definitione ponuntur. Concretum autem ut conflatum ex subiecto et accidente solum definitur definitione quid nominis, ut cum dico: «Album est habens albedinem». — Et si similiter habent operationem ratione formae, quae illius operationis principium est, non ratione tertiae naturae resultantis ex accidente et subiecto.

SECUNDA CONDITIO requisita ad rationem entis praedicamentalis est, ut sit ens completum. Quod intelligitur de his, quae ponuntur in recta linea praedicamenti, non reductive vel ad latus. Et vocamus ens completum, quod significatur ut totum constitutum et per modum quid; qua ratione etiam in accidentibus invenitur ratio entis completi in suo genere, scilicet in genere accidentis, licet comparative ad substantiam sint incompleta entia, id est non per se subsistentia.

Ratio huius conditionis est, quia in recta linea praedicamenti ponuntur inferiora, quae ex superioribus constituuntur, et superiora, quae praedicantur de illis. Et quidem inferiora sunt quaedam constituta ex suo superiori et differentia contrahente, et sic se habent ut quaedam tota, utpote ex suis constitutivis constantia quasi ex partibus. Superiora autem identificantur cum ipsis inferioribus, de quibus praedicantur, et sic sunt tota, sicut ipsamet inferiora, per identitatem. Si autem ex modo significandi non significentur ut totum, sed ut forma et pars, sic ex ipso modo significandi non sunt in recta linea eorum, quae praedicantur ut totum.

Praeterquam, quod de differentiis est alia ratio, quod ipsae, licet praedicentur de specie, quam constituunt, et de inferioribus talis speciei, tamen de ipsis differentiis alia superiora praedicata non praedicantur, cum genus non praedicetur de differentiis nec differentiae sint resolubiles in duos conceptus generis et alterius differentiae, alias esset processus in infinitum. Unde cum superiora non praedicentur de ipsis, discontinuant rectam lineam et seriem graduum superiorum et inferiorum et sic ad latus ponuntur.

An vero partes physicae, ut materia et forma, et aliae partes et modi excludantur etiam a praedicamento, diximus supra q. 7. art. 3. circa finem. Videatur ibi.

Sunt autem quaedam substantiae, quae etsi sint entia subsistentia, sunt tamen imperfectae naturae et per modum viae ac tendentiae ad perfectiorem terminum, ut embryo respectu animalis perfecti, et ista reductive ponuntur in specie sui termini a D. Thoma in q. 3. de Potentia art. 9. ad 1.³ Sunt enim ex sua natura istae species quasi viae ad aliud et quasi motus, quatenus sunt in statu imperfecto et tendente adhuc ad terminum, in quo perficitur generatio, et sic habent quasi rationem partis non in componendo, sed in tendendo ad ultimam perfectionem.

De modis autem non ita facile generalis regula tradi potest. Nam quidam modi sunt, qui solum reductive ponuntur in praedicamento, ut modi substantiales subsistentiae, unionis et similes. Alii per se habent sua praedicamenta, ut ubi, situs, et similes. Sed breviter dico (hoc enim metaphysici negotii est), quod modi sunt in duplici differentia. Quidam, qui pertinent ad ipsam compositionem vel complementum alicuius rei vel naturae, sicut constitutio substantiae fit per unionem et completur per subsistentiam, accidens per inhaerentiam, qualitas per gradus intensionis et remissionis, sive illi sint diversae uniones sive diversae terminationes eiusdem qualitatis. Et isti modi reducuntur ad praedicamentum rei, quam componunt aut terminant modificando sicut partes componendo. Alii modi sunt neque ad constitutionem neque ad complementum rei pertinentes, sed tantum ex aliqua extrinseca ratione seu principio convenientes, et tales non repugnat praedicamenta per se seorsum constituere, ut ibi et situs et secundum aliquos relatio etc.

TERTIA CONDITIO est, quod ens praedicamentale sit finitum. Quae conditio excludit infinitum simpliciter et in toto genere entis, ut Deus, non infinitum determinati generis, si daretur, v. g. quantitatem aut qualitatem infinitam. Ratio est, quia infinitum determinati generis solum accidentaliter est infinitum. Nam ex parte essentiae constat actu et potentia, quae sunt termini, quibus essentia finitur in ratione essentiae; illi enim sunt termini essentiae, quibus in essendo componitur. Solum autem componitur actu et potentia et ab eo, quod est potentia sumitur genus, ab eo, quod est actus, differentia. Ergo simpliciter retinet coordinationem et seriem praedicatorum superiorum et inferiorum, generis et differentiae, quod est poni in genere et praedicamento. At vero infinitas in substantia seu in genere entis est infinitas actus puri, quia solum est infinitas penes carentiam terminorum essentiae, et sic si est in actu, est infinitas actus, quae excludit omnem potentialitatem, qua exclusa non remanet genus, quod est quid potentiale ad differentias, a quibus actuatur et determinatur. Unde excludit actus purus omnem coordinationem gradus determinabilis et determinantis, actuabilis et actuantis, quibus constat graduatio et series praedicamentalis, ut quaest. seq. amplius dicetur.

QUARTA CONDITIO est, quod ens praedicamentale sit incomplexum. Per quam non solum excluduntur complexa accidentalia et ea, quae sunt entia per accidens, quod per primam conditionem exclusum est, sed etiam complexa essentialia, ut definitiones, v. g. hoc complexum „animal rationale”. Et ratio est, quia ista complexa correspondent duplici conceptui explicanti unam et eandem naturam, quae per se ponitur in praedicamento; est enim ipsum definitum, quod est species. Si ergo species seu definitum per se ponitur in praedicamento et ipsum complexum explicans tale definitum etiam per se ponitur in tali praedicamento, bis poneretur idem in praedicamento, semel ratione sui, iterum ratione suae definitionis complexe sumptae. Aliquando tamen, quia forte incomplexum vocabulum auctores non habent, quo rem aliquam significent, complexo vocabulo rem illam significant et in praedicamento ponunt, quia res significata incomplexa est. Nec dici potest, quod definitio sola ponatur in praedicamento, non vero res ipsa definita, quae est natura specifica, quia sic praedicamenta formaliter essent aliquid rationis, scilicet intentiones definitionum, quae in praedicamento ponerentur, non res ipsae definitae, quae solae in definitione aliquid reale sunt.

QUINTA CONDITIO est, quod sint univoca. Nam aequivoca non significant unam naturam, sed plures, et sic non dicunt aliquid unum ponibile in praedicamento. Analoga autem removentur, quia non habent rationem unam contrahibilem sicut genus per differentias, nec tamquam speciem ex genere constitutam, quod contrahatur ad individua. Excluso autem genere, specie et differentia, excluditur coordinatio praedicamenti, quae ex istis constat.